(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Turkler Ansiklopedisi"

TURKLER 



CILT 14 

OSMANLI 



EOlTORLEB 



Kasan CelAl Gt)?:Ei. 

Prof, Dr. Kemal C^igEK 

Prof. Db. SalIm Koca 



YEN I TURKIYE YAYINLARI 



2002 



YAYIN KURULU 




• • 



TURKLER 



Yayin Kurulu Bajkani 
prof. dr, yusuf halagoglu 

TORK TARIH KURUMU BA5KANI - TORKIYE 

Yaytn Dani§mani 

PROF. DR. HALiL INALCIK 

TURKtVE / A.B D 

Yayin Kurulu 



PROF. DR. §UKRU HAF.UK AKAUN 

TQRK DtL KUKUMU BA5KANI-TCRKIYE 
PROF. DR. SULEYMAN ALIYARLI ' 

AZEKBAYCAN 

PROF. DR. MUHAMMFD AYDOGDUYEV 
tOrkmrnIstan 

PROF. DR. TUNCER BAYKARA 
PROF. DR. ALi BiRINCi 

TORKtYE 
PROF. DR. TINgTIKBEK gOROTEGlN 

KtRGtZlSTAN 

PROF. DR. GEZA DAVID 

XfACASrSTAN 

PROF. DR, FERlDUN EMECEN 
•lURKlYI 

PROF. DR. PETER B. GOLDEN 

A.B.D 

PROF, DR. MUSIAFA ISEN 
TtlRKIYE 

PROF. DR. NORMAN ITZKOWITZ 

A.B.D. 

PROF. DR. EKMELEUDIN IHSANOGlU 
IRCICA BA5KANJ - TDRKIYE 

PROF. DR. MUSTAFA KAFALI 

TUHKlYI 

PROF. DR. KEMAl KARPAT 

A.B.D. 

PROF. DR. BEG ALI KASIMOV 

OZBtKjSTAN 

PROF. DR. MANAS KOZIBAYEV 

KAZAKlSTAN 



PROF. DR. ERCUMENT KURAN 

TURKiVE 



PROF. DR. SERIF MARDIN 

TORKfYEJ A.B.D 



PROF. DR, ERDOGAN MERgiL 
•ITjRKiYE 

PROF. DR. RHOADS MURPHEY 

INCILTERE 

PROF. DR. YUZO MAGATA 

JAPONYA 

PROF. DR. AHMET YA§AR OCAK 

TURKtYE 

PROF. DR. ILBER ORTAYLI 

TURKtYE 
PROF. DR. VICTOR OSTAPCIIUK 

KANADA 

PROF. DR. SEMA BARUTgU OZONDER 

TURKIYE 

PROF. DR. ULl SCHAxMILOGLU 

A.B.D. 

PROF. DR. STANFORD SHAW 
A.B.D. 

PROF. DR. GENG SHIMIN 

PROF. DR. DENIS SINOR 
AB.n 

PROF. DR. AHMET TABAKOGLU 

'itjRKlYE 

PROF. DR. DMlTRt VAStLtEV 

RUbYA 

PROF. DR. BAHAEDDlN YEDlYlLDIZ 

TURK] YE 



DANI§MA KURULU 




Dani^ma Kurulu 
pror. dr. abdulhaluk (jay 

BAJKAN-TURKlYF. 



PROF. DR. GABOR AGOSTON 

A.B.D. 

PROF, DR. iSMAJL AKA 

TljRKJVli 

PROF. DR. §AKtR AKgA 

TURKJY£ 

PROF. DR. ANNAKURBAN A^IROV 

TllRKMrNiSTAM 



PROF. DR. ISTVAN FODQR 

MACAR15TAN 

DR. ONER KABASAKAL 

TIKA bAgKAHJ-'IURKl\"lL 

PROF. DR. EStN KAHYA 
TOKKiVI- 

PROF. DR. JABAN KARATA^ 

TORXrVE 



PROF. DR. OKTAY ASLANAPA /; PROF. DR. HEE SOO LEE 



tOrkJYE 

DOg. DR. B. ZAKlR AVJAR 

TURKJYE 

ALi RIZA BOZKURT 

POLAT BOLBOLOGLU 

■ri'ltKSOV DA^KANI-AZEREAYCAN 

PROF. DR. GUl.giN ^ANDARLIOfiHJ 

TUEKlYE 

PROF. DR. EMiN (;AR1K(;I 

TiJRKIYC 

PROF. DR. NEJAT DJYARBEKiRI,) 

rURKfYE 

PROF. DR. YAVUZ ERCAN 

TURKiYE 

PROF. DR. SEMAVl EYtCE 

TfJUKiYE 



GUNEY KORE 

PROF. DR. HEATH W. LOWKV 

A.B.D, 

PROF. DR. JUS'['1N MrCARTHY 

AB.D 

PROF. DR. GABRIEL R. PALECZEK 

AVUSTURYA 

PROF. DR. OMELJAN PRl'lSAK 

A.B.D, 

PROF. DR. MIkkASUM U.SMAXOV 

TATAHiSTAW 

PROF. DR. TURAN YAZGAN 

TURKtYE 

PROF. DR. iLYA ZAlTSEV 

RLPSYA 

NAM IK KKMAL ZEYBEK 

TURKJYE 



Proje KoordInatoru 
OSMAN KARA'I'AY 

YURT Dl§r KOORDINASYON 
SABlHA SUNGUR 

IdARI ICoORnrNATORLER 

ABDURRAHMAN ERENT / MUSTAFA V. GtJZEL / LUTFU ULUKUL 

*■ 
Tercume 

BA^REDAia^OR KoORDINATOR 

C. CF.M OCUZ OZLEM OILMEN 

Redakt&rler 

DOg. DR. RAMAZAX GOZEN / DOg. DR. HAMlT ERSOY 

ELNUR AGAYF.V 

MuTERClMLER 

DR. KEZBAN ACAR / ALESKEH ALESKESOV / EANU BEKTAJ / FAHRl DlKKAYA / NILOFER EROL 

YRD. DOg. DR. BtLGEHAN AXSIZ GOKDAG / BULE-NT KENEj / IJIK KUjlJU / NURJEN OZSOY 

LlLlYE SABlROVA / DR. HARUN TA5KIRAN / B06aQ BAEUB TURNA / ZULFlYE VELIYEVA 

MUEAT VA^AR / ALtM YILMAZ 

TDrKQK REDAKSiY'ON 

DOg. DR. NURETTlN DEMtR / DOg. DR. EMINE YILMAZ / YRD. DOg. DR ElLGEHAN A. GOKDAG 

DR. MURAT EUgOK / GONUL COKDEMIR / EARUK GOKgE 

SEKRtTERYA 
SEVAL YAI.IN / AY'I.A TEZCAN / GUI.iZAR AFTUNYURT / FATMA ALBAYRAK / BUKCU OZDEMiR 



KISALTMALAR 




KiSALTMALAR 



a.e. 


Ayni eser 


a.g.e. 


Adi geqen eser 


a.g,m. 


Ad I ge<^en makaie 


a.g,y. 


Adi ge^en yazma 


AbAW 


Abhandlungen der Bayerischen 




Akadcmie der 'Wlssenscliafteii 


AEMA 


Archivum Eurasiae Medii Aevi 


AKDTYK 


Atatijrk Kultiir Dil vc 'I'arih Yiiksck 




Kurumu 


AO 


Acta Orientalie Academiae 




Scienciamm Hungoricae 


APAW 


AbhandJungen der Preussischen 




Akademie der Wisseuschafctii 


ARDTA 


Azerbaycan Respublikasi Devlet Tarih 




Ar§ivi 


ARMDA 


Azcrbaycati RcspubJikasi Mcrkcij 




Devlet At^ivi 


ASG 


Arcliivio di stato di Genova 


ATASE 


Geneikurmay Ba^kaniigi Askeri 




Tarih, Strarejik Etud Ba§kaoii^i 




Ar5ivi 


AVPRI 


Rlisya imparaturlngii'nun Di§ 




Politika Argivi 


b. 


Bin, ibn 


BA 


Bajbakaiilik Ar^ivi 


BOA 


Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivi 


BSOAS 


Biilletm of the School of" Oriental aiitl 




African Studies 


C.Th. 


Codejt Theodosiarus 


CA 


Cevdet Askeri 


CAJ 


Cetirral Asiatic Journal 


CD 


Cevdet Dahiliye 


CH 


Cevdet Hariciyc 


CMRS 


Chairs du Monde Russe en Sovietique, 




Paris-Lahey 


DGBiT 


Dogu^can Giintiniuv^e Biiyvik isl§m 




Tarihi 


DlA 


Tijrkiye Diyanet Vakfi Jslam 




Ansiklopcdisi 


DLT 


Divan-u Liigati't-Tijrk 


DTCF 


Di! ve Tarih-Cografya Fakiikesi 


DUiT 


Dosya Usuiii Iradeler Tasnifi 


E.B. 


Encyclopedia Britanicca 


EHN 


Evkif^i lliJmayLin Nezareti 


Er2 


Encyclopedia Islam, I^iden, 2nd 




Edition 


ETGM 


Ejtgodnik Tobolskogo Gubernskogo 




Muzcya 


EUM 


KvkSf Umum Miidurlii|ii 


FO 


Foreign Office, Itigilrere 


GMDTA 


Giircistan Merkez Devlet Tarih Ar§jvi 


h. 


Hicri 


HH 


Hact-i HUmayOn 


iFD 


tkrisat Faktiltesi Dergisi (Istanbul) 


IRCICA 


islam Tarih, Sanat vt Kiikur 




Ara^ctrma Merkezi 


iUEt 


Istanbul LFnivcrsitcsi Edebiyat 




Fakiikesi 


lA 


Milli Eglcim Bakanljgi, islam 




Ansiklopedisi 


ID 


irade-i Dahiliye 


iFK 


iktisac Fakiikesi Mecmuasi 


IMM 


irade-i MecJis^i Mebnsan 


iMV 


irade-i Mctlis-i Vala 



ITED 


islam Tetkikieri Enstkiisii Oergisi 


JA 


Journal Asiaiique 


JAOS 


Journal of American OrientEil Society 


JESHO 


Journal of rhe Economic and Social 




History of the Orient 


JTS 


Journal of Turkish Studies 


K.R.O. 


Kazahsko-Russkiye Otna§eniya 




(Almati) 


KB 


Kutadgu Bilig 


KSE 


Kazak Sovyer Entsiklopcdiyasi 


MD 


MUhimme Defreri 


MDAFA 


Memories de la Delegation 




Archeologique Fran^aise en 




Afghanis ran. 


MGII 


Monumenta German iae Historica 


MM 


Maliyeden Miidewer 


MMZC 


Meclis-i Mebnsan Zabi r Ceridesi 


MTM 


Mill] Tetebbuiar Mecmuasj 


MV 


Meclis-i Viikela Majbatalari 


Njr. 


Ne^reden 


Op. cit 


Adi gejen eser 


OTAM 


Osmanli Tarilii Aragrtrma ve 




Uygulama Merkezi Dcrgisi 


PSRL 


Polnoe Sobranie Russkich Lttopisei 




(Rusya) 


RF.I 


Revue des Etudes Jslamiques 


RGDA 


Rusya Devlet Arsivi 


RKF NAN KR Rakopisniy Fond Narsionalnoy 




Akademii natik Kirgizskoy 




Respubtiki 


s. 


Sayfa 


S. 


Sayi 


SA 


Sovietskaya Archeologiya 


SAD 


Sel^ukki Ara^rirmalari Dergisi 


SPAW 


Sirzungherichte der Prenssischen 




Akademie der Wissenschaken 


SRIO 


Sbornik Imporatofskogo Russkogo 




istoricheskogo Obshchestva <Rusya) 


...§S 


...Jer'iye Sicili 


TAD 


Tarih Ara^rinnalan Dergisi 


TAD 


Sel^uk ijnv, TUrkiyat Ariijtirnialari 




Enstitiisu Ttirkiyat Ara^rirmalari 




Dergisi 


TT> 


Tahrir Defreri 


TDA 


Tlirk Diinyasi Arastirmalari 


TDAY-Belleten Turk Dili Arastirmalari Yilhgi- 




Bclletcn 


TDK 


Tijrk Dii Kurumu 


TDTD 


Tiirk Diinyasi Tarih EJetgisi 


TED 


Tarih Enstitiisu Dergisi 


THITM 


Tiirk Huknk ve ikcisat Tarihi 




Mecmuasi 


TKA 


Tapu ve Kadasrro Ar§ivi 


TKAE 


Tiirk Kulturiiiiii Ara^tirma En.stiiLisLi 


TM 


Tiirklyat Mecmuasi 


TOEM 


Tarih-i Osmani Enciiroem Mecmuasi 


TT 


Tijrkische Turfantexre 


TTK 


Tiirk Tarih Kurumu 


tOed 


Tiirk Etnografya Dergisi 


VD 


Vakiflar Dergisi 


VGMA 


Vakiflar Genel Mildurliigii Arsivi 


zdmg 


Zeitschrift der Deutschen 




Morgenlaendischcn Gesellschaft 



JgiNDEKiLER ( BAGLANTILI )1 

TURKLER 

YAYIN KURULU 
DANI^MA KURULU 
KISALTMALAR 

B. OSMANLI TOPLUM YAPISINDAN KESJTLER 9 

Kentsel Alana Kadinin Katilimi: XVII. Yiizyil tstanbulu'nda Kadin Vakiflari / Prof. Dr. Fariba Zarinebaf - Shahr 
[s.15-24] 9 

Osmanh tmparatorlugu'nda Kadinlarm Sosyo-Ekonomik Statiisii: XIX. Yiizyihn Ba^larmda Yafa Kadinlarinin 
Durumu / Prof. Dr. Aryeh Shmuelevitz [s.25-27] 28 

XVIII. Yiizyilda Aile: Sinop Ornegi / Do?. Dr. Ibrahim Giiler [s.28-40] 33 

Son Donem Osmanh Toplumunda ^ocuk (1850-1900) / Dr. Ciineyd Okay [s.41-56] 60 

Eytam tdaresi ve Sandiklar (1851-1926) / Yrd. D09. Dr. Mehmet (^anh [s.57-73] 93 

XVIII. Yuzyilda Koyluler: Sinop Ornegi / D09. Dr. Ibrahim Giiler [s.74-81] 129 

Cizye'den Vatanda^liga: Osmanli Gayrimiislimlerinin Askerlik Seriiveni / D09. Dr. Ufuk Giilsoy [s. 82-93] 143 

YENiLE§ME DONEMiNDE MEVLEVTLER VE SJYASET (XIX. YUZYIL) / YRD. DOQ. DR. 
SEZAiKUgUK[S.94-110] 164 

Osmanli Devleti'nde Marjinal Bir Hareket: Bahailik/ Siileyman Ozkaya [s.111-122] 198 

Yenile^me Qaginda Bo^naklar / Dr. Zafer Golen [s. 123-132] 219 

C. YENiLE§ME DONEMiNDE GUNDELiK HAYATTAN giZGJLER 236 

Milli Kiyafet: Miisliiman Osmanli Kadmi ve Kiyafetinin Milliyeti / D09. Dr. Nicole van Os [s. 133-145] 236 

Hattat §eyh Hamdullah ve Sultan II. Mahmud'un Ok Menzilleri / M. Atif Kahraman [s. 146-152] 261 

Osmanh'dan Cumhuriyet'e Sosyal Ya^am / tlbeyi Ozer [s. 153-161] 275 

MiJtareke Donemi Jstanbulu'nda Sosyal Ya§am ve Sorunlar/ Yrd. Dog. Dr. Mehmet Temel [s.1 62-1 68] ..292 

Osmanli Devleti'nin Son Doneminde Fuhu§ ve Frengi Jle Miicadele / Yrd. Dog. Dr. Mehmet Temel [s.169- 
172] 305 

D. OSMANLI TOPLUMUNDA YABANCI OKULLAR VE MiSYONERLJK FAALiYETLERi313 

Misyonerlik ve Osmanh Devleti'nin Son Doneminde Kurulan Yabanci Sosyal ve Kiiltiirel Miiesseseler / Prof. Dr. 
Adnan §i§man [s.173-180] 313 

Osmanh Jmparatorlugu'nda Yabanci Okullar/ Yrd. Dog. Dr. Jlknur Haydaroglu [s. 181-188] 323 

Amerika Birle§ik Devletleri'nin Misyonerleri ve Osmanh Devleti / Dog. Dr. H. Tahsin Fendoglu [s.1 89-1 96] 
340 

5 



Ba§langigtan Guniimuze Tiirk-Alman Egitim ili§kileri / Dog. Dr. Kemal Turan [s. 197-203] 355 

Yenile§me Donemi Osmanli Ekonomisi / Prof. Dr. Ahmet Tabakoglu [s.207-240] 369 

Kureselle§me Qaginda Osmanli Ekonomisi (1820-1914) / Prof. Dr. §evket Pamuk [s.241-252] 425 

A. TiCARET VE SANAYJ 444 

Osmanli Esnafi (1750-1850) / Dog. Dr. Omer Demirel [s.253-263] 444 

Osmanli-Rus Ticareti (1853-1917)/ Dr. Sergei M. Ivanov [s.264-269] 466 

Osmanli-Abd Arasmdaki TicarT ili§kiler/ Dog. Dr. H. Tahsin Fendoglu [s.270-282] 476 

Osmanli Liman §ehirlerinde Yabanci Tiiccar ve Levantenler/ Dog. Dr. §erife Yorulmaz [s.283-292] 501 

TiJrkge Kibris Basmmda IVIilli iktisat-IVIilli Burjuvazi Yaratma Qabalari / Yrd. Dog. Dr. Sabri Yetkin [s.293- 
304] 519 

Reji Uygulamalarma BirTepki: Tiitiin Kagakgiligi / IVIehmet Akpinar [s.305-312] 540 

Beykoz Camlari / Prof. Dr. Onder Kiigiikerman [s.31 3-327] 555 

izmir'de §ekerleme Sanayii (XIX-XX. Yiizyillar) / Prof. Dr. Serap Yilmaz [s. 328-335] 583 

XIX. Yiizyil Ba§larinda Bati Anadolu Halilarmm Degi§im Siireci /Yrd. Dog. Dr. Elvan Anmag [s. 336-339] 
597 

B. MALiYE POLiTiKASI 605 

Osmanli IVIaliyesinde Bir jg Borglanma Ornegi Olarak Esham Uygulamasi /Yrd. Dog. Dr. Veil Aydin 
[s.340-350] 605 

istanbul'da Emiak ve Akar Vergisi Uygulamasi: "Dersaadet Vergisi" / Dr. §evket Kamil Akar [s.351-358] 
623 

1855 BiJtge Nizamnamesi ve Uygulanmasi / Yrd. Dog. Dr. Selda Kilig [s.359-363] 635 

Tuna Vilayeti'ndeki (Kostendil Kazasi) Agalik Topraklarmm Tabi Tutulduklari Vergiler / Prof. Dr. Slavka 
Draganova [s.364-370] 643 

Duyun-I Umumiye idaresi /Yrd. Dog. Dr. Erdogan Keskinkilig [s. 371 -380] 655 

I.Diinya Sava§i ve Kapitiilasyonlarm Kaldirilmasmm Sonuglari / Dr. IVIehmet Emin Elmaci [s.381-390]..674 

C. PARA-BANKA POLiTiKASI 693 

Osmanli Donemi Tiirk Finans Sisteminde Sorunlar ve Geli§meler / Latif Da§demir [s.391 -406] 693 

II. Mahmud Devri Para Politikalari /Yrd. Dog. Dr. Mehmet Esat Saricaoglu [s.407-415] 721 

Bagimlilik ve Geli§me Arasmda Bir Kurum: Osmanli Bankasi / Prof. Dr. Edhem Eldem [s.41 6-435] 732 

Sigortanin Osmanli Hukukuna Giri§i / Dog. Dr. Mustafa Avci [s.436-445] 767 

D. ULA§IM VE HABERLE§ME 789 

6 



Osmanlilarda Haberle§me ve Menzil Te§kilati'na Genel Bir Baki§ / Yrd. Dog. Dr. M. Hiidai §enturk [s.446- 
461] 789 

Osmanli Devleti'nin Demiryolu Siyaseti / Dog. Dr. Vahdettin Engin [s.462-469] 825 

Hicaz Demiryolu / Prof. Dr. Murat Ozyiiksel [s.470-480] 839 

Trabzon-Erzurum-Tebriz Yolu (XIX. Yiizyilda Sosyal ve Ekonomik Bakimdan Bir inceleme) /Yrd. Dog. Dr. 
Selahattin Tozlu [s.481-492] 860 

Bogazigi'nde Deniz Ula§imi ve §irket-i Hayriye/ UgurG6kta§ [s.493-500] 882 

Miitareke Doneminde Osmanli Haberle§me Kurumu / Dr. Tanju Demir [s.501-512] 898 

OSMANLI YENiLE§ME DONEMiNDE DU§UNCE 923 

Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Tiirk Du§unce Tarihi / Prof. Dr. Siileyman Hayri Bolay [s. 51 5-566] 923 

A. MODERNLE§ME VE BATILILA§MA DU§UNCESi 1016 

Yenile§meden Cumhuriyet'e Osmanli Jktisat Du§uncesi / Prof. Dr. Ahmed Giiner Sayar [s. 567-571] 1016 

XIX. Yiizyil Osmanli Reformlarmi Nasil Jncelemeliyiz?: Mevcut Literatiir ve Baki§ Agilari Uzerine Bazi 
Du§unceler/ Yrd. Dog. Dr. Biilent Ozdemir [s.572-580] 1024 

Tiirk SiyasT Hayatmda Klasik / Geleneksel Sistemden Modern Sisteme Gegi§ Qabalari / Dog. Dr. Davut 
Dursun [s.581-492] 1040 

Osmanli Devleti'nde Batilila§ma Hareketleri / Dr. Metin Eri§ [s. 593-605] 1062 

Modernle§meye Giden Yolda Bazi Fikirler/ Yrd. Dog. Dr. Celal Pekdogan [s. 606-613] 1082 

Osmanli Sanayile§mesi Hakkmda Du§unceler/ Prof. Dr. Be§ir Atalay [s. 614-630] 1101 

Osmanli Modernle§mesinde Sorunlar/ Dr. Ebubekir Sofuoglu [s. 631-640] 1129 

Batilila§ma Siirecinde Fransa Etkisi / Dr. Halil Erdemir [s. 641 -646] 1146 

II. Mahmud Donemi Yenile§me Qabalari / Yrd. Dog. Dr. Ejder Okumu§ [s. 647-655] 1157 

Namik Kemal'in iktisadT G6ru§leri / Yrd. Dog. Dr. Abdurrahman Siler [s.656-664] 1176 

Jon Tiirk Basini / Yrd. Dog. Dr. Muammer Gogmen [s.665-674] 1195 

Tiirk Basin Tarihinden Kesitler/ Yrd. Dog. Dr. Necdet Ekinci [s. 675-680] 1214 

B. TANZiMAT DU§UNCESi 1224 

Tanzimat Ne Zaman Ba§ladi? / Dog. Dr. Miimtaz'erTiirkone [s. 681-687] 1224 

Giilhane Hatt-I Hiimayunu'nda Batinin Etkisi / Ord. Prof. Dr. EnverZiya Karal [s. 688-697] 1235 

Bir Reform Hareketi Olarak Tanzimat: Hazirlanmasi, Jlani, Tepkiler ve Uygulanmasi / Dr. Co§kun Qakir 
[8.698-715] 1251 

Tanzimat Reformlari ve Qeli§kileri / Dog. Dr. §iikrii Karatepe [s.71 6-726] 1287 



Tanzimat Fermani Sonrasi Hukuki Diizenlemeler ve Hukuk Dualizmi / Dog. Dr. H. Tahsin Fendoglu 
[s.727-738] 1305 

C. ME§RUTT iDARE VE MUDAHALELER 1329 

1876 Anayasasi Veya Monar§ik Modernle§me Donemi (1876-1908) / Dog. Dr. H. Tahsin Fendoglu [s.739- 
750] 1329 

1908 Meclis-i Mebusani'nda Temel Haklar ve Hakimiyet-i Milliye lie ilgili Bazi Tarti§malar / Prof. Dr. Ayfer 
Ozgelik[s.751-764] 1353 

Me§rutiyet'ten Cumhuriyet'e Ordu ve Siyaset ili§kileri / Dog. Dr. Ahmet Turan Alkan [s. 765-781] 1379 

D.ll. ME§RUTiYET DONEMi'NDE DU§UNCE AKIMLARI 1407 

tig Tarz-I Siyaset / Prof. Dr. Yusuf Akgura [s.782-789] 1407 

Osmanli Islahatlarinin Nihai ifadesi Olarak Ug Tarz-I Siyaset ve Tiirkiye Cumhuriyeti'ne Etkisi / Dog. Dr. 
Mevliit Uyanik [s.790-800] 1420 

Tiirkiye'de "Narodnik" Milliyetgiligi ve Halkgilik (1908-1918) / Prof. Dr. Zafer Toprak [s.801-806] 1440 

Materyalizmin Girifi ve Tartifmalari (1839-1923) / Prof. Dr. Mehmet Akgiin [s.807-818] 1449 

E. TURK MiLLiYETQiLiGi 1471 

imparatorluktan Cumhuriyete Tiirk Milliyetgiliginin Dogu§u ve Geli§imi / Yrd. Dog. Dr. Yusuf Sarinay 
[s.819-834] 1471 

Tiirk Du§unce Tarihinde Ziya Gokalp'in Yeri / Prof. Dr. Yilmaz Ozakpinar [s. 835-850] 1501 

Toynbee ve Gokalp'te Medeniyet Degi§tirme Sorunsali ve Osmanli Devleti'nin Qdku§une Baki§lar/ Dr. 
Mehmet Akif Kireggi [s.851-858] 1526 

XX. Yiizyilin E§iginde Dort Tiirk Aydini: Gaspirali Ismail, Hiiseyinzade AM, Akguraoglu Yusuf, Agaoglu 
Ahmet / Prof. Dr. Bilge Ercilasun [s.859-868] 1541 

Halim Sabit (§ibay) ve Tiirk Milliyetgiligindeki Yeri (1883-1946) / Necmi Uyanik [s.869-877] 1558 

OSMANLI YENiLE§MEDONEMiNDEBiLiM 1574 

Yenile§me Doneminde Osmanli Bilim ve Egitimi / Prof. Dr. Ekmeleddin ihsanoglu - Dog. Dr. Salim Aydiiz 
[8.881 -896] 1574 

A. FEN BiLiMLERi VE YENJUKLER 1602 

Modern Fizigin Tiirkiye'ye Giri§inde Ba§hoca ishak Efendi'nin Mecmua-j Ulum-i Riyaziye Adi 
Qali§masinin Onemi /Yrd. Dog. Dr. Hiiseyin Gazi Topdemir [s.897-905] 1602 

Qagda§ Astronominin Tiirkiye'ye Giri§i / Yrd. Dog. Dr. Yavuz Unat [s.906-914] 1618 

Osmanli Denizlerinde Mesaha Qali§malari / §akir Batmaz [s.91 5-918] 1632 

ibrahim Miiteferrika ve ilk Tiirk Matbaasi / Prof. Dr. Mustafa Akbulut [s.91 9-926] 1638 

Osmanli Matbaaciligi / Dr. Hidayet Nuhoglu [s.927-932] 1652 

8 



Osmanli'da Fotografgilik / Dr. Hidayet Nuhoglu [s.933-943] 1662 

INDEX 1683 

B. Osmanli Toplum Yapisindan Kesitler 

Kentsel Alana Kadinin Katilimi: XVII. YiJzyil istanbulu'nda Kadin Vakiflari / 
Prof. Dr. Fariba Zarinebaf - Shahr [s.15-24] 

Illinois Universitesi, Chicago Tarih Bolumij / A.B.D. 

ikinci Mehmed tarafindan 1453'te fethedildiginden beri, Osmanli imparatorlugu'nun ba§kenti, 
gok buyijk imar faaliyetlerinin ve sanatin Osmanli toplumu ve yoneticileri tarafindan egemen kilindigi 
bir bolge olmu§tur. Vakif kurumu (hayir kurumlari ve din! kurumlar) 20. yuzyila kadar, istanbul'un ve 
diger Osmanli kentlerinin yeniden yapilanmasmda ve kalkinmasinda onemli bir rol oynami§tir.1 
imparatorluk vakiflari da, Bizans ba§kentinin islam! bir Osmanli kentine d6nu§mesinde etkin olmu§tur. 
Vakiflar ayrica fethedilmi§ topraklarin ekonomik aniamda imparatorlukia butunle§melerini saglayarak, 
bu topraklarin yeniden yapilanmasina ve geli§mesine katkida bulunmu§lardir. istanbul'da ev ve 
ticarethane §eklindeki kent miJIkiyetinin dortte biri, vakif olarak kullanilmaktaydi.2 Devlet vakiflari ve 
ozel vakiflar §ehirde ya§ayanlar igin istihdam yaratmalarinin yam sira, belediye hizmetleri, dini 
hizmetler, egitim ve saglik hizmetlerini de saglamaktaydilar. Vakiflar, ayrica fakirlerin, evsizlerin, 
yetimlerin ve hatta sokak kedilerinin ve ku§larin doyurulmasini da saglardi. Vakif sebil ve gegmeleri 
18. yuzyilda Istanbul ve diger Osmanli §ehirlerinin su ihtiyaglarini kar§ilardi.3 

Osmanli saray kadinlari, imparatorluk boyunca vakiflarin ve hayir kurumlarinin kurulmasinda 
onciJ bir rol ustlenmi§tir. Saray vakiflari, yoneticilerin comertliginin siradan bir gostergesi olmu§, halkin 
gozunde yoneticilerin prestijierini ve me§ruiyetlerini guglendirmi§tir. 

imparatorluk vakiflarinin gelir kaynagi, kamu kaynaklari degil, yoneticilerin ozel malvarliklari ve 
mulkiyetleriydi. Yoneticiler ve saray uyeleri, gocuklarinin yeti§tirilmesini saglamak amaciyla kendi ozel 
ve aile vakiflarini kurarlardi. Malvarligiyla orantili olarak hayir kurumlari kurmak bir MusliJmanin 
bireysel sorumluluguydu. Vakif senetleri ve defterleri ise bu kurumlarin nasil yonetildigini gosteren gok 
onemli kayitlardir. Bu senetler, birgok ara§tirmacinin genellikle onemsemedigi ve umulmadik bazi 
ozellikleri olan vakif kaynaklannin dagilimi konusunda gok detayli bilgileri igerirler. Ornegin, vakiflarin 
a§evleri igin tuttugu defter kayitlari, fakirler igin oldugu gibi, maa§li ve ucretii gali§an i§gilere de gunluk 
saglanan yiyecegin ge§idi ve miktari hakkinda ayrintili bilgileri igerirdi. Bu defterler, ayrica o yillarda 
saglanan yiyeceklerin listesini ve fiyatlari hakkindaki bilgileri de kapsardi. Sorumluluk, bu kurumlarin 
onemli bir ozelligi idi. Mutevelli ve kadi vakiflar uzerinde belli bir ustunluge sahipti. Vakfin kurucusu 
vakfin miJIkiyetini kontrol eder ve vakif senetlerinin bir suretini de elinde bulundururdu. Vakfa bagi§ 
yapanlar, bagi§larinin nasil harcanacagina karar verme yetkisine sahiptiler. Bu durum, ozel 
giri§imcinin kamu hizmeti saglamasi yolunda gok onemli birte§vikti. 



Aile vakiflari ve ozel vakiflar ne dini cemiyet mulkiyetinin tam bir pargasiydilar, ne de bu yapinin 
di§indaydilar. islam dunyasinda aile vakiflari ozel vakiflardi ve kadinlari da igeren kentii orta sinif 
arasinda miJIkiyetin birikmesini saglardi. Fakat zaman iginde kotu yonetimler ve vakif malindan 
zimmete para gegirmeler nedeniyle sosyal hayata katkisi azalan bazi vakiflar, bu yolsuzluklara bagli 
olarak gergek i§levlerini yitirdiler. Bir sure sonra devlet bu kurumlari diJzenlemek igin bir mijdahalede 
bulundu ve ekonomik sikintilar ve biJtge kisitlamalari zamaninda bu kurumlari vergiye tabi tuttu. 
Toplumun ekonomik sikinti ya§adigi zamanlarda, bagi§ sahiplerinin onemli finansal gereksinmeleri ve 
yiJksek enflasyon, para vakfi gibi bazi vakiflari i§levsiz hale getirdi. Fakat, vakiflarin halen vergiden 
muaf tutulmalari, bugijn TiJrkiye'deki bazi ozel universitelerin aile ve yardim vakiflari olmalari gibi, 
vakiflarin eski yayginliklarini geri kazandirmi§tir. 

Osmanli kadinlari, 18. yuzyilda Anadolu'daki vakiflarin yijzde 17.03'unu kurmu§tur.4 Bu 
vakiflarin birgogu kuguk aile ijyelerinin ve kolelerin oncelikli olarak faydalanmalarini saglayan aile 
vakiflari ve hayir kurumlarinin bir birle§imiydi. Bu vakiflar, kugijk aile uyelerine kalici bir ev ve bir gelir 
kaynagi saglardi. Aile vakiflari ayrica, vakif mulkiyetinin sahibi veya yasal mirasgilari tarafindan 
satilmasini ve pargalanmasini onlerdi. Burada siradan Osmanli kadininin kugiJk aile vakiflarinin 
kurulmasindaki roliJne kisaca deginildikten sonra, bu makale esas olarak orta siniftan ve 
hizmetkarliktan gelen Osmanli kadininin 18. yuzyil boyunca istanbul'daki kijguk aile vakiflarinin ve 
yardim vakiflarinin kurulmasina olan katkisi uzerinde duracaktir 

islam'in be§ onemli §artindan birisi, gok yogun bir §ekilde "sadaka" uzerine odaklanmi§, fakat 
"zekaf'in toplanmasi ve i§letilmesi igin herhangi bir yontem saglamami§tir.5 Vakif kurumu da, zaman 
iginde muhtag olanlara, yetimlere ve gugsuzlere yardim etme amacini ta§iyan bu onemli bireysel ve 
sosyal dini zorunlulugun gergekle§tirilebilmesi igin bir gergeve saglami§tir. 19. yijzyilin Tanzimat 
reformlarindan once Osmanli imparatorlugu'nda ozel mulkiyet gok yaygin degildi. imparatorluk'ta, 
evier, meyve bahgeleri ve uzum baglari gibi §ehirdeki mulkiyet genellikle sahiplerinin ozel mulkiyeti 
sayilirken, i§letilen tarimsal topraklarin buyijk bir kismi devlete aitti. §ehrin ticari malvarliklarmdan 
saglanan gelir, camileri, okullari, kutijphaneleri, hastaneleri, a§evlerini... vb igeren vakif kurumlarina 
bagi§lanirdi. Vakif, kamu mail ve ozel mulkiyet arasindaki geleneksel bir bag idi. Vakfa bagi§lanan 
mulkiyet ozel mulkiyet olmaliydi ve bagi§lama s6zle§mesi yapilmadan once, devlet arazisini (miri) 
ozel mulkiyete gevirmek normal kabul edilirdi. Ozel mulkiyetin vakfa d6nu§turulmesi, mulkiyeti devlet 
haczine kar§i korur, soz konusu mulkiyet uzerine varlik vergisinin konulmasini ve mulkiyetin 
mirasgilari arasinda satilmasini ve pargalanmasini onlerdi. islami yasal gergevede, vakiflar, ozel 
mulkiyet sahibi (erkek ya da kadin) ki§iler tarafindan egitim, yardim ve dini amaglaria devamli §ekilde 
yapilan bagi§lardan olu§maktaydi. Vakif kurucusu, vakif binasinin tedarik edilmesi, binanin kirasinin, 
personelin ve gali§anlarin maa§larinin odenmesi gibi gorevlerinin yam sira, vakfin yonetilmesi ve 
hangi tijr servislerin vakif tarafindan saglanacagini agiklayan ayrintili bir program hazirlardi. Vakif 
denetgileri (nazir ve mutevelli) genellikle vakif kurucusunun torunlari arasindan segilirdi. Ayrica vakif 
kuruculari, nakdi vakiflar, aile vakiflari ve yardim vakiflarindan faydalanacaklari da segerlerdi. Butun 
Osmanli imparatorlugu'nda imparatorluk vakiflari (kamu vakiflari) istanbul'a ve diger bijtun il 

10 



merkezlerine yogun bir §ekilde yayilmi§lardi. Birgok kugijk vakif, kitaplar, kandiller, mobilya ve faiz 
kar§iligi (%10-%20) borg verebilecek kadar bir miktar para gibi ta§inabilen miJIkiyete sahipti. 

Nakdi vakiflar (para vakiflari), nakit para bagi§larinin vakfin sermayesini olu§turdugu bir 
Osmanli bulu§uydu ve Anadolu'da ve Balkan illerinde yogun bir §ekilde uygulanmaktaydi.6 Para 
vakiflari sistemi, sermaye birikimine ve ba§ka bir turlusij islam tarafindan yasaklanmi§ olan faiz 
uygulamasina (%10-%20) izin veriyordu. Temel olarak, bir ozel ya da kamu ki§isi elindeki sermayeyle 
bir vakif kuruyor ve vakif di§indaki ki§ilere verilen borglarin faizinden de, kurulan vakiftan faydalanan 
ki§ilere belli bir odeme yapiliyordu. Bu vakiflar, bankalar gibi i§ler ve borg verilen paraya yuzde 10- 
15'likfaiz uygularlardi. 

Osmanlilar doneminde dahi, 15. yuzyil boyunca nakdi vakiflarin kurulmasi ulemanin bazi 
ijyelerinden gelen ciddi ele§tirilerle kar§i kar§iya kalmi§tir. Bunlar arasinda, 1545'ten 1547'ye kadar 
Rumeli askeri hakimligini yapmi§ olan Qivizade ve Alim Birgeri Efendi (1523-1573) bulunmaktadir. 
Diger yandan, Molla HiJsrev (1460-1480), §eyhulislam Ebu Su'ud Efendi (6.1574) ve Halveti 
soyundan gelen §eyh Bali Efendi (5.1552) gibi ulemanin onde gelen diger isimleri ise para vakiflarinin 
uygulamasini me§ru buluyorlar ve bu da onlarin daha tutucu dini gevreler tarafindan tefecilerin 
yanda§i olarak gorulmelerine yol agiyordu.7 Bu bijyuk geli§kiye kar§in, nakdi vakiflar 15. yuzyilin 
sonunda ve 16. yuzyilda Anadolu'da ve Balkanlar'da hizli bir §ekilde yayildi. Barkan ve Ayverdi 
tarafindan yayinlanan vakif kayitlarina gore, 1546'da nakdi vakiflar istanbul'daki toplam vakiflarin 
yijzde 46'sini olu§turuyordu.8 

Vakif kayitlarinm gosterdigi bir ba§ka durum ise, kadinlarin nakdi vakiflarin kurulmasina etkin bir 
§ekilde katildiklari ve 16. yuzyil boyunca bu vakiflarda yillik yiJzde 10 (500 akge) faiz uyguladiklaridir. 
Bu uygulama, faizin bir kisminin (360 akge) semt cami imamina maa§ olarak odendigini ve geri 
kalanini da (140 akge) vakfin kurucusunun elinde bulundurdugunu gosterir. Vakif senetlerinde faiz ve 
imamin maa§i arasindaki fark ozellikle belirtilmemi§tir. 

istanbul'da Kijguk Haci Ahmet Cami semtinde ya§ayan Hatice bin Haci Ahmet, 1506 yilinda 
vakiflara 5.000 akge bagi§lami§tir. Hatice bin Haci Ahmet, bu paradan yillik olarak alinacak 500 
akgelik gelirin her gun bir akge olmak uzere, oldiJkten sonra ruhunun rahmeti igin her gijn Kuran'dan 
bir bolum okuyacak olan caminin imamina verilmesini §art ko§mu§tur. Vakfin yoneticisi genellikle 
vakifta bulunmayan Sancakbeyidir.9 

Topkapi Sarayi'nda bir cariye olan Raziye Hatun bin Abdullah, Bilal Aga bin Abdullah adindaki 
vekilinin araciligiyla 20.000 akge degerinde bir nakdi vakif (para vakfi) kurmu§tur. Bu vakfin (2.000 
akge) yuzde 10 uzerinden yillik faiz gelirinden (1.440 akge yillik) iki Kuran okuyucusunun her birine 
gunluk iki§er akge verilmesini istemi§tir. Faizin geri kalan kismi ise (560 akge) gurz-topuzcu kethiJdasi 
ZiJIfikar bin Aga ve sarayda bu gorevi ba§arabilecek herhangi biri tarafindan toplanacaktir. Raziye 
Hatun bin Abdullah, idris bin Abdullah'in nazir'i oldugu Kizlar Agasi Vakfini kurdu.10 KoyliJIer ve 
kentliler nakdi vakiflardan genellikle borg para alirlardi, fakat bazen borglarinm faizlerini 

11 



6deyemezlerdi.11 istanbul'daki nakdi vakiflar, 18. yuzyilin ikinci yarisinda yakla§ik yillik yuzde 15'lik 
faiz oranini kabul ettiler. Nakdi vakiflar, 18. yuzyilda yuksek enflasyona (yijzde lOO'liJk) ve Osmanli 
parasinin deger kaybetmesine bagli olarak eski populerliklerini (yiJzde 28) kaybettiler.12 Diger 
yandan, aile vakiflari, 17. ve 18. yijzyil boyunca daha fazia yayginla§tilar. Kadinlar ve azad edilmi§ 
koleler kuguk gapli aile vakiflarinin kurulmasinda onemli bir rol oynami§lardir. 

Aile vakiflari, gekirdek aile uyelerini desteklemi§ ve buyuk bir aileye miras birakilan mal 
varliginin aile uyelerinin eline gegi§ini ve malvarliginin pargalanmasini 6nlemi§tir. Bazi aile vakiflari, 
ayrica dini hizmetler ve yardim hizmetleri de saglami§tir. Osmanli imparatorlugu'nda 18. yuzyil 
boyunca kurulan vakiflarin, sadece yuzde 7'si tamamiyla aile vakfi iken, yiJzde 75'i aile vakfi ve 
yardim vakiflarinin bir birle§imidir.13 Diger bir deyi§le, aile vakfi kuruculari, kadin ve erkegi de igeren 
kendi segtikleri gekirdek aile uyelerinin malvarliklarina odaklanmayi amaglarken, diger yandan da 
azad ettikleri kolelerinin ve mirasgilarinin gelecekte desteklenmesi igin vakif yoluyla onlara bir gelir 
birakirlardi. islam miras hukuku, kadin mirasgilarin, erkek mirasgilarin aldigi malm yarisi oranmda 
miras almalarina izin veriyordu. Bu aniamda aile vakiflari, ailenin kadin ve erkek uyeleri arasmda aile 
malvarliginin e§itlenmesi gorevini gorijyordu. Ayrica bu vakiflar, vakif sahibine vakiftan 
faydalanacaklari belirleme konusunda da belli bir ozgurlijk taniyordu. Vakiflar, vakfin kurucusu 
oldiJkten sonra, mirasgilarin vakfin malvarligini satmasini ve israf etmesini onluyordu. Aile vakiflari, 
normalde mirasgi olmayanlar ornegin cariyeler, ummu veledler (annenin gocuklari) ve azad edilmi§ 
koleler igin de, vakif hizmeti saglardi. Ornegin, Qiplak Huseyin ve Ahmet her ikisinin de ijger karisina 
125 akgelik gunluk gelir ve ikisinin de ummu veled cariyelerine gunlijk 60'ar akgelik gelir saglamak igin 
bir aile vakfi kurmu§lardir.14 Aile vakiflari, aile uyelerine i§ imkani saglayan kurumsal dini bir gergeve 
de olu§tururlardi. 

Osmanli sultanlarindan III. Mustafa (1757-1774) ve I. Abdulhamid (1774-1789) saray 
prenslerine ve prenseslerine aylik gelir saglamak amaciyla aile vakiflari kurmu§lardir.15 Buna ek 
olarak, kendi nesilleri yok olduktan sonra, vakfin geliri yerel camilere, a§evlerine ve Mekke ve 
Medine'de ya§ayan fakirler igin harcanirdi.16 Aksi taktirde, vakiflarin hayirseverligi ve dini yonlerinin 
olmamasi halinde, sadece bir ikametgaha sahip olmalarina kar§in, aile vakiflarinin kurulu§unu 
me§rula§tirmak gok zor olurdu. Aile uyeleri tarafindan yonetilen aile vakiflarinin sayisi 18. yiJzyilda 
aile vakiflari arasmda yuzde 14'e yukseldi.17Aile vakiflarinin yardim etme ozelligi, bu vakiflarin, bazi 
mirasgilari mirasin di§inda tutmasi uzerinde yogunla§an ara§tirmacilarin genellikle gozunden 
kagmi§tir. 

Vakif evi ve bahgeler §eklinde olan vakif mulkunun, sahibi tarafindan ozel mulkiyet evieri ve 
dukkanlaria degi§tirilmesi (istibdal) 18. yuzyilda gok yayginla§mi§tir.18 Bu gibi durumlarda, vakif evi 
sahibi, vakfi degeri genellikle daha yuksek olan ozel miJIkiyetle degi§tirmek igin devlete bir dilekge 
verirdi. Devlet de bu mulkiyeti incelemek igin mimarlari ve kadiyi gorevlendirirdi ve eger soz konusu 
ozel mulkiyet iyi ve vakifia kar§ila§tirildiginda, vakifia e§it veya vakiftan ustijn durumda ise mulkiyetin 
vakfa gevrilmesine izin verilirdi. Genellikle vakif mulkiyeti sahipleri vakif mulkunun yerini daha iJstun 

12 



bulurlar ve bu nedenle daha az degerii bulduklari bir miJIklerinin vakif miJIkuyle degi§tirilmesi igin 
dilekge verirlerdi. 

Ozel mulkiyet, yerel hakimin onayiyla, devletin dilekgeyi kabul etmesinden sonra vakif mulkiyeti 
olurdu. istibdal, belli bir sure sonra, hareketsizle§en vakif kurumuna, vakif mulkiyetinin ozel miJIkiyete 
d6nu§tukten sonra, vakif arazisinin bozulup uzerine yeni binalar in§a edilmesine izin veren, yeni bir 
hareketlilik getirirdi. istibdalin olmamasi durumunda, vakif senetleri, vakif arazisinin yikilmasina ve 
d6nu§umune izin vermezdi. §uphesiz ki, devlet denetimine kar§in, bu uygulamanin istismar edilmesi 
olasiligi her zaman mevcuttu. Ara§tirmacilarin kullanabilecegi zengin belgesel kaynaklara ragmen 
genelde bu onemli islami kurum ijzerindeki ara§tirmalar ba§langig diJzeyinde kalmi§tir. 

Teoride, dini kurumlar ve hayir kurumlari vergiden muaftirlar ve hukumet kontrolij ve haczine 
tabi degillerdir. Bati diJnyasinda, yardim olarak verilen paranin bagi§i yapanin denetiminden giktigi 
du§unulur. islam dunyasinda ise, bagi§i yapan kimse bagi§ladigi para ve arazi uzerinde buyuk bir 
kontrole sahiptir. Bu da islam dunyasinda aile giri§imlerinin kurulmasinda ve yayginla§masinda onde 
gelen etkenlerden birisidir. Fakat, modern gagin ba§larinda, Osmanli imparatorlugu uygulama 
sirasinda, vakiflarin faaliyetleri uzerinde kadi bostanciba§i (polls §efi), kizlar agasi ve diger resmi 
vakif gozlemcileri (evkaf mufetti§i) yoluyla belli bir miktar denetim uyguladi. Tanzimat reformlari, daha 
ileri bir merkezile§meye ve 1826 yilinda dini kurumlar bakanliginm (Evkaf-i Humayun Nezareti) 
kurulmasina yol agti.19 Diger bakanliklar da egitim, dini hizmetler ve adalet i§lerinden sorumlu 
tutuldular. Belediye, kentin fiziksel kalkmmasindan sorumlu oldu ve §ehre gaz saglanmasi, elektrik 
i§iklari, modern ta§imacilik ve gop toplama gibi yeni bir takim servisler saglamaya ba§ladi. 19. yiJzyil, 
merkezi kontrol ve devletin vergi uygulamasi nedeniyle yeni vakiflarin sayisinda bir du§meye tanik 
olmu§tur. Diger yandan, 19. yuzyilda ve 20. yuzyilin ba§larinda, kadinlarin dini kurumlarin 
kurulmasinda rol oynadigi ise bir diger onemli gergektir. 

Modern gagin ba§inda, Osmanli saray kadinlari, imparatorluk vakiflarinin kurulmasinda daha 
onemli bir rol ustlendiler fakat bu durum, tamamiyla Osmanlilara ozgu degildir; Anadolu ve islam 
dijnyasi bu konuda tarihsel bir oncelige sahiptirler. Selguklu ve II. Hanlik saray kadinlari Orta Qag 
boyunca, Anadolu'da ve Bati iran'da cami-medrese-turbe birle§imi yapilari kurdular.20 Bu konudaki 
geni§ gapli belgesel kayitlarin gogunun agiga gikmami§ olmasina kar§in, imparatorluk vakiflari 
yalnizca son zamanlarda ara§tirmacilarin dikkatini gekmi§tir. Bunun yam sira, istanbul, Kahire ve 
Halep gibi Osmanli §ehirlerinde Osmanli halki tarafindan kurulan ge§itli kuguk vakiflarin sozle§meleri, 
islam dunyasinda kentle§me tarihi hakkinda gali§ma yapan ara§tirmacilarin son zamanlarda 
gundemine girmi§tir. istanbul (Ba§bakanlik Ar§ivleri) ve Ankara'daki (Vakiflar Genel Mudurlijgu) 
Osmanli ar§ivleri, Osmanli halki ve yoneticiler tarafindan kurulmu§ olan vakif senetlerinin binlerce 
kopyasini igermektedir. Buna ek olarak, istanbul'daki mahkeme kayitlari (siciller) ve istanbul Ahkam 
Defter'leri de bu vakiflarin i§leyi§i hakkinda bilgi saglayan diger kaynaklardir.21 Osmanli 
imparatorlugu'nda gok uzun sure varolan bu onemli yardim kurumlari, dini ve ekonomik kurumlar ve 
bunlarin d6nu§umu bu makalenin konusu di§inda kalan birgok ba§ka gali§malari haketmektedir. 

13 



Saray Kadinlari ve Vakif 

Barkan ve Ayverdi, Peirce, Kozlowski, Retry, Marsot, Meriwether ve Fay tarafindan yapilan 
guncel ara§tirmalar Osmanli, BabiJr ve Memluk kadinlarinin modern gagin ba§inda, ozel ve devlet 
vakiflarinin kurulu§unda etkin bir rol oynadiklarini agikga gostermektedir.22 Son zamanlarda yapilan 
bir gali§maya gore, Safevi Devleti'ndeki kadin yoneticiler, 16. ve 17. yijzyil boyunca koy ve kentteki 
mulk arazilerinin Erdebil'deki §eyh Salt (6. 1334) Turbesi'ne vakfedilmesinde onemli bir rol 
oynami§lardir.23 Sosyal yapi iginde sufi diJzeninin politik rolu toplum hayatina kadinlarin katkisini 
daha belirgin hale getirmi§tir. Osmanli kadinin tarihi hakkindaki ara§tirmalarin bijyuk bir boliJmu 
dikkatlerini saray kadinlarinin ve yoneticilerin yardim etkinliklerine y6neltmi§tir. Bu durumun bir 
nedeni, 16. yuzyilm ikinci yarisindan, 18. yuzyilin sonuna kadar g6steri§li biryapiya sahip kulliyelerin, 
hasekiler, valide sultanlar ve Osmanli prensesleri tarafindan kurulmu§ olmasidir. Osmanli saray 
kadini modern gagin ba§ilarinda, Istanbul ve UskiJdar'da, hayir kurumlarinin kurulmasinda ve 
desteklenmesinde aktif bir rol oynamaya devam etmi§tir. Osmanli prensesleri, imparatorlugun her 
yerinde, camiler, okullar, hastaneler, kutuphaneler, a§evleri ve ge§meleryaptirmi§lardir.24 

Kanuni Sultan Suleyman'in kizi olan Mihrimah Sultan Oskudar'da saray mimari Mimar Sinan'a 
(6. 1570'ler) bir cami yaptirmi§tir. Mimar Sinan ayrica, 1583'te, III. Murad'in annesi Nur Banu igin 
Uskudar'in en onemli manzarasi olan Valide Atik Camisini in§a etmi§tir. III. Mehmed'in (1595-1603) 
annesi Safiye Sultan 1597'de Eminonu'ne Yeni Cami'yi kurdurmu§tur. IV. Mehmed'in annesi Turhan 
Sultan (6. 1683) ise 1663'te Yeni Cami'yi tamamlami§ ve camiye bir okul, ge§me ve misir gar§isi 
ekletmi§tir. IV. Murad (1623-1640) ve I. ibrahim'in (1640-1648) annesi Gulnu§ Sultan 18. yuzyilda 
UskiJdar'a Yeni Valide Camisi'ni yaptirmi§tir.25 Gulnu§ Sultan, Edirne ve istanbul'da iki oglunun tahti 
doneminde de onemli bir etkiye sahip olmu§tur. Cidde Limam'nda Kahire ve Bulak lie Suvey§ 
Limani'nda geni§ vakif mulkiyetine sahip bir a§evi lie hastane (Dar-iJI §ifa) kurdurmu§tur.26 Bu vakif 
mulkleri Cidde'deki hastane ve Mekke'deki a§evi igin nakit para ve limana yana§an gemidekiler igin 
yiyecek saglarlardi. I. AbdiJImecit'in (1839-1861) annesi Bezmialem ise 1853 yilinda Dolmabahge 
Camisi'ni yaptirdi. 

Osmanli prensesleri, 18. yuzyil boyunca buyijk bir malvarligi biriktirmi§lerdir. Bunun yam sira bu 
donemde halkin onunde biJyuk bir ozgurluk iginde hareket edebilmi§lerdir. III. Mustafa'nin kizi Safiye 
Sultan (1696-1 778), 27 bir konak, bir sarnig, hamam ve istanbul'da Defterdar Ahmet Qelebi semtinde 
bir bahgeyi, bunlarin yam sira Oskudar'da deniz kiyisindaki bir konagi, Silivri ve Balkanlar'da bir 
giftligi, istanbul'da Lutfi Pa§a Semti'nin ge§itli yerlerindeki ge§melerin canliligini korumak igin on tane 
su mahzenini ve istanbul'da Sultan II. Beyazid, Sultan II. Mehmed ve Ayasofya Camilerindeki 
hocalarin, imamlarin ve Kuran okuyanlarin maa§larini odemede kullanilacak parayi vakiflara 
bagi§lami§tir. Bu vakiflar ayrica Mekke'ye giden yillik kervanlarin (Surre) devamini saglamak igin bu 
kervanlara bir gelir de saglardi.28 Safiye Sultan ayrica istanbul'da Hoca Hatun Semti'nde degeri 
14.760 akge olan arazisini ve vakif evierini de Ayasofya, Sultan Mehmed ve Sultan Beyazid 
Camilerine vakfetmi§ti.29 Safiye Sultan, erkek karde§i I. Mahmud'u (1730-1754) vakifta vekili olarak 

14 



tayin etmi§ ve bu statijnijn I. Mahmud'un olumunden sonra onun mirasgilarina gegmesini istemi§ti, 
eger I. Mahmud'un soyu tukenirse, azad edilmi§ kolelerin en akilli ve yeteneklisi ve onun mirasgilari 
vakif yonetimini devralacaklardi. Bu soyun da tukenmesi durumunda ise, Mekke ve Medine'de 
vakfedilen topraklarin hamisi vakfedilen mijlkun yonetimini alacak ve vakfin gelirinden bu kutsal 
§eliirlerde ya§ayan fakirlere bir gelir saglayacakti. 

III. Ahmed'in kizi ve Ba§ Vezir Damat ibraiiim Pa§a'nin karisi Fatma Sultan, 1720 ve 1730 
yillarinda vakiflara bir cami ve bir dar-iJI Hadis (islami okul, Medrese) bagi§lami§tir.30 Ba§ Vezir 
Nev§ehirli Ibrahim Pa§a, daha sonra adi Nev§ehir olarak bilinen kendi koyu Mu§kara'da camiler, 
medrese, ilkokul, kutijphane, hanlar, ge§meler ve a§evlerini igeren bir vakif kurmu§tur.31 Saray 
kadinlarinin onemli dini ve manevi degerleri igeren bu yardim faaliyetleri, toplumun diger kesimlerinin 
de takip ettigi bir hale gelmi§ti. Bu durum ayrica, kadinlarin toplumsal etkinliklere katilmalarini 
me§rula§tiriyor ve Osmanli toplumunun prestijini yukseltiyordu. Siradan Osmanli kadininin, sosyal ve 
ekonomik etkinliklere katilimi 18. yuzyil boyunca onemli olgude artmi§tir.32 Yonetici sinifi di§inda 
kalan siradan Osmanli erkekleri ve kadinlari tarafindan kurulan vakiflarin tam sayisi, bu vakiflara 
benzersiz bir ozellik katmakta ve o donemin sosyal ve ekonomik tarihi konusundaki ara§tirmalar igin 
merkezi bir onem ta§imaktadir. Ekonomik ve sosyal kriz zamanlarinda, a§evleri, darulacezeler ve aile 
vakiflari kentii orta sinif ve fakirleri igin belli bir miktar yardim saglardi. 

MiJtevazi Kaynakli Kadin Vakiflari 

18. yijzyil Osmanli imparatorlugu igin ekonomik ve sosyal bir kriz donemiydi. 18. yuzyilda bir 
milyonu a§an nufusu lie Istanbul, Islam dunyasinin en buyijk ve en karma§ik §ehirlerinden biriydi. 
Istanbul, giderek artan fakir gogmenlere, gegici tuccar nufusuna, askerlere ve sava§tan kagan 
multecilere ev sahipligi yapiyordu. Rusya lie devam eden sava§in bir sonucu olarak bu doneme, 
ayrica, artan sosyal istikrarsizlik ve karma§a hakimdi. Yuksek enflasyon, kitlik, i§sizlik ve sava§ 
harcamalarindan kaynaklanan finansal yuk gibi ekonomik zorluklar, ozellikle Istanbul'daki orta ve alt 
sinif tarafindan agir bir bigimde ustlenilmekteydi.33 

Siklikia ya§anan depremler, yanginlar ve veba gibi dogal afetler de evsiz kalanlarin sayismi gun 
gegtikge, dijzenli olarak artiriyordu. Dogal afetlerden ve ekonomik sikintilardan en gok etkilenenler ise 
kadinlar ve gocuklardi. Devlet, kentii fakirlere ve magdurlara gok fazia bir yardim saglayamiyordu. 
Geleneksel Osmanli toplumunda, felakete maruz kalanlara en buyiJk yardim, loncadan, toplumsal ve 
ailevi baglardan gelirdi. Profesyonel bir loncanin bulunmamasi gibi durumlarda ise, alt sosyal sinif 
kadinlari kendilerinin ve sonraki nesillerin gelecegini bir §ekilde garanti altina almak amaciyla, kugiJk 
aile giri§imlerini kurmu§lardi. Kirim Hanligi'nin 1774'te Rusya'ya gegmesi, Osmanli tarihinde ilk defa, 
fethedilmi§ topraklardan Osmanli topraklarina geri donen bir multeci akinina sebep oldu ve bu durum, 
Istanbul'un ve Anadolu'nun diger buyuk §ehirlerinin sosyal haritasini degi§tiren yeni bir durum yaratti. 
Sava§tan kagan multecilerin, ba§ibo§ askerlerin ve koylulerin sava§ cephelerinden Osmanli 
ba§kentine gog etmeleri, Istanbul'da yeni bir sosyal gerilime sebep oldu. 34 I. Mahmud yonetimi (1730- 
1754) tarafindan seyahate konulan bazi yasaklamalar, kadinlarin ve erkeklerin tibbi tedavi, ticaret ve 

15 



mahkemelere ve hukijmete dilekge vermeleri di§indaki amaglaria istanbul'a giri§lerini onleme amacini 
ta§iyordu.35 Rus ve Iran cephelerinde yakalanan sava§ tutsaklari, istanbul'daki kole pazarlarinda 
giderek artan bir §ekilde sati§a sunuluyordu. 

Vakif kurumu, sava§ ve ekonomik sikinti boyunca, ekonomik ve sosyal bozukluklarin olumsuz 
etkilerine maruz kalmi§tir. Kendini dini, yardim, egitim ve ekonomik amaglara adami§ bir ozel veya 
devlet kurumu olarak, vakiflar ijzerinde inceleme yapiyor olsaydik, sosyal ve ekonomik toplumsal 
degi§iklikler uzerinde etkisi olan bu kurumun kendi igindeki degi§ikliklerini de yakindan incelememiz 
gerekecekti.36 Bir yandan, vakiflarin sagladigi iiizmetlerden iiangi kadinlarin tarafindan 
faydalanacagma karar vermek zorken, diger yandan bir gok vakif, kadinlari vakiftan faydalanacak tek 
grup olarak belirlemi§tir. Kadinlar, yardim vakiflarinm, aile ve nakdi vakiflarin hem kurucusu, hem de 
faydalananlari olmu§lardir. Aile vakiflari ve nakdi vakiflar, oncelikli olarak, miras hukuku yasalarina, 
tefecilik ve faiz uzerindeki yasaklara bagli kalmayi amaglami§ olmalarina ragmen, bu ug ge§it vakif da 
dini hizmetler ve yardim hizmetleri sunmu§lardir. 

Geni§ bir bilgi ar§ivinin varligina kar§in, Barkan ve Ayverdi tarafindan yayinlanan vakif kayitlari 
haricinde, az sayida bir kag vakif hakkinda ciddi bir bilimsel ara§tirma yapilmi§tir. Yayinlanmi§ vakif 
kayitlari, 16. yuzyilda istanbul'da kadin ve erkeklerin yaptiklari yardimlari bijyuk olgude 
aydinlatmaktadir. Bu kayitlar, istanbul'da 953 (RumT takvim)/1546 (Miladi takvim) yili itibariyle 2.515 
vakfi listelemektedir. Yerasimos tarafindan ara§tirilan 1578-1590 ve 1596 arasindaki yillara ait 
yayinlanmami§ iki ek vakif kayitlari 16. yuzyil sonunda istanbul'da imparatorluk vakfi olmayan 
vakiflarin toplam sayisini 4.031 'e yukseltmektedir.37 inalcik'a gore, sadece 17. yuzyil boyunca 
istanbul'da 3100 vakif bulunmaktaydi.38 

Basilan 1546 yilina ait vakif kayitlarina gore, bu vakiflarin yuzde 36'si orta siniftan gelen 
kadinlar tarafindan kurulmu§tu. Bu kadinlarin buyijk bir gogunlugu isimlerinden de anla§ilabilecegi 
gibi (ornegin, Emine bin Abdullah) kolelik gegmi§ine sahiptiler. Bin Abdullah (Allah'in kulunun kizi 
veya oglu) adi, kadin veya erkek azad edilmi§ kolelere verilen genel bir soyadiydi. Buna ek olarak, 
ayni kaynaga gore, 16. yuzyilda istanbul'da kadinlar tarafindan kurulan vakiflarin biJyuk bir kismi 
(%62'si) varliklari 1.000 akge ile 40.000 akge arasinda degi§en nakdi vakiflardi.39 Nakdi vakiflarinm 
sayisi, 16. yuzyilin ilk yarisi boyunca onemli bir arti§ g6stermi§ti. 16. yiJzyil Osmanli imparatorlugu 
igin, ekonomik bir bijyume ve refah devri olmu§tu. Fakat bu yuzyilin son geyregi uzun siJren sava§lar, 
deger kaybeden Osmanli parasi ve yuksek enflasyon nedeniyle Osmanli'daki ekonomik karma§anin 
ilk i§aretlerini gostermeye ba§lami§ti. 16. yijzyilin ba§inda, yuzde 10-20 faizle borg para veren nakdi 
vakiflar, bundan boyle karli giri§imler olmaktan gikmi§lardi. Bilici'ye gore, temel olarak enflasyon ve 
paranin deger kaybetmesi nedeniyle, nakdi vakiflarin sayisinda yijzyilm son geyreginde onemli bir 
du§u§ olmu§tur.40 Yuzde 15'lik faiz oranindan vakiflara saglanan gelir, 18. yuzyilda Anadolu'daki 
vakiflarin toplam gelirinin yijzde 31.7'sini olu§turuyordu.41 istanbul'da kadinlar tarafindan kurulan 
nakdi vakiflarin sayisi 17. yiJzyilm ikinci yarisinda ve 18. yuzyilda da azalmaya devam etti.42 Bu 
azalma ise kugiJk Anadolu kasabalarinda daha az gozlemleniyordu. Ornegin Qizakga, 1767 yilinda, 

16 



Bursa'da 6.684 kugiJk gapta nakdi vakif saptiyordu.43 18. yuzyilda istanbul'daki nakdi vakiflarin 
sayisina karar vermek igin daha fazia ara§tirmaya ihtiyag duyulsa da, yuksek enflasyon ve paranin 
deger kaybinin nakdi vakiflarin bu yuzyilda karliligini ve popularitesini azalttigi gok agiktir.44 
Ekonomik belirsizlik zamani boyunca, aile vakiflari gekirdek aile uyelerini koruyacak bazi onlemleri 
saglama agisindan daha cazipti. 

Yediyildiz'a gore, 18. yuzyilda Anadolu'daki vakiflarin yuzde 82'si aile vakiflariydi. Aile vakiflari, 
16. ve 18. yijzyil arasinda, istanbul'da vakiflara bagi§lanmi§ mulkiyetin yarisina sahipti.45 

Aile vakiflarinin gogu, aile uyelerini vakiftan oncelikli olarak faydalanacaklar olarak 
belirlemekteydi. Azad edilmi§ koleler, Mekke ve Medine fakirleri ve yerel camilerde gali§anlar gibi aile 
di§indakiler ise, oncelikli grubun ortadan kalkmasindan sonra, vakiftan ikincil olarak faydalanacaklar 
grubundaydilar. Vakiflara bagi§lanmi§ olan diJkkanlardan, hanlardan, kervansaraylardan, 
atolyelerden, hamamlardan, imalathanelerden ve ge§melerden saglanan gelir 18. yuzyilda 
Anadolu'daki vakiflarin kentteki mulk gelirinin yijzde 30.44'unu olu§turmaktaydi.46 Qiftlikler, bahgeler, 
agagliklar, zeytinlikler, uzum baglari ve madenler gibi koydeki malvarligi Anadolu'daki vakif gelirinin 
yuzde 30.39'unu olu§turmaktaydi. Nakdi vakiflar ise Anadolu'daki vakiflarin %31.77'sine tekabiJI 
ediyordu. Ayni zamanda, 18. yuzyilda Anadolu'daki vakiflarin yuzde 6.28'i, vakif evierinden 
olu§maktaydi. Aile vakiflarinin sayisi, Istanbul gibi kent merkezlerinde ise gok daha yuksekti. 

Ba§bakanlik ar§ivinde yaptigim on ara§tirmalara gore, 17. ve 18. yuzyilda kadinlar istanbul'da 
1.301 kugiJk vakif kurmu§lardir. Bu vakiflarin bijyuk bir gogunlugu, Istanbul, Galata ve UskiJdar'da 
yerle§mi§, tek bir merkezden olu§an aile ve yardim vakiflaridir. Bu vakiflara bagi§lananlar arasinda, 
binalar, diJkkanlar, imalathaneler, firinlar ve diger kent mulkiyetleri bulunmaktaydi. Vakif 
hizmetlerinden faydalanacaklar listesinde ise, gocuklar ve daha once kole olmu§ veya azad edilmi§ 
kadin ve erkeklervardi. 

Vakiftan oncelikli olarak faydalanacak grubun ortadan kalkmasindan sonra, vakfa bagi§lanmi§ 
mulkiyetin kirasindan elde edilen gelir yerel camilerin desteklenmesinde ve camide gali§anlarin 
maa§larinin odenmesinde kullanilirdi. Bu gelirden arta kalan kisim ise, dini bayramlarda vakfin 
kurucusunun ruhunun rahmeti igin Kuran okuyacak ki§iye odenmek uzere bir kenara ayrilirdi. Modern 
gagin ba§inda, Anadolu'da ve Suriye'de de benzer bir uygulama vardi. Kadinlar, 1746 ve 1771'de 
Halep'teki vakiflarin yuzde 36'sini kurdular.47 18. yuzyilda Halep'teki evier bu vakiflarin yuzde 14'unu 
olu§uyordu. 17. yuzyilda, Bursa'daki evierin yiJzde 24'u de vakif i§levi gorijyordu. 

istanbul'da ornek olarak toplanan vakif senetlerinin kuguk bir bolumu, vakif kurucusu kadinlarin 
onemli bir kisminin fakirlikten veya hizmetkarliktan geldiklerini gosterir. Bu kadinlarin biJyuk 
gogunlugu bekar kadinlar ve geni§ aile baglarindan yoksun dul kadinlardi. Genellikle Galata'da 
Halig'in kuzey kiyilarinda Tophane Semti civarinda ikamet ederlerdi. Bu kadinlarin, vakfa 
bagi§ladiklari evIer, her katinda iki odasi, bir verandasi, bir mutfagi ve bir gizli odasi olan iki katli 
binalardi. Bu evierin birgogunda ayrica, bir su kuyusu ve kuguk bir bahge vardi. Bunlara ek olarak, bu 

17 



kadinlarin bazilari hane halkinin birer uyesi olarak azad edilmi§ birka? kadin ve erkek koleye 
sahiptiler. 

Bazi aristokrat kadinlar, kendi isimlerinin yanina eklenmi§ "yardimlarin ve iyi sozlerin sahibi" 
veya "mijtevazi kadinlarin gururu" gibi §eref sifatlarina sahiptiler. Yayinlanmi§ 16. yuzyil vakif 
kayitlarindan ba§ka ornekler de, istanbul'da ya§ayanlarin kendi kuguk evierini aile vakfi olarak 
bagi§lama geleneklerinin 16. yuzyildan geldigini gostermektedir. Diger bir durum da, hizmetkarliktan 
ve fakir bir gevreden gelen bir kadin olan Farahnaz Hatun bin Abdullah'in a§evine sadece bir bakir 
kazan bagi§ladigini gosterir. Ba§bakanlik ar§ivindeki vakif kayitlari koleksiyonundaki diger ornekler 
de 18. yuzyilda kijguk aile vakiflari hakkinda gok daha fazia bilgi vermektedir. 

Rukiye Hatun, kendi eski ko§kunun yanindaki, Saman Viran Semti'ndeki evini vakfa 
bagi§lami§tir. Vakiftan yararlanacaklar, azad ettigi kolesi Piri ve azad ettigi kadin koleleri Yasemin, 
Devlet, §ahnuvaz ve Zuhre'dir. Rukiye Hatun, azad ettigi kolelerinin olumunden sonra, Piri'nin 
torunlarinin eve yerle§mesini istedigini vakif s6zle§mesinde agikga belirtmi§tir. Piri'nin soyunun 
tiJkenmesinden sonra ise, evin kirasindan elde edilen gelir, semt caminin imamina verilecektir. Bunun 
igin, imam her gun Kuran'dan bir bolum hatmetmeliydi. Kiranin geri kalan kismi ise, caminin 
onarimina harcanacakti. Vakif sahibi vakfin yoneticisi olacak ve onun olumunden sonra imam vakfin 
yoneticiligini ustlenecekti (Nisan 1531). 48 

Saman Viran sakinlerinden Farahnaz Hatun bin Abdullah, 1508 yilinda MusliJmanlarin 
kullanmasi igin vakfa bir bakir kazan bagi§lami§tir.49 

Asillerin mabetlerinin (harem-el §erif) vakif yoneticiligini yapan Al-Hac Cafer Aga, Galata 
mahkemesine, Ay§e Hatun bin Abdullah alehinde ve Mustafa Qavu§ bin Mehmet ve Omer Qelebi bin 
Mehmet'in taniklik ettigi bir dava agmi§tir. Ay§e, Belkiz Hatun'un azad ettigi kolelerindendir ve azad 
edilmi§ bir kole ve Medine fakiri olan kocasi Mustafa Pa§a'ya Belkiz Hatun tarafindan bagi§lanan evi 
terk etmeyi reddetmektedir. Ay§e, kendisinin de vakiftan faydalanacaklardan biri oldugunu ve katibin 
vakif senedine onun adini yazmayarak bir hata yaptigini iddia etmektedir. Fakat, herhangi bir kanit 
gosteremedigi igin, mahkeme Ay§e'nin evden gikmasina karar vermi§tir (§evval 1090/Kasim 1679). 50 

Ummu GiJIsum bin Hasan ve Suleyman bin Abdullah'in karisi, Galata'nin Kasimpa§a semtindeki 
evini bagi§lami§tir: 1) bu evde olijnceye kadar kendisi ya§ayacaktir; 2) onun olumunden sonra azad 
ettigi kadin koleleri GiJIistan, GiJnge, Belkiz ve onlarin torunlari ya§ayacaktir (§aban 1090/Aralik 
1702).51 

Hayirlar sahibi, Istanbul ill ve inebag sakini Haci GiJIsum bin Avaz Efendi, meyve bahgeligini, 
iginde iki odasi, bir mutfagi ve bir gizli odasi olan bir evi, kira altindaki bir ba§ka evi, dukkanlarini ve iki 
su kuyusunu vakfa bagi§lami§tir. Vakiftan yararlanacaklar, evin sahibi ve vakfin yoneticisi olarak 
ya§adigi siJrece kendisi ve kendi evinde ya§ayan azad ettigi koleleri Usta GiJnce bin Abdullah ve 
Musella §ah Usta'ydi. Kurucunun olumunden sonra. Gunge vakif yoneticisi olacak ve azad ettigi 

18 



erkek koleleri ve cariyeleri olan Nili ve Hanim vakiftan istifade edeceklerdi. Daha sonra, aralarindan 
durust olan ki§i vakif yoneticisi olacakti. Soz konusu ki§ilerin soyunun tijkenmesinden sonra, vakif 
gelirleri ve kira Medine fakirleri igin harcanacakti. Bu senedin kaydedilmesinden sonra, eger Haci 
Ummij GiJIsum, GiJnce ile bir anla§mazliga du§erse, Haci Ummu GulsiJm vakfin kendine ozel 
mijlkiyet olarak geri donmesini talep edebilecek ve sonra da kendi ozel mijlkiyetini tekrar vakfa 
gevirmeyi reddedebilecekti. Bu davrani§, Ebu Yusuf Efendi'nin yonetim yasalarina ve yargicin 
kurallarina gore dogru (sahih) ve gereklidir. (Tanik: imam Mehmet Efendi, Molla Mehmet el- 
Muezzin...vb Ramazan 1155 /Ekim 1742).52 

Bunlar ve diger kuguk orneklerden ogrendigimiz gibi, orta siniftan ve hizmetkarliktan gelen 
kadinlar iki kijguk ikamet binasi ve dukkanlar halinde istanbul'un her yerinde miJIke sahiptiler. Bu 
miJIkleri aile vakfi olarak bagi§ladiklarinda, vakiftan faydalanacaklar buyuk bir gogunlukia vakfin 
sahipleri, vakif sahibinin kadin ve erkek mirasgilari, azad ettikleri koleleri ve onlarin vakfedilen evde 
ya§ayan mirasgilariydi. 

Bazi ayricalikli kadinlarin hizmetkarlik gegmi§i yoktu ve onlar "sarayli" sifatlarinin gosterdigi gibi 
dogrudan saraydan gelmekteydiler. Bu kadinlarin bazilari, pa§alar ve yenigeriler ile eviiydiler ve orta 
bijyijklukte bir eve (2 kiler ve 6 odali) ve evin iginde birgok koleye sahiptiler. 1546 kayitlarinda bulunan 
2.081 toplam kurucudan, 383 kadin (yiJzde 18.4) ve 631 erkek (yiJzde 30.3) hizmetkarliktan 
gelmekteydi.53 Bir zamanlar bu koleler, sahiplerinin evinde ikamet eden evin birer uyesiyken, azad 
edildikten sonra, birgogu ba§ka eve ta§indi ve kendi evierini kurdular. Onceden kole olan birgok ki§i 
mulk sahibi oldu ve §ehirdeki kendi kuguk binalarini aile vakfina d6nu§turmek igin hazirlandilar.54 
Aralarindan bazilari, kocalarindan veya eski sahiplerinden mulku hediye olarak almi§, azad edilmi§ 
koleler ve eski cariyelerdi. Bu vakiflar, sahibi ya§adigi surece, sahibinin haklarini korumak ve 
sahibinin olumunden sonra, miras hukukunun bir sonucu olarak mulkiyetin pargalanmasini onlemek 
amaciyla kurulurdu. Fakat bu durumdan daha onemlisi, bu vakiflar gocuklarin ve azad edilmi§ kadin 
ve erkek kolelerin barinmasini saglamak ve islam'a gore vakfin sahibinin mirasgisi sayilabilecek son 
ki§iye kadarkilerin ya§amlarini korumak amaciyla kurulurdu. 

Kolelerin azad edilmesi Kuran'a gore dini birgorevdi. (24: 33,90: 13,8: 89). Peygamberin kendisi 
de kolelerini ozgiJr birakmi§ti. Fakat Kuran'a gore MusliJmanlar, sadece Dar-ul islam'a kar§i sava§ 
halinde olan gayrimuslimleri k6lele§tirebilirlerdi. Sava§gi birtoplum olan Osmanli imparatorlugu, biJtiJn 
cephelerde sava§ tutsagi ele gegirebilecek durumdaydi; Tatarlar ve Berberiler tarafindan yapilan 
akinlarda da kolaylikia sava§ tutsagi ele gegirebiliyorlardi ve bu tutsaklar daha sonra, istanbul ve 
Kahire kole pazarlarinda yuksek fiyatlaria satiliyorlardi. Modern gagin ba§inda, sarayli ve orta sinif 
ailelerin hane halkindan olan koleler Osmanli toplumunun onemli birpargasini olu§turuyorlardi. Kahire 
ve istanbul gibi §ehirlerde kole ticareti onemli bir gelir kaynagiydi. imparatorlugun ba§kenti gok fazia 
sayidaki koleyi Afrika (Sudan ve Etiyopya) ve Kirim'dan satin almaktaydi. Bu donemdeki beyaz 
kolelerin gogu Rus sava§ tutsaklariydi. §ii kolelerin de Ebu Suud Efendi'nin fetvasiyla (6.1574) me§ru 
sayilmasindan sonra, onemli sayida kole de iran'dan gelmi§ti. Bu donemin sicil kayitlari birgok kolenin 

19 



azad edili§ini ve satilmasini igerir.55 Abdullah Qelebi, istanbul'da 1108/1696 yilinda Bulgar cariyesi 
Pelva'yi ismini Fatma olarak degi§tirerek islam dinine gegirmi§ ve azad etmi§tir.56 Emine bin 
Abdullah, istanbul'da 1108/1696'da cariyesini Ahmet Be§e bin Abdullah'a 155 kuru§a satmi§tir.57 
Ayni yil, Umhani Hatun cariyesini ibrahim Aga'ya dort altin para kar§iliginda satmi§tir.58 istanbul 
Hizir Bey semti sakini Fatma bin AN, 27 Muharrem 1087/1676 yilinda orta boylu, sari sagli, mavi gozlij 
Rus kolesini azad etmi§tir.59 

§ahbaz Bin Abdullah orta boylu, mavi gozliJ Rus kolesi Belkiz bin Abdullah'i istanbul'da 
1133/1720 tarihinde azad etmi§tir.60 istanbullu esnaf Al-Haci Mustafa, Sefer ayinin 25'inde 
1280/1869'da ummu veledi zenci Servinaz bin Abdullah'i ozgur birakmi§tir.61 Kole sati§i, ekonomik 
durumu kotu olan birgok kadin igin bir gelir kaynagi idi. Bazilari cariyelerini kocalarina dahi 
satiyorlardi. Rukiye bin Mustafa evini ve cariyesini Egriboz (Euboea) valisi olan kocasi Osman'a 
1133/1720 yilinda istanbul'da 150 kuru§a satti. Qocugu olmayan birgok mal sahibi, malvarliklarini 
azad ettikleri kolelerine bagi§larlardi.62 

Koleler ve sahipleri arasinda yakin bir patron-mu§teri ili§kisi mevcuttu. Bazi kole sahipleri, 
koleleri dini ve yardim amaciyla azad ederken, bazilari koleleri kole pazarlarinda satarlardi, bazilari 
ise kolelerini cariyeleri yapip, onlari hayat kadinlari gibi kotuye kullanirdi. Diger yandan birgok kole 
ozgurluklerini satin almi§ fakat onceki sahipleriyle i§ arkada§i olmaya devam ederek bu §ekilde 
kendileri igin onemli §anslar da yakalami§lardir.63 

Buna ek olarak bazilari, onceki sahiplerinin kizlariyla eviendiler, sahip olduklari miJIkiyetleri 
sahiplerinden geyiz olarak aldilar. Sahiplerinden gocuk sahibi olan cariyeler ise sahiplerinin 
olumijnden sonra ozgurluklerine kavu§tular ve bu gocuklar babalarinin yasal gocugu ve mirasgisi 
olarak kabul edildi. Cariyeler ise ummu veled olarak yuksek yasal mertebelere ula§tilar ve edindikleri 
malvarligini sahiplerinden hibe olarak aldilar. Bazilari ise, azad edildikten sonra sahiplerinin tam 
olarak yasal aniamda karilari oldular. Kadin ve erkek bir gok mal sahibi ise, evierini, gocuklanna, 
ummu veled cariyelerine ve azad ettikleri kolelerine bagi§ladilar. Birgok akilli eski cariye ise edindikleri 
malvarliklarini ticari giri§imlere yatirdi ve evierini de aile vakiflarina bagi§ladilar. Bazilari istanbul'da 
gergek aniamda mulk sahibi oldular ve arazi sati§larina alici ve satici olarak katildilar. Ornegin, Emine 
Hatun bin Abdullah 1179/1765 yilinda istanbul'da evini satti.64 Hanim bin Abdullah ise ayni yil 
istanbul'da evini 660 kuru§a satti.65 

Kiralarin odenmesi ve vakfedilmi§ mulkiyetin durumu konusundaki uzla§mazliklar her gun 
mahkemelere gelmekteydi. UskiJdar'da 1132/1720 yilinin Mart ayinda, Ay§e Hatun eski kocasi Ahmet 
Efendi alehinde bir dava agmi§tir. Ahmet Efendi kendini vakfin kurucusu olarak tayin etmi§ ve 
oliJmunden sonra karisinm ve torunlarinin Adana'daki vakif evinin ve hanin mutevellisi olarak 
belirlemi§tir. Ahmet Efendi'nin olumunden sonra, 6lmu§ ilk karisindan olma kuguk oglunun velisi, evin 
ve hanin Mehmet Sadik'in mirasi oldugunu iddia etmi§tir. Mahkeme de Musluman taniklarin 
huzurunda bu iddiayi kabul etmi§tir.66 

20 



Ommij Gulsum bin Halil bin Abdullaii, Mart 1767 tariliinde istanbui'da dul<l<anini devrettigi 
Hasan'in olumunden sonra berber dul<l<anina tel<rar saiiip olabilmel< igin malil<emeye bir dilel<5e 
sunmu§tur.67 Umiiani bin Mustafa, al Haci Mustafa bin al-Haci Huseyin lial<l<inda baiiarat dul<l<aninin 
(al<tar dul<l<ani) 259 l<uru§lul< aylil< l<irasini odemeyi reddettigi igin Ocal< 1767'de malil<emeye bir 
dilel<ge vermi§tir.68 Maiimut Pa§a Semti'nde ya§ayan mijtevelli Rahime Hatun, dul<l<aninin ve 
odasinin l<iracisi Yahudi Yusuf'un sel<iz aydir l<ayip oldugu gerel<gesiyle istanbul'dal<i malil<emeye bir 
dilel<ge vermi§tir.69 Sultan Selim Camisi yal<inlarinda Cebeci Ba§i Semti'nde ya§ayan Nefise bin 
Abdi, vel<ili Kumnanos'un oglu bal<l<al istol araciligiyla Ismail Efendi'den alacagi oldugu gerekgesiyle 
bir dilekge vermi§tir. Ismail Efendi evin Nefise bin Abdi'ye ait olan kismini ayda 7.5 kuru§ kar§iliginda 
kiralama anla§masini borcuna kar§ilik olarak Aralik 1768'de bozmu§tur.70 

Osmanli Imparatorlugu'ndaki akranlari gibi, hizmetkarliktan gelen Memluk kadinlari da, koyde 
ve kentte bijyuk bir malvarligina sahiptiler ve bunlari 18. yuzyil boyunca Kahire'deki aile vakiflarina 
yatirdilar.71 Daha guncel bir gali§mada Fay, 18. yuzyil boyunca Kahire'deki vakiflarin yijzde 25'inin 
Memluk kadinlari tarafindan kuruldugu sonucuna varmaktadir.72 Halep'te de kadinlar ve erkekler 
miJIklerini vakfa donu§tururler ve azad ettikleri koleleri vakiftan faydalanacaklar grubuna alirlardi. 
Azad edilmi§ kolelerin bijyijk bir gogunlugu, ikamet ettikleri vakif evierinden faydalananlarin yiJzde 
5'ini olu§tururdu.73 

Osmanli ve Memluk kadin ve erkeklerinin vakiflara yaptiklari yatirim sadece 18. yuzyilin 
merkezile§memi§ siyasi yapisinda mumkijn olabilirdi. Diger bir deyi§le, merkezi olmayan politik yapi, 
devlet malinin yasal olmayan yollardan 6zelle§tirilmesine ve daha sonra da vakfa donu§turulmesine 
izin verirdi. 

Bu durum, Tanzimat Donemi'nde ve Muhammed Ali'nin kontrolu altinda 19. yijzyilda tam tersine 
gevrildi. Kadinlar ayrica Osmanli Imparatorlugu'nda ve Misir'da 19. yuzyilda sahip olduklari miJIkiyeti 
ve kurucusu olduklari vakiflari kaybettiler. Devlet, aile vakiflari ve yardim vakiflari tarafindan saglanan 
yardim ve kamu hizmetlerinin birgogu uzerinde kontrolu eline aldi. 

Bundan daha da onemlisi, gogunlukia kamu vakiflarindan saglanan gelir, Evkaf-i Humayun 
Nezareti adi altinda devletin merkezi kontrolu altina alindi. Bu §artlar altinda, aile vakiflari ve yardim 
vakiflarinin kurulu§undaki ozel giri§im ve orta sinif katilimi gok biJyiJk olgiJde du§u§ gosterdi. 

Sonug 

Siradan Osmanli kadinlarinin kuguk aile vakiflarinin kurulmasindaki rolij, kentle§me tarihi ve 
dini kurumlar gergevesinde ele alinmalidir. Vakif senetleri uzerinde yapilan ayrintili incelemelere gore, 
orta siniftan ve hizmetkarliktan gelen kadinlar, §ehirde ev ve diJkkan §eklinde kendi malvarliklarina 
sahiptiler ve bu malvarligini gocuklari ve azad ettikleri koleleri igin kurulan aile vakiflarina 
bagi§larlardi. Boylelikle, aile vakiflarinin sagladigi korumadan faydalanirlar ve ozel mulkiyetlerini 
vakfa gevirerek mirasgilarinin belli ve kalici bir eve sahip olmalarini garanti altina alirlardi. Ayrica 

21 



istibdal yoluyla vakif malini devretmek ve satmak igin gok daha fazia kolaylik saglayan ozel mulkiyete 
d6nu§turme segenegine de sahiptiler. Osmanli ve MemliJk toplumunda kadinlar, kendi patron-mu§teri 
ili§kilerini ve sosyal aglarmi vakif kurumu araciligiyla kurarlardi. BuyiJk aile baglarindan yoksun olma 
durumunda, kurulan bu sosyal aglar, azad edilmi§ kadinlar gibi siradi§i sosyal kadin gruplarinin 
devaminda onemli bir rol oynardi. Tanzimat reformlari, devletin kamusal gorevlerini ve toplum 
ijzerindeki kontroliJnu artirdi ve ozel giri§im ve orta sinif giri§imi olan aile vakiflarinin zayiflamasina yol 
agti. 19. yuzyilin sonlarinda koleligin kaldirilmasi, bijtun koleleri bagli olduklari evierden ozgur kildi ve 
bu kolelerin gok azini devletin himayesi altina aldi. Geleneksel olarak ozel vakiflar tarafindan 
saglanan, fakirlere yardim gibi yerel hizmetler, modern devlet tarafindan ustlenilen bir kamu gorevi 
haline geldi. Birgok ornekte oldugu gibi, bu durumu, Bati Avrupa'da ya§anan geli§ime gok benzeyen 
bir§ekilde, dilenciligin yasaklanmasi ve serseriligin cezalandirilmasi izledi. 



1 Bu projenin ara§tirma maliyeti insanlik igin Ulusal Bagi§ (National Endowment for the 
Humanities) ve Turkiye Amerikan Ara§tirma EnstitusiJ (American Research Institute) tarafindan 
kar§ilanmi§tir. Bu makaleyi, g6stermi§ olduklari yakinlik, comertlik ve sinirsiz destekleri nedeniyle 
Prof. Dilek Barlas'in ailesine ithaf ediyorum. 

Halil inalcik, "Istanbul," El (2nci baski), vol. 4: 224-248; 0. L. Barkan, " Osmanli 
imparatorlugu'nda bir iskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakiflar ve Temlikler", Vakiflar Dergisi, 2 
(1942), 279-386; Baheddin Yediyildiz, "Vakif", islam Ansiklopedisi, vol. 13 (Istanbul, 1986), 160; Idem, 
"Vakif Muessesesinin XVIII. AsirTurk Toplumundaki Rolij", Vakiflar Dergisi 17 (1982), s. 1-13. 

2 Stephane Yerasimos, "Les Vakfs Dans I'amenagement Urbain d'istanbul au XIX siecle", in 
Le Vakf Dans Le Monde Musulman Contemporain (XlXe-XXe Siecles), der. Faruk Bilici, Istanbul, 
1994,3.43. 

3 Istanbul Ansiklopedisi (Istanbul, 1966), 85-102; Ahmet Kal'a, Istanbul Su Kulliyati: Vakif 
Su Defterleri, Hatt-i Humayun (1577-1804), 6 vols (Istanbul, 1997-98). 

4 Bahaeddin Yediyildiz, Institution de Waqf au XVIIIe Siecle en Turquie, Ankara, 1985, s. 
163. Bu donem boyunca Saray kadinlari Turkiye'deki vakiflarin %6. 69'unu kurmu§lardir. Bu oran 18. 
yuzyilda Anadolu'daki 330 vakif temel alinarak saptanmi§tir. 

22 



5 Fazlur Rahman, Major Themes of the Qur'an (Minneapolis and Chicago: Bibliotheca 
Islamica, 1980), s. 40-42. 

6 Jon E. Mandaville, "Usurious piety: The cash val<f controversy in the Ottoman empire," 
IJMES10(1979), s. 289. 

7 A.g.e., s. 295-304. 

8 Barl<an ve Ayverdi, xxx-xxxi. 

9 Barkan ve Ayverdi, s. 64. 

1 Muftulul< Archives, Val<fiye 4/1 , 1 62b-1 63 b. Bu val<f iyede tarih yol<tur. 

11 Kal'a, 1, 133. Draca l<6yunden bazi Yunan l<6yluler Bostanci Hamlaci Mehmet'in Nal<di 
Val<findan 125 l<uru§ aldilarve 17 l<uru§lul< faizini odeyemediler, Zill<ade 1162/Kasim 1749. 

12 Yediyildiz, 1985, s. 117:tablov. 

13 Yediyildiz, 1982, s. 9. 

14 A.g.e., s. 9. Bu cariyelerin gelirleri ozguryasal e§lerinin gelirlerinin yarisi kadardi. 

15 A.g.e., s. 10. 

16 Birgok Osmanli vakfi Mekke ve Medine fakirlerini vakiflardan ikinci derecede 
faydalanacaklar olarak belirlemi§tir. Bu vakiflardan gelen ge 

lir, Kizlar Agasi ve Kutsal mabetlerin mutevellisi tarafindan toplanir ve Surre-yi Humayun 
boyunca kutsal §ehirlere verilirdi. 

17 Yediyildiz, s. 10. 

18 Kal'a, 1. Bu bolum, istanbul'un ge§itli semtlerinde, ozel mulkiyetin vakif mulkiyetine 
istibdali hakkinda hakimlere verilen imparatorluk emirleriyle doludur. 

19 Yerasimos, s. 45-46; Nazif Ozturk, "Osmanlilarda vakiflarin merkezi otoriteye baglanmasi 
ve sonuglari," in Le Vakf Dans Le Monde Musulman Contemprain (XlXe-XXe Siecles), der. Faruk 
Bilici, (Istanbul, 1994), 21-23; Yediyildiz, 1982, s. 9; Ozturk, 18. yuzyilin sonuna kadar devletin 
vakiflarin idaresine mudahale etmedigi g6ru§undedir. 

20 II. Hanlik ve Azerbaycan Safevileri igin bkz. Fariba Zarinebaf-Shahr, "Economic Activities 
of Safavid Women in the Shrine City of Erdebil," Iranian Studies 31 (Spring 1998), s. 247-261. 



23 



21 Ahmet Kal'a, Istanbul Ahkam Defterleri: Istanbul Vakif Tarihi 1 (Istanbul, 1998); Halm 
Gerber, "The Waqf Institution in Early Ottoman Edirne", Asian and African Studies 17 (1983), 29-45; 
William J. Griswold, "A sixteenth century Ottoman pious foundation," JESHO 27 (1984), 175-198; D. 
S. Powers, "Revenues of Public Waqfs in Sixteenth Century Jerusalem", Archivium Ottomanicum 9 
(1984), s. 163-202. 

22 Bu konuda geni§ bir gali§ma olmamasina kar§in, Osmanli Imparatorlugu hakkindaki 
kaynaklarin en iyisi Ankara'da yayainlanan Vakiflar Dergisidir. Yayinlanmi§ diger onemli kayitlar igin, 
bkz, Omer Lutfi Barkan ve Ekrem Ayverdi, Istanbul Vakifar Tahrir Defteri (953/1546 Tarihii), (Istanbul, 
1970). Osmanli saray kadinlari ve prensesleri tarafindan kurulan vakif senedi ornegi igin, bkz, 
Tarihimizde Vakif Kuran Kadinlar, Hanim Sultan Vakfiyeleri (Istanbul Ara§tirma Merkezi, 1990); Ikincil 
kaynaklar igin, bkz, Gabriel Baer, "Women and vakf: An analysis of the Istanbul Tahrir of 1546," 
Journal of Asian and African Studies 7 (1983): s. 9-28; Ruth Roded, "The vakf and the social elite of 
Aleppo in the eighteenth and nineteenth centuries, "Turcica 20 (1988): s. 71-91; Idem "Quantitative 
analysis of vakf endowment deeds: A pilot project". Journal of Ottoman Studies 9 (1989); R. D. 
McChesney, Vakf in Central Asia; Four Hundred Years in the History of A Muslim Shrine, 1480-1889, 
(Princeton: Princeton University Press, 1991); Carl Petry, "Class Solidarity Versus Gender Gain: 
Women as Custodians of Property in Later Mamluk Egypt,", Women in Middle Eastern History, der. 
Beth Baron and Nikki Keddie (Yale University Press, 1991); R. Stephen Humphreys, "Women as 
Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus," Muqarnas 11 (1994): s. 35-54; Leslie P. 
Peirce, The Imperial Harem (Oxford: Oxford University Press, 1993); Afaf Lutfi Al-sayyid Marsot, 
Women and Men in Late Eighteenth Century Egypt (Austin: University of Texas Press, 1995); Mary 
Ann Fay, "Women and Waqf: Property, Power, and the Domain of Gender in Eighteenth CenTury 
Egypt", Women in the Ottoman Empire, Der. Madeline Zilfi (Leiden: E. J. Brill, 1997), s. 28-48; 
Margaret Meriwether, "Women and Vakf Revisited: The Case of Aleppo, 1770-1840", Zilfi (der.), s. 
128-153; George C. Koslowski, "Private Lives and Public Piety: Women and the Practice of Islam in 
BabiJr India", Women in Medieval Islamic World: Power, Patronage, Piety, der. Gavin Hambly, (St. 
Martin's Press, 1998); Fariba Zarinebaf-Shahr, "The Wealth of Ottoman Princesses During the Tulip 
Period", The Great Ottoman-Turkish Civilization, der. Guler Eren, Vol. 2 (Ankara, 2000). 

23 Zarinebaf-Shahr, 1998. 

24 Zarinebaf-Shahr, 2000. 

25 Halil Inalcik, "Istanbul", El (2. baski), 229-233; Ahmet Refik, Istanbul Hayati (1689-1785), 
Istanbul: 1988, s. 42. 

26 Bu vakif senedinin bolijmleri igin, bkz, Tarihimizde Vakif Kuran Kadinlar. 

27 AN Pa§a, Mirza Zade Mehmed Pa§a ve Ebubekir Pa§a lie dijgunlerinde, bkz. Zarinebaf- 
Shahr, 2000, s. 699. Pul vergisi mukata'a'sina sahipti. 

24 



28 A.g.e.,s. 160-186. 

29 Kal'a, s. 329. 

30 Refik, 72, 97; Munir Aktepe, "Nev§ehirli Damad ibrahim Pa§a'ya aid iki vakfiye", Tarih 
Dergisi, 15 (1960): s. 149-160. 

31 Yediyildiz, s. 5. 

32 Fariba Zarinebaf-Shahr, "Women, Law, and imperial Justice in Ottoman Istanbul (late 
seventeenth century), Amira Sonbol tarafindan derlenen, "Women, Family and Divorce Laws in 
islamic Society" eserindeki makalesi, Syracuse University Press. 1996. 

33 Munir Aktepe, "istanbul'un Nijfus Mes'elesine Dair Bazi Vesikalar," Tarih Dergisi, 13 
(1958), s. 1-16. 

34 A.g.e.,s. 16-27. 

35 Age;Refik,s. 121-123. 

36 Bahaeddin Yediyildiz, "Vakif Muessesesinin XVIII. Asir Turk Toplumundaki Rolu", Vakiflar 
Dergisi 14(1982), s. 1-27. 

37 Yerasimos, s. 43. 

38 inalcik, s. 229. Istanbul dort semte bolunmu§tu: Istanbul, Galata, Uskudar, and Eyup. 

39 A.g.e., xxxi. 

40 Faruk Bilici, "Les Vakfs Monetaires a la Fin de L'empire Ottoman et au Debut de L'epoque 
Republicaine en Turquie: Des casses de solidarite vers un systeme bancaire moderne", Le Vakf Dans 
Le Monde Musulman Contemprain (XlXe-XXe Siecles), der. Faruk Bilici, Istanbul, 1994, s. 52. 

41 Yediyildiz, Institution Du Vaqf..., s. 96. 

42 A.g.e., s. 1 1 6-1 20; Bilici, s. 52. 

43 Murat Qizakga, A Comparative Evolution of Business Partnership: The Islamic World and 
Europe with Specific Reference to the Archives, Leiden: E. J. Brill, 1996, s. 131 . 

44 Bkz. John E. Mandaville, "Usurious piety: The Cash Vakf Controversy in the Ottoman 
Empire", IJMES 10 (1979): s. 289-308. 

45 Yerasimos, s. 45. 



25 



46 Yediyildiz, Institution du Vaqf..., s. 95-96. Detayli dagilim igin bl<z. Yediyildiz, tablo 3. 

47 Abraham Marcus, "Men, Women and Property: Dealers in Real Estate in Eighteenth 
Century Aleppo," JESHO 26 (1982), 147; Idem, The Middle East on the Eve of Modernity, Aleppo in 
the Eighteenth Century, Columbia University Press, 1989, s. 210-211. 

48 Barkan ve Ayverdi, s. 96. 

49 A.g.e., s. 94. 

50 Ba§bakanlik Ar§ivleri (BBA), Istanbul, Vakfiye no. 4: 27. 

51 BBA, Vakfiye 3: 4. 

52 BBAVakfiye, 3: 15. 

53 Barkan ve Ayverdi, xxvi. 

54 Osmanli imparatorlugu'nda erken modern donemlerde kolelik konusunda geni§ gapli bir 
gali§ma yoktur. Daha genel gapli gali§malar igin bkz. R. Brunschvig, "Abd", El, 2inci baski, vol. 1, s. 
24-40; Metin Kunt, The Sultan's Servants, the Transformation of Ottoman Provincial Government, 
1550-1650, New York: Columbia University Press, 1983; Ronald C. Jennings, "Black slaves and Free 
Blacks in Ottoman Cyprus, 1 590-1 640,"JESHO 30 (1987): s. 286-302; Ehud Toledano, The Ottoman 
Slave Trade and Its Suppression, 1840-1890, Princeton; Princeton University Press, 1982; Hakan 
Erdem, Slavery in the Ottoman Empire and its Demise, 1800-1909, New York: St. Martin's Press, 
1996. 

55 MuftulukAr§ivleri, Sicil 1/18, 14a. 

56 Sicil 1/23, 2b. 

57 Sicil 1/23, 5b. 

58 Sicil 1/23, 46b. 

59 Sicil 1/18, 14a. 

60 Sicil 2/125, 10b. 

61 Sicil 2/459, 46a. 

62 Sicil 2/125, 2a. 

63 Marcus, 1982, s. 52-53. 



26 



64 Sicil 1/27, 26b. 

65 Sicil 1/27, 25b. 

66 BBA, §ikayet Defteri vol. 85, 195: 3. 

67 Sicil 1/30, 24. 

68 Sicil 1/30, 24. 

69 Sicill1/30, 15. 

70 Sicil 1/30, 89. 

71 Marsot. 

72 Zilfi'nin eserinde Fay'in kismi, s. 34-36. 

73 Marcus, 1989, s. 210-212. 



27 



Osmanli imparatorlugu'nda Kadinlarin Sosyo-Ekonomik StatiJsu: XIX. 
YiJzyilin Ba§larinda Yafa Kadinlarinin Durumu / Prof. Dr. Aryeh 
Shmuelevitz [s.25-27] 

Tel Aviv Universitesi / israil 

Osmanli imparatorlugu'nda kadinlarin ancak 1. DiJnya Sava§i oncesinde onemli bir sosyo- 
ekonomik rol oynamaya ba§ladigi ve beraberinde medeni hallerinde degi§ikliklerle kar§ila§ildigi genel 
olarak kabul edilir. O zamana kadar, kadinlar medeni halde oldugu gibi sosyo-ekonomik konularda da 
bijyuk olgude ailelerindeki erkeklere bagimliydilar. Bununia birlikte Osmanli imparatorlugu'ndaki on 
altinci yuzyildan on dokuzuncu yuzyila kadar olan §er'i mahkemelerinin kapsamli incelenmesi 
kadinlarin ekonomiye, ozellikle ticarete, etkin bir §ekilde katildigini ortaya koyuyor. Bazi durumlarda 
bu kadinlara §er'i kanunlar ve geleneklere gore medeni hallerinde degi§iklik yapma ve bo§anma 
talebinde bulunmalarini sagladi. 

Son yirmi yilda bilim adamlari bu konuyu ele aldilar ve MiJsluman kadinlarinin XVII ve XVIII. 
yiJzyilda bile Osmanli yonetimi altinda ekonomik hayatia ilgilerini ve medeni hallerinde degi§iklik 
yapma yetkilerinin bulundugunu kanitlamaya gali§tilar. H. Gerber XVII. yuzyildaki Bursa kadinlari ve 
R. C. Jannings XVII. yuzyilin ba§larindaki Kayseri kadinlari ijzerine olan gali§malarinda XX. yuzyildan 
onceki islam toplumunda kadinlarin Sosyo-ekonomik statusiJnun ikinci planda oldugu yonundeki 
geleneksel g6ru§e kar§i giktilar. ikisi de sicillerdeki gali§malara dayanarak Bursa ve Kayseri 
kadinlarinin Sosyo-ekonomik hayatta etkin bir §ekilde yer aldigini kanitladilar.1 Jannings bu iki §ehrin 
mali hayatiyla Anadolu kadinlarinin derin ilgisini Turk geleneklerinin etkisi olarak agiklamayi onerdi. 
Gerber, Jannings'in bu onerisine katilmakta tereddiJt etti. A§agida tarti§ilan, XIX. yuzyilin baslarinda 
Yafa sicili Gerber'in g6ru§unu destekliyor. Fariba Zarinebat §ehri kadinlarin ekonomik hayata (faizle 
para verme, gayri-menkul alim satimi, ikametgah birimleri, dijkkanlar ve hamamlar kiralama) 
katildiklarini dogruluyor.2 

Bazi bilim adamlari Khul olarak bilinen (ki bu bo§anmada kocasinin rizasini ve genellikle bir 
miktar odemeyi ya da tazminatia bo§anmayi gerektirir) ve kadinlar tarafindan giri§ilen medeni 
hallerindeki degi§ikliklere dikkatlerini yonelttiler. Madeline C. Zilfi'nin yazdigina gore: "XVII ve XVIII. 
yuzyilda diger yerlere nazaran istanbul, Anadolu, Suriye, Kibris, Misir ve Filistin igin mahkeme 
kayitlarinda Khul'da beklenmedik bir siklik gozlenmi§tir.3 Genellikle kadinin kocasina bo§anmadan 
vazgegmesi halinde geyizinin tumunu ya da bir kismini birakmasi, bo§anmayi takiben ijg aylik ucret 
talebi ve eger re§it olmayan gocuk varsa ayrica ek olarak tazminat onerir. Bununia birlikte kadin Khul 
bo§anma halinde re§it olmayan gocuguna odeme yapmakia yijkijmlijyse ve daha sonra 
odeyemeyecegini ispatlarsa, Ebu Su'ud dahil olmak uzere ge§itli Osmanli mijftulerinin fetvalarina gore 
e§i odeme yapmak zorunda birakabilir. Kadin odeyebildigi zaman e§ine geri odemek zorundaydi.4 
Amira Sonbol, Judith E. Tucker ve digerleri de ayni sonuca ula§arak Khul'u tarti§tilar:5 Kadinlar §eriat 
tarafindan dayatilan kisitlamalara ragmen medeni hallerinde degi§iklik yapabiliyorlardi: (a) eviendigi 

28 



zaman, re§it degilse yeti§kin ya§ina ula§ma §artiyla bo§anma talebinde bulunabiliyordu. (b) Kocasi 
eviilik gorevlerini yerine getiremiyorsa bo§anabiliyordu. Elbetteki kadin, mahkemeyi kendi lehinde 
karar vermesine ikna etmek igin sebeplerini ortaya koymak ve onlari ispatlamak zorundaydi. Bununia 
birlikte, kadinlar (a§agida belirtilen) mahkeme tarafindan onaylanan ge§itli sebeplerle bo§anma 
talebinde bulunabilirdi. Kadinlar mahkemede ya kendileri yer alirlardi ya da vekil yollarlardi, ancak, 
Zilfi'ye gore kadin ve erkek e§lerin gogu mahkemede yer alirdi ve kendilerini savunurlardi.6 

Bu makale, Yafa Kadi siciline dayanilarak on dokuzuncu yijzyilin ba§inda Yafa He baglantili 
olarak yukarida belirtilen mevzulari konu alir. Makale, Arap geleneklerinin kadinlarin Yafa'daki 
ekonomik hayata olan yogun ilgisine katkida bulundugunu ve kadinlarin mahkemeyi bo§anma 
taleplerini onaylamaya ve hatta bazi donemler igin gocuklarinin bakiminin kendilerine birakilmasina 
ikna etmek igin ekonomik agidan yeterince gijglu olduklarini ispatlamaya gali§acaktir. 

Bu makalenin, Napolyon'un Yafa'yi ku§atmasi ve fethini takip eden yillari ele almasi dikkat 
gekmektedir. Bu yok edici, yikici ve kanli bir i§galdi. Ayrica, Fransa'nin Misir'a olan mijdahalesi 
1801'de sona erdi. Fransa'nin bolgeyi bo§altmasinin hemen ardindan Yafa'nin kontrolii igin Osmanli 
kontrolundeki Misir ve Suriye eyaletlerinin valileri arasmda bir mucadele patlak verdi. Sonugta Yafa'de 
bazi aksiliklerle kar§ila§ildi. 

Bununia birlikte §ehir hizli bir ekonomik iyile§me ya§adi. Napolyon'un Filistin'den gekilmesinin iki 
yil sonrasinda, Yafa'da kadinlarin da aralarinda oldugu varlikli vatanda§lar vardi. Beiki de §ehrin 
hemen yeniden yapilanmasi ve gogmenlerin akini yeni ekonomik firsatlar yaratti ve kadin ve erkekten 
olu§an varlikli grubun yeniden ortaya gikmasina katkida bulundu. Ticaret merkezi, liman §ehri ve 
seyyahlar igin ana gegit olmasinin yam sira, Yafa'nin gevresine de hizmet eden bir sanayi merkezi 
oldugunu belirtmek gerekir. Yag, un ve sabun gibi temel urijnlerin uretimine ev sahipligi yapti. 

Bu siJregte kadinlarin ilgisinin bijyuklugune §oyle bir baktiktan sonra sirada eviilik ve bo§anma 
istatistikleri vardir. Ornegin, 1800-1 801 'de7 kirk eviilik ve otuz alti bo§anma davasi sicilde kayitliydi. 
Bo§anma davalarinin on sekizini kadinlar ba§latmi§tir. Bu kadinlar kocalarindan bo§anacak ve hatta 
gocuklarini buyutmenin mall sorumlulugunu uzerlerine alacak kadar varlikliydilar. Boyle yaparak, eski 
kocalarindan gocugun bakimini almak igin §eriata gore haklarindan vazgegtiler. GoriJIuyor ki kadinlar 
bo§anma halinde haklarini igeren §eriat kurallarini iyi bilirdi ve §eri mahkemelere kendilerine olan 
gijvenlerini sergilerlerdi. 1800-1801 yilinda bazi davalarda bo§anma igin ba§vuru sebepleri §eriatta 
belirtilenlerdi. Bunlarin ba§inda erkegin e§lik gorevlerini yerine getirememesidir. Ancak boyle oldugu 
dogrulanan davalarda bile kadinlar genellikle geyizlerini kocalarina birakarak belli bir miktarda parayi 
da kocalarina teklif etmek zorundaydilar. Bu ayricaligin sebebi §eriattaki §artti; bo§anma talebi 
dogrulansa bile kadinin kocasinin rizasina ihtiyaci vardi ve kocasi genellikle para kar§iligi razi olurdu. 

Kocanin uzun miJddet evde olmamasi da diger bir bo§anma sebebiydi. Kocasinin uzun sureli 
evde olmadigini ve kendisini higbir destek olmadan -Hac durumunda oldugu gibi, parasiz, malsiz ve 
bazen evsiz- birakmi§ oldugunu dogrulamak igin kadinin §ahitlere ihtiyaci vardi. 8 Bazi durumlarda, 

29 



kadinin gegimini kazanabildigi ve gocuklarina bakabildigi gorulurdij. Bazi gegimini saglayamayan 
kadinlar mumkun oldugunca gabuk yeniden evienmek igin derhal bo§anmakta israr ederdi. Ancak 
digerleri varlikliydi; iyi bir e§ du§unur ve acele etmezdi. 

Diger kadinlar dolayli yollardan bo§anmaya giri§irlerdi. Bu davalar kadin kocasiyla anla§mazsa, 
adamin bo§anmak igin karisini teiidit ettigi tarti§ma ve munaka§alari gerektirirdi. Kadin anla§mayi 
reddettigi anda bo§anma maiikemenin onayiyla kendiliginden yijrurlijge girerdi. Bu durumlarda 
maiikeme genellikle geyiz, nafaka ve diger mali destekleri igin kadinin iiaklarini desteklerdi. Aslinda 
erkekler bu tur teiiditlerde bulunurlarsa e§lerine birfirsat verirlerdi: "Tarti§malarimiz konusunda kadiyi 
bilgilendirirsen bo§aniriz..." "Benimie Bosna'ya yerle§meye gelmezsen, [Misir'da, ba§ka bir davada] 
bo§aniriz..." Bu gibi birtalebe uymayi reddederek kadin bo§anabilirdi.9 

Mahkemede ve di§inda kadinlar genellikle yakin akrabalari, babalari ya da profesyonel 
temsilcileri tarafindan temsil edilirlerdi. G6ru§meler sirasinda, yukarida belirtildigi gibi kadinlar 
geyizlerini kocalarina birakmaya, gocuklarini bijyutmenin mali sorumlulugunu kendileri ustlenmeye ve 
§eriata gore eski kocasinin odemek zorunda oldugu nafaka haklarindan vazgegmeye razi olurdu. 
Bazi kadinlar bo§anmada anla§mayi saglamak igin eski kocalarinin kendilerine olan borglarini bile 
affetmeye hazirlardi. Fatimah'in davasi buna bir ornektir:10 hatta bazi kadinlar bo§anmak igin buyijk 
miktarda para, mijcevher veya altin ve gumu§ paralar odemek istiyorlardi.11 

Bo§anmak igin, kutsal olarak kabul edilen §er'i haklardan vazgegmek ve bo§anma hakkini bir 
bedel odeyerek alabilmek, sadece bagimsiz olarak ya§ayabilecek ve gocuklarinin gegimini temin 
edebilecek bir segenege sahip kadinlar igin tercih olabilirdi. Sicil kadinin temel zenginlik kaynaklarinin 
ikisini belirtiyor: (a) miras; (b) ekonomik faaliyet, ba§lica ticaret. 

Kadinlara buyuk miktarlarda para ve mulk miras kalirdi, ancak sicil bunlari nasil kullandiklarmi 
belirtmiyor. Zira, kadinlarin ekonomik faaliyetlere olan ilgisi en azindan bazilarinm miraslarini i§e 
girmek, bir i§ kurmak, geli§tirmek ya da bir mulk almak igin kullandiklarmi gosterebilir. Bazen 
erkeklerden kadinlara ve kiz gocuklarina buyiJk miraslar kalirdi. Ornegin; Jebelyali (Yafa'nin bir 
banliyosij) bir tiJccar 23,070 kuru§ birakti ve bu para iki dul kadin (her birine 1,441.9 kuru§), iki kiz 
karde§ (her birine 7,613.1 kuru§) ve erkek karde§inin oglu (4,960 kuru§) arasinda payla§tirildi.12 
Yafa'nin yonetimindeki bir memur 35,308 kuru§luk menkulunu iki karisina (her birine 2,206.7 kuru§) 
ve iki kizina (her birine 15,447.3 kuru§) birakti.13 Diger bir davada bir firincinin dul karisi 612,5 
kuru§luk ve ijg kizinin her biri 535,9 kuru§luk mirasa kondu; bu davada paraya ek olarak firini miras 
olarak alan iki erkek gocuk da vardi.14 

Kadinlarin varligi anne ve bijyukanneleri tarafindan bir sonraki neslin temsilcileri olan kadinlara 
verilen hediyelerle de tanimlanabilir. Safiya adinda bir kadin torununa altin ziynetler ve Misir'a ait altin 
paralar birakmi§tir. Ba§ka bir kadin butun varligmi ve yine altin ziynetlerle, Misir'a ait altin ve gumu§ 
paralarini miras birakti.15 



30 



Bu, ekonomik alanda kadinlarin ilgisinin incelenmesine yol agiyor. Bazilari komisyon igin 
toptancilar ve perakendeciler arasinda komisyonculuk yapmi§lardir. Beyrut'tan Yafa'ya gog eden bir 
kadin Yafa'da perakendeciler arasinda tiJccarlarin mallarini dagitarak yuzde iki oraninda komisyon 
aliyordu. Sicil kadinin bu yoldan gegimini kazandigini belirtir.16 Bu konuda bir temsilcinin ge§itli 
gorevlerini kadinin nasil yerine getirdigi konusunda iiigbir detay yoktu. Taiiminen mallari ta§ima ve 
perakendecileri satin almaya ikna etme kabiliyetinin olmasi gibi ozel nitelikler ve yetenekler gerekirdi. 

Sicile gore, bazi kadinlar ticaret §irketlerine para yatirirdi. Bazen Hatice adii kadinin yaptigi gibi, 
MusliJman olmayanlarla bile, ortak ticari §irketlere uye olurlardi. Hatice, Ermeni bir tiJccarla Yafa'da 
ortak bir ticari §irket kurdu.17 Digerleri ise kendileri i§e atildilar. (Yafa'ya Misir'dan gelen) Hasane adii 
bir kadin Yafa'daki perakendecilere un temin etmek igin birtoptanci §irketi kurdu.18 

Kadinlar ta§inmaz mallarda da yatirim firsatlari elde etmeye gali§ti. Sicilde mirasa konduklari ya 
da satin aldiklari ve gegimlerini kazandiklari Yafa civarindaki ev, bag, portakal bahgeleri, bahgeler ve 
diger alanlara sahip olan kadinlarin ornekleri bulunur. Bazi durumlarda kendi mallarini kendileri 
yeti§tirirlerdi.19 

Mevcut olan soru kadinlarin XIX. yuzyilm ba§larinda sosyo-ekonomik bir rol oynayip 
oynamadigi degildir. QunkiJ sicil agikga tersini gostermektedir. Soru, kadinlarin mirasia mal sahibi 
olmalarini, ekonomik ve mall alanda yer almalarini hangi durumlarin mumkun kildigidir. Cevap 
Napolyon'un bolgeye olan darbesinde yatmaktadir. ilk olarak Yafa'yi fethinin sirasinda birgok erkegin 
katledilmesi kadinlara aile mallari, tasarruflar ve aile bireylerinin kalanlari igin sorumluluklar 
yuklemi§tir. Diger bir deyi§le, I. DiJnya Sava§i'nin oncesinde ve sava§in oldugu sirada kadinlarin 
statusiJndeki bijyuk degi§iklik de Filistin'i fethetmek igin Napolyon'un te§ebbusunun temelleri vardi. 
Bunun da otesinde Napolyon'un gekilmesinden sonra Yafa'ya gelenler, herhangi bir yere yeni gog 
edenler gibi, hemen yeni bir diJzen kurmaya a§iri hevesliydiler. Ba§arili ve §ansli olan kadinlar 
bo§anmak igin kocalarina mall ayricaliklar saglamayi dahi goze almaktaydilar. 



1 Haim Gerber, "Social and Economic Possition of Women in Ottoman Bursa, 1600-1700", 
IJMES, Xii (1980) ss. 231-244; Ronald C. Jennings, "Kadi, Court and Legal Procedure in 17th- 
century Ottoman Kayseri", Studia Islamica 48 (1978) ss. 133-172; R. C. Jennings, "Limitations of the 
Judicial Powers of the Kadi in 17th-century Ottoman Kayseri", Studia Islamica, 50 (1979) ss. 151- 
184; R. C. Jennings, "Woman in Early 17th-century Ottoman Judicial Powers of the Kadi in 17th- 

31 



Century Otoman Kayseri", Studia Islamica, 50 (1979) ss. 151-184; R. C. Jennigs, "Women in Early 
17th-century Ottoman Judicial Records the Sharia Court of Anatolian Kayseri" JESHO 18 (1975) ss. 
53-114. 

2 Fariba Zarinebaf-Shahr, "Women in Early in 18th Century Istanbul", yay. haz. Gavin R. G. 
Hambly Women in the Medieval Islamic World, London: Macmillan, 1988, s. 308. 

3 Madeline C. Zilfi yay. haz.. Women in the Ottoman Empire: Middle Eastern Women in the 
Early Modern Era, Leiden: Brill, 1997, ss. 271-72. 

4 A.g.e., ss. 273-74, 288. 

5 Amira Sonbol yay. haz. Women, the Family and Divorce Laws in Islamic History, Syracus, 
1996, ss. 92-93, 105-125; Judith E. Tucker, In the House of the Law in Ottoman Syria and Palestine. 
Berkeley: University of California Press, 1998, ss. 95-100, 126-127, 132-133. 

6 Zilfi, op. cit., ss. 278, 282-283. 

7 Sicil Mahkeme §eriye Yafa, 1215 H (25 Mayis 1800-13 Mayis 1801). 

8 Sicil, 12 Dhu al-Qa'dah 1215 H (28 Mart 1801). 

9 Sicil, 29 Sha'ban 1215h, 20 Jumadi al-Thani 1215h, 3 Sha'ban 1215h, 20 Muharram 1240 
H (15 Ocak 1801-10 Kasim 1800-21 Aralik 1800-16 Eyiul 1824). 

10 Sicil, 10 Rabi'al-Thani 1240 H (3 Aralik 1824). 

1 1 Sicil, 3 Sifir 1 247 h (1 5 Tembuz 1 831 ). 

1 2 Sicil, 1 5 Ramazan 1 238 H (27 Mayis 1 823). 

13 Sicil, end of dhu al-Qa'dah 1229 H (24 kasim 1813). 

1 4 Sicil, 20 Jumadi al-Thani 1 244 H (29 Aralik 1 828). 

15 Sicil, mid-Jumadi al-Awwal 1243, end Jumadi al-thani 1243 (mid-Aralik 1827, 28 Ocak 
1828). 

16 Sicil, 20 Shawwal 1219h, 21 Rajab 1249 H (23 Ocak 1805-5 Aralik 1833). 

17 Sicil, 1 Dhu al-Qa'dah, 1240 H (17 Ocak 1825). 

1 8 Sicil, 20 Maharram 1 21 4 H (25 Haziran 1 799). 

1 9 Sicil, 5 Muharram 1 221 H (8 Aralik 1 81 5) 

32 



XVIII. Yuzyilda Aile: Sinop Ornegi / D09. Dr. Ibrahim GiJIer [s. 28-40] 

Mugia Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Onsekizinci yuzyilda Osmanli Devleti'nde toplumun temelini aile olu§turmaktadir. Aile; anne, 
baba, gocuklar, bazen gocuklarin gocuklari yani torunlardan meydana gelmektedir. Sadece e§lerden 
olu§an ailelere de rastlanmaktadir. Amca, hala ve onlarin gocuklari lie dayi, teyze ve onlarin gocuklari 
ise, aile yakinlari yani akrabalar olup aile kurumunu gevreleyen veya onun uzantisini te§kil eden 
unsurlardir. Aile lie birlikte ya§ayan ama kan bagi bulunmayan koleler de, esas olarak bu kurum 
iginde sayilmalidir. Qunku onlar da aile iginde yer almakta, kimlikleri bagli bulunduklari aile lie beraber 
agiklanmaktadir. XIX. yuzyilda yapilan nijfus sayimlarinda kolelerin aile fertleri arasinda sayilmasi da 
bu gergegi ortaya koymaktadir. Gerek erkek gerekse kadin kolelerin, Osmanli toplumunda aile 
bireylerinden kabul edildigi ve onlar arasinda yer aldigina dair birgok kayda rastlanmaktadir. 

Osmanli aile tipini, "geni§ aile" §eklinde tanimlamak pek dogru olmasa gerektir. Qunkij, bazi 
§ehirler uzerine yapilan incelemeler sonucunda elde edilen bilgiler, Osmanli aile kurumunun geni§ 
olmadigini, sanildiginm aksine bir durum sergiledigini gostermektedir. Bu tetkiklerde, Osmanli 
Devleti'nde "geni§ aile" tipinin yaygin olmadigi g6ru§u hakim durumdadir. Bu g6ru§un en onemli 
delilleri, herhalde olen ki§ilerin terekeleri'nden (biraktiklarindan) gikarilan bilgiler olmalidir. Olen 
ki§ilerin biraktiklari e§ya, mal, miJIk, para vs.'lerini igeren terekelerin hukukT olarak hak sahiplerine 
intikalini gosteren "§er'iyye Sicilleri"ndeki kayitlar, Osmanli devrindeki Turk aile kurumu ile bunun 
geni§ligi ve buyuklijgu hakkinda bize onemli fikirler vermektedir. Nitekim, bu kaynaklara bagli olarak 
Sinop'taki aile hayati uzerine yaptigimiz tespitler de, bu gergegi ortaya koymaktadir. Bununia birlikte, 
ekseriyeti herhangi bir incelemeye tabi tutulmami§ olan diger Osmanli §ehirlerinin de ayni yontemie 
ara§tirmacilarca incelenerek, Osmanli toplumunda aile konusunda benzer sonuglara ula§mak 
mijmkundur. 

Sosyolojik olarak aile tipleri siniflamasmdal hangi temel esaslar ele alinmaktadir? Yapilan aile 
tipleri siniflamasi iginde bir Osmanli §ehri olan Sinop'taki aileleler nereye konabilir? sorularini sormak 
gerekmektedir. Bunlar, Osmanli aile tiplerinin belirlenmesinde bize onemli katkilar sagliyacaktir. 

Oncelikle, bu sorulara bagli olarak, sosyolojik siniflamalar iginde Sinop'taki ailelerin hangi grupta 
yer aldigini ortaya koyalim. Sosyoloji ara§tirmalarinda aile tipleri, ailenin §ekillenmesinde tesirii olan 
unsurlara gore ayrilmi§tir. Buna gore, "otorite" ve "hane halki" temel alinmi§tir. Otorite goz oniJne 
alindiginda Sinop §ehrinde, hukuken devletin de onayladigi, "babanin hakim oldugu bir aile tipi" 
mevcuttur. Nitekim Osmanli vergi nizamnamelerinde ve tevzilerinde, miras taksimlerinde hep babanin 
ve erkek eviatlarin veya erkeklerin on planda tutuldugu gorulur. "Hane halki" agismdan aile tipini ele 
aldigimizda ise, ya «anne, baba, evil olmayan gocuklardan meydana gelen "kijguk aile" tipi», yahutta 
«anne, baba, gocuklari, evil tek ogul ile e§i ve gocuklardan olu§an "kok (gekirdek) aile" tipi» hakim 
durumdadir. Terekeler uzerinde yaptigimiz istatistikT tespitler bu sonucu vermektedir. Bununia birlikte, 

33 



Sinop §ehrindeki aileleri, nufus durumuna yani hane halkina gore, a) gocuklu aile, b) gocuksuz aile, c) 
dul ve kimsesiz kalanlar, d) misafirler §eklinde dort gruba ayirmak da mijmkundur. 

I. Aile Hayati 

Erkeklerin veya babalarin, Osmanli aile yapisi iginde aile reisligini temsil ettigi ni, bunun 
hukuken de tasdik edildigini belirtmi§tik.2 Aile reisinin olumij halinde aile reisligini, gocuklarinin 
dedelerinin yahut amca veya dayilarinin ustlendigine §ahit oluyoruz. Bu durumda, annenin gocuklarini 
toparlamada ve onlari koruyup gozetmede en onemli etken olmasina ragmen, di§ etkenlere kar§i 
ailenin korunmasinda bijyuk aile igindeki en yakin erkeklerin himayesine ihtiyag duyuldugu 
goriJImektedir. Nitekim, Mahkeme'de vukubulan davalarda kadinlarin bizzat Mahkeme'ye gitmeyip 
erkek vekilleri vasitasiyla davaya i§tirak etmeleri de bunu agik bir §ekilde ortaya koymaktadir.3 
Ku§kusuz bu gelenek ve anlayi§in olu§masinda islam kultur ve medeniyetinin tesirii oldugunu kabul 
etmek gerekmektedir.4 

Sinop'taki XVIII. yuzyil aile hayatinda dikkat geken hususlar, devrin belgelerinde i§lenmi§tir. 
Eviilikler (nikah, gok e§lilik) ve bununia ilgili mehr, nafaka ve kisve davalari, gocuklar, bo§anmalar, aile 
gogleri, aile uyelerinin ve reislerinin meslekleri, ailenin gegimlikleriS ve aile iginde kadinlarin yeri 
i§lenen konular arasindadir. Ancak, incelemelerim sonucunda ortaya koydugum bu kijguk metin, 
belirtilen bu hususlar iJzerine oturmakia beraber, bunlarin tamamiyla aydmlatilmasina imkan 
vermeyecektir. Qunku, bu metin olu§turulurken, gerekli bilgileri ihtiva edecek kaynaklara,6 ge§itli 
nedenlerle (ozellikle "§er'iyye Sicilleri"nin bu doneme ait olanlarinin gogunun mevcut olmamasindan 
dolayi) ula§ilamami§tir. Amacim, sadece Sinop sehrindeki aileler hakkinda birkag tespiti sunmak ve 
buna gore ciJz'T de olsa belli bir sonuca gitmektir. Bu yapilirken, ayni zamanda diger Osmanli 
§ehirlerindeki toplum ve aile yapilari uzerine gergekle§tirilen incelemeler de goz onunde 
bulundurulmu§tur. 

A. Eviilikler 

Osmanli toplumunda ailenin olu§umuna eviilikler temel te§kil etmektedir. Kalesi, kale igi ve 
di§indaki mahalleleri, ulucamisi (cami-i kebTr) mescitleri, medresesi, gar§ilari, diJkkan, magaza, firm 
ve imalathaneleriyle XVIII. yuzyilda klasik bir Osmanli §ehri tipini gosteren Sinop'taki eviilikleri, hig 
ku§kusuz islam prensiplerinden etkilenen Osmanli hukuku di§inda incelemek saglikli olmasa 
gerektir.7 Dolayisiyla, Osmanli toplumundaki eviiliklerde, devrin medenT hukuk kurallari olarak, §er'T 
hukukun hakim ve gegerii oldugu belirtilmelidir. Ancak, gogu zaman bu kurallara uymayan orfT 
davrani§ bigimlerinin tatbik edildigine §ahit olunmaktadir. Nitekim, eviilik ili§kilerinde §er'T hukumlerin 
ne derece uygulandigi konusunda, ilber Ortayli ve Rifat Ozdemir'in tahlilleri de dikkat gekmektedir.8 
Bir batili seyyahin bu konudaki izlenimleri de ayni duruma i§aret etmektedir. Ona gore, ozellikle 
padi§ahlarin kiz karde§leri ya da kizlari, islam kanunlarmin di§inda kalmaktadirlar. Onlar, sarayin orf 
ve adetlerinin bah§ettigi imtiyazlardan istifade etmek hurriyetinin tadini gikarmaktaydilar.9 



34 



A.1. Eviiliklerde Sorunlar 

XVIII. yuzyil Osmanli toplumunda, gunumuzde de sik sik rastlandigi uzere, eviilikler her zaman 
saglikli olarak yijrumemektedir. Bunun nedenleri farkli olabilmektedir. Bunlardan bir kismi, esasen 
daha erken ya§larda, biJIuga ermeden kiz ve erkek gocuklarin, aileleri tarafindan nikahlanmalaridir. 
Bir kismi da, e§lerin aralarinda gikan gegimsizlikten kaynaklanmaktadir. 

Kuguk ya§larda biJIuga ermeden gocuklar arasinda ailelerin etkisiyle yapilan nikah akitleri ve 
eviilikler, daha sonra sorunia noktalanmaktadir. Qunkij, nikah akdini gergekle§tiren gocuklardan biri, - 
ozellikle bunun kiz gocugu oldugu belgelerde dikkat gekmektedir- biJIuga erdikten sonra, mahkemeye 
muracaat ederek yapilan nikah akdinin feshini (bozulmasini) istemektedir.10 Bulug gagi, gocugun 
eri§kenlige gegtigi donemdir. Qocuk, eri§kenlige erdikten sonra, kugiJk ya§larda iken aileleri etkisiyle 
yapmi§ oldugu eviiligin bilincine varmakta ve yapilan bu eviilikten memnun olmayarak, nikah 
anla§masini bozmayi du§unmektedir. Boyle durumlarda, nikah akdi olmasina ragmen, taraflarin 
izdivac olayini gergekle§tirmedikleri anla§ilmaktadir. 

Eviiliklerde ya§anan en onemli sorunlardan biri olan gegimsizlik, kurulan ailenin dagilmasi lie 
sonuglanabilmektedir. Qunku boyle durumlarda giftler veya bunlardan biri bo§anma yolunu segiyordu. 
Bo§anmak igin Mahkeme'ye ba§vurmak gerekiyordu. Taraflardan biri, e§inden ayrilabilmek igin, 
mahkemede dava agiyordu. Bo§anmak isteyen taraf, erkek olabildigi gibi, kadin da olabilirdi. Kadinlar, 
kocalarindan ayrilabilmek igin, onlar uzerindeki mehr-i mueccel ve mu'accele haklarindan vazgegmeyi 
bile goze alabiliyorlardi.11 Benzer durum, Osmanli Kibrisi'ndaki bo§anmak isteyen kadinlar arasinda 
da g6ruluyordu.12 Dolayisiyla, Osmanli toplumunda kadinlar da e§lerini bo§ayabiliyor, koca da bunu 
kabulleniyordu.13 E§lerin birbirinden ayrilmak istemesinin nedenleri, ekseriyetle gegimsizlik 
(aralarinda husn-i mu'a§eret mumkun olmamasi) olarak belirtiliyordu. Bo§anmalar, Mahkeme'de 
gergekle§tiriliyor ve boylece hukukT bir huviyet kazaniyordu. E§ler arasindaki ayrilmalar, Osmanli 
toplumunda sadece MiJslimler arasinda degil gayrimiJslimler arasinda da gergekle§iyordu.14 

Kadinlarin, e§lerinden ayrildiktan sonra, bazan bo§andigi kocasina kar§i, "nafaka" ve "kisve" lie 
"mehr" davasi agmasi soz konusu olabilirdi. Bo§anan giftlerin, bo§anma lie sonuglanmi§ eviiliklerinden 
gocuklari da olabilirdi. 15 Sinop §ehrinde, eviiliklerinden gocuklari olan e§lerde de, bo§anmalara 
rastlaniyordu. Ancak bunun pek yaygin olmadigi dikkat gekmektedir. Bo§andiktan sonra yeni eviilik 
gergekle§tiren tarafin, bu yeni eviiliginden de gocuklari olabiliyordu.16 

Eviilik igindeki sorunlardan biri de, e§lerden birinin olumudiJr. Boyle durumlarda digerinin, daha 
sonra yeni bir eviilik yaparak yeniden bir aile kurdugu gorulmektedir.lZ Bu yeni eviiligi, bir tarafin 
olijmijyle birlikte, yalniz kalmi§ kadin veya erkek gergekle§tirebilmektedir. Fakat, bu uygulamanin, 
donemin Osmanli toplumunda ne derece yaygin oldugunu tayin ve tespit etmek oldukga zordur. 

B. Kadinlarin Aile igindeki Yeri 



35 



Gunumuzde de rastlandigi gibi Osmanli toplumunda bazi kadinlar, aile uyelerinin tamamini 
yitirip, toplumda tek ba§ina hayatlarini surdurmek durumunda kalabilirlerdi. Boyle bir durumu 
ya§ayanlar arasinda ilging orneklere rastlanmaktadir. ihtiyar ve kimsesiz kalan bu kadinlarin, 
kendilerine olunceye kadar bakacak kimseler aradiklari, mal ve para varliklari sayesinde kendilerini 
ihtiyarliklarinda guvence altina almaya gali§tiklari goriJImektedir. 

Onlar, olunceye kadar bakmak (nafaka ve kisve bahasini ve sair levazimatini gormek) §artiyla, 
birine bijtun mallarinin sadece tasarrufunu verip, evinde de oturmasina musaade ediyor, kendilerine 
bakacak ve koruyacak himayeciler buluyorlardi. Ancak bu tur bakim anla§malarinin, bazan kadinia 
ona bakacak olan kimse arasinda sorunia bittigi ve anla§manin feshi lie sonuglandigi da oluyordu. Bu 
tur anla§malarda taraflarin ba§langigta birbirlerine verdikleri sozleri tutmadiklari anla§ilmaktadir. 
Ozellikle kadinlar, §art hilafina kendisine bakmadigi gerekgesiyle, kar§i tarafi dava ediyor ve 
Mahkeme'den, mallarinin bu ki§i tarafindan tasarruf edilmesinin reddedilmesini istiyordu.18 

Ailede hakimiyeti orfen ve hukuken erkekler ta§imakla beraber, Osmanli toplumunda kadinlar 
da, haklarini arayabilmekte ve bu ugurda mucadele etmekteydiler. Eger hakli iseler, Mahkeme 
tarafindan haklari lade edilmekteydi. Bu, MusliJmanlar kadinlar igin oldugu kadar gayrimiJslimler 
kadinlar igin de gegerliydi.19 Bununia birlikte iddia ettikleri haklarini alamayan kadinlara da 
rastlaniyordu.20 

Musluman kadinlarin haklari arasinda belgelerde en gok dikkat gekeni, mehr-i mueccel ve 
mu'accele idi. Bu haklarini mirasgilardan layikiyla alabilmek igin, onlari dava edip, bu haklarinin 
kocasinin terekesinden tahsil edilmesini isteyebilir ve dava sonucunda da elde edebilirlerdi.21 
Mahkeme'deki i§lerini takip etmek igin kadinlarin, kendilerine vekiller tayin ederek, bunlar vasitasiyla 
dileklerini Mahkeme'ye ilettikleri gorulmektedir.22 

B.1 . Qok E§lilik Meselesi 

Bu husustaki bilgiler, XVIII. yuzyila ait "Sinop §er'iye Sicilleri"nden tarama suretiyle tespit 
edilmi§ 26 terekeye dayanmaktadir. Tablo halinde de belirtilen bu 26 tereke sahibinden 3'u kadin 23'u 
de erkektir. Kadinlardan ikisi Muslim biri de gayrimijslimdir. 

Tabloda yer alan 23 tereke sahibi erkekten ikisinin gok e§li oldugu goriJImektedir: Bunlardan biri 
(1/23'u) 3 e§li, digeri de (1/23'u) 2 e§lidir. Geriye kalan 21 'i (21/23'u) ise tek e§lidir. Buna gore, XVIII. 
yuzyilda Sinop §ehrinde erkeklerin, yijzde uzerinden toplam %8,694'u gok e§li olup bunun %4,347'si 
ijg e§li, %4,347'si de iki e§lidir. Geriye kalan %91,304'u ise tek e§li aile reisidir. 

O halde, yukandaki bilgilerden, soz konusu donemde Sinop §ehrinde, tek e§liligin yaygin oldugu 
§eklinde bir sonug ortaya gikmaktadir. Bununia beraber, az da olsa Sinop'ta gok e§liligin de mevcut 
bulunduguna §ahit olunmaktadir.23 



36 



Sinop'ta gok e§lilik hakkinda gordijgumuz sonuca benzer bir durum, hakkinda incelemeler 
gergekle§tirilen diger Anadolu §ehirlerinde de gorulmektedir. Nitekim, XVII. yuzyil istanburu24 ile XIX. 
yuzyil Kayseri'si25 uzerine yapilan incelemelerde benzer sonuglara ula§ilmi§tir. Diger §ehirler uzerine 
yapilacak gali§malar sonucunda, Osmanli'da aile anlayi§i hakkinda, yanli§ bilinen veya bilinmeyen 
birgok hususun ortaya gikacagi muhakkaktir. 

Sinop'taki gok e§lilik konusunda dikkat geken bir diger onemli iiusus da, gok e§li olanlarin §elirin 
zengin insanlarindan olmamasidir.26 Ug e§li olan tereke saiiibinin "Seyyid veya Qelebi", 2 e§linin ise 
"Beyk" zumresinden oldugu dikkat gekmektedir. Bunlardan ijg e§li olani Sinop'un §eyli mahallesi, iki 
e§li olani da Sinop'un Yaykil nahiyesi ahalisindendir. Tek e§li olanlar ise, ikisi iiarig, §elirin muiitelif 
maiiallelerindendir. Teke§lilerin ikisinin koyde meskun olduklari anla§ilmaktadir. 

C. Ailenin Nufusu 

Aile'de nufus, terekelere gore, tereke sahibinin kendisi, e§i veya e§leri ile gocuklarindan 
meydana gelmektedir. Ayrica, aile nufusu iginde, onlaria birlikte ya§ayan koleler (gulamlar) de burada 
belirtilmektedir. Bir Osmanli ailesinin, kari koca ve gocuklar olmak ijzere, genellikle 4-7 ki§iden 
olu§tugu konusunda goru§ler vardir.27 Bu durum, Sinop'taki aile nufusuna uygun du§mektedir. Nufus 
olarak, Sinop'ta gocuklu aileler oldugu gibi, sadece giftlerden olu§an gocuksuz ailelere de 
rastlanmaktadir.28 Her ikisi de, akrabalari ile biJtiJnluk ve igigelik iginde bulunmaktadir. Dedelerin, o 
yoksa amcalarin yetim kalan gocuklaria yakindan ilgilenmeleri, onlari himaye ve koruma altina 
almalari, yeti§melerini saglamak amaciyla da Osmanli Mahkemeleri'nin her §eyden once bu kimseleri 
vasTlikle mukellef tutmalari bunu gostermektedir. O halde aile nufusu, akrabalar ile birlikte, geni§ bir 
insan kutlesine ula§maktadir. 

C.1. Ailelerdeki Qocuk Sayisi 

Esasen Sinop'taki ailelerin butijnunun ne kadar gocuk sahibi olduklarini tespit etmek, mevcut 
kayit ve bilgilere gore zordur. Qunku, inceledigimiz donemde, §ehirdeki gocuklarin sayisi konusunda 
tutulmu§ ozel kayitlara rastlanmamaktadir.29 Bu husustaki bilgiler, tereke kayitlarindan, miras taksimi 
dolayisiyla ancak ogrenilebilmektedir. Bu veriler ise, bir §ehirde bulunan biJtun ailelerin gocuk 
miktarlarini belirlemeye yetmemektedir. Qunku, biJtun terekelerin mahkemelere intikal ettirilip 
ettirilmedigi konusunda elimizde kesin deliller yoktur. Yani, her olen ki§inin biraktigi mal, mulk ve 
e§yalarin mahkemelerde olu§turulan tereke davalari sonucu hak sahipleri arasinda taksim edildigi 
konusunda ku§kular vardir.30 Terekelerin kaydedildigi Osmanli mahkemeleri tutanaklari olan "§er'iye 
Sicilleri"nin, bir silsile halinde biJtun yillari kapsayacak §ekilde gunijmuze intikal etmemeleri, gogunun 
§u veya bu §ekilde yok olmasi, ailelerdeki gocuk sayisini tespit i§ini gugle§tirmektedir. Dolayisiyla, 
toplumdaki her olijm hadisesine bagli olarak yapilan tereke kayitlarini izleyebilmek ve gocuk sayilarini 
belirleyebilmek, bu sebeple mumkun olmamaktadir. 



37 



O halde bir idan birim veya §ehir merkezindeki bijtun ailelerin, ne kadar gocuk sahibi olduklarini, 
sadece belli yillara ait "§er'iye Sicilleri"ndeki tereke kayitlarina bagli olarak belirlemek mumkun 
olmayacaktir. Olen ki§ilerin biraktiklari mal, mulk ve e§yalarini igeren terekelerin, mahkemelere intikal 
etmeleri oraninda ancak, bir ailedeki gocuk sayisi belirlenebilmektedir. Ama mahkemelere intikal 
etmeyenlerinki degil. 

Bu durumda, bir idarT birimdeki §ehir, kasaba ve koylerin aile nijfuslari ve gocuk miktarlari 
konusunda yapilan tespitler, eksik olacaktir. Tespit edilen rakam, idarT birimdeki biJtun gocuklarin 
degil, sadece tereke sahibi §ahislarin ailesine ait gocuklarin sayilari olacaktir. Bu eksiklige ragmen, 
yine de bir kisim neticelere ula§mak mumkun olabilmektedir. Hig olmazsa, elimizdeki defterlerde 
bulunan tereke kayitlarini dikkat ve titizlikle tarayarak, belli yillar arasmdaki gocuk sayilarina eri§mek 
mumkun olabilir. Qali§mamda izlenilen yol bu olmu§tur. 

Tabloda da gorulecegi uzere31, XVIII. yuzyila ait Sinop §er'iye Sicilleri'nden tarama yontemiyle 
tespit edilen ugiJ kadin 26 tereke sahibi insanin, gocuklarmin toplam miktari 56'dir. 26 aileye ait olan 
bu toplam 56 gocugun ailelere gore dagilimi, Osmanli toplumundaki ailelerin sahip olduklari 
gocuklarin miktari hakkinda, bilinenlerin aksine bir durum sergilemektedir. Bu 26 aile iginde, bir 
gocuklu 10 aile, iki gocuklu 9 aile vardir. Geri kalanlarindan da ijg gocuklu 2 aile, dort gocuklu 3 aile, 
be§ gocuklu 2 aile vardir. Yuzde olarak bu rakamlari degerlendirecek olursak, tereke sahiplerinin 
%38,461'i bir gocuklu, %34,615'i iki gocuklu, %7,692'si iJg gocuklu, %11,538'i dort gocuklu, %7,692'si 
de be§ gocuklu idi. Ortaya konan bu verilerde, Sinop'ta, tek e§lilikte goruldijgu gibi, az gocuklu aile 
sayisi hakim durumdadir.32 Az gocuklu aileden kasit, bir veya iki gocuklu ailelerdir. 

56 gocugun ya§lari birbirinden farklidir. iglerinden bir kismi bijyuk, bir kismi kuguk, bazilari da 
henuz dogmami§tir. Bu gocuklarin 13'unun kijguk, 2'sinin biJyuk, 3'unun de dogmami§ oldugu 
anla§ilmaktadir. Geri kalan 38 gocugun ya§ olarak durumu anla§ilamami§tir. 38 gocuktan bazilarinin 
kugiJk, bazilarinin da biJyuk olma ihtimali bulunmaktadir. Tereke lie vasTlik ve nafaka davalarinda 
gocuklarin ozellikle kugijklugune i§aret edilmesi, diger konularda gocuklarin kugukliJk ve bijyukluk 
durumundan bahsedilmemesi dikkat gekmektedir. 

C.2. Qocuklarin Durumu 

XVIII. yiJzyil Osmanli toplumunda gocuklarin, devlet tarafindan hukuken himaye ve koruma 
altina alindigi gorulmektedir. Ailesini kaybeden ve kimsesiz kalan gocuklarin belli bir aile terbiyesi 
iginde, diger aile gocuklari gibi saglikli yeti§tirilmesinin hedeflendigi anla§ilmaktadir. Bu uygulamalar 
lie Osmanli devrinde, gunumuzde hemen hemen her ilde rastladigimiz "Qocuk Esirgeme 
Kurumlari"na pek ihtiyag kalmiyordu. Zira, kimsesiz gocuklar sokaklara terkedilmiyordu. Hatta anne ve 
babasi olijp yetim kalan gocuklar, ba§i bo§ veya rastgele herhangi bir kimsenin veya akrabasindan 
birinin insiyatifine de terk edilmiyordu. 



38 



Devletin, "§er'T Mahkemeler" vasitasiyla, yetim veya kimsesiz kalan gocuklarin aile terbiyesi ve 
kultiJru almalari, istikballerinin hazirlanmasi igin bir duzen kurdugu anla§iliyor. Bu diJzen, "vasTlik" ve 
"nazirlik" adiyla topluma ve tutanaklara yansimi§tir. 

Kurulan diJzen iginde, belirtilen amag igin, dijrust, ehliyetii, dindar ve vasTlik i§lerini yapmaga 
muktedir kimseler, kuguk kiz veya oglan gocuklarina "vast" tayin ediliyorlardi. Qocuklara vast tayin 
olabilmek igin, yukarida belirtilen ozellikleri ta§imak gerekiyordu. Dolayisiyla devlet, kimsesiz veya 
yetim kalan gocuklarin sosyal ve ekonomik guvencesi olmu§, onlarin gelecegini, yaptigi bu uygulama 
lie garantisi altina almi§ bulunuyordu. Bunu, hukuken ve denetleyici bir§ekilde, gergekle§tiriyordu. 

Yetim kalmi§ veya kimsesiz gocuklara devlet, "vast" tayin ederken, tayin olacak §ahisin belirtilen 
ozelliklere sahip olmak §artiyla, oncelikle gocugun kendi ailesinden ve yakinlarindan, yakini yoksa 
di§aridan guvenilir insanlar olmasina ozen gosteriyordu. Qocugun yakinlari olarak gegen vastier 
arasinda, gocugun annesi, babaannesi veya anneannesi lie dedesi, amcasi, amcasinin oglu yani olen 
ki§inin karde§inin oglu, halasi ve teyzesi sayilabilir.33 

Babadan yetim kalmi§ bir gocuga, annesi ya§iyor oldugu halde, akrabalardan bir ba§ka kimse 
de vast tayin edilebiliyordu. Bu durumdaki "vasT"nin baba soyundan gelen akrabalar arasindan 
segildigi dikkat gekmektedir.34 Anneden yetim kalan bir gocuga ise, baba sag olmasina ragmen, 
anneannesi "vast" tayin edilebiliyordu. 35 

Vastier arasinda gorevlerinde suistimal yapanlara da rastlaniyordu. Onlar, vastlik gorevini 
layikiyla yapmayip, vastsi oldugu gocugun mal ve mulklerini kendi hayatlarina ve masraflarina sarf 
ediyorlardi. Bu nedenden dolayi, onlar "vastlik" gorevinden almarak yerine bir ba§kasi tayin 
ediliyordu.36 

Devlet, gocuklarin guvencesini saglamak igin sadece onlara "vast" tayin etmekle kalmiyor, 
bunlarin gocuklara kar§i gorev ve yukijmluluklerini yerine getirip getirmedigini de denetliyordu. Bunu, 
yine Mahkemece tayin edilmi§ "nazir" adi verilen ba§ka ki§iler eliyle yapiyordu. Vastleri denetlemek 
ijzere tayin edilen "nazir"in da guvenilir ve i§in ehli kimselerden olmasi gerekiyordu. 37 

Osmanli mahkemelerinde, gerek "vast" gerekse "nazir" tayini yapilirken, ayni §ehir veya 
yerlerdeki itimat edilir insanlarin, onlarin guvenilir ve i§in ehli kimselerden olduklarina §ahitlik etmeleri 
esas aliniyordu.38 "Vast" ve "nazir" olmak basit bir i§ degildi. Sorumluluk gerektiriyordu ve manen 
agirdi. Bu nedenle, vast ve nazir tayin olacak ki§ilerin, gocuklarin vesayet ve nazirliklarini, 
mahkemede §ahitlerin §ahitlikleri altinda, gonullu olarak kabul ve resmi muamelelerini taahhut 
etmeleri gerekiyordu. 39 §ahitler huzurundaki bu i§lemlerden sonra ancak vastlik ve nazirlik gorevi 
me§ruiyet kazaniyordu. 

Devlet, sadece diJnyaya gelmi§ gocuklarin degil daha dogmami§ fakat babasi olmu§ gocuklar 
igin de ayni yolu izliyordu. Bu dogmami§ gocuga da, annesi ve ablasindan ba§ka, kendisine intikal 
eden mirasini dunyaya gelinceye kadar korumak, dogduktan sonra biJIug gagina kadar i§lerini gormek 

39 



igin, mutedeyyin (dindar), muktedir bir "vast" tayin ediyordu. Mahkeme kanaliyla gergekle§tirdigi bu 
uygulamayi, imam Ebu Yusuf Hazretleri'nin g6ru§une bagli olarak yaptigi anla§iliyor.40 

Toplumdaki bu uygulamayi devlet, sadece Muslim gocuklarina degil gayr-i muslim gocuklarina 
da yapiyor ve onlara da sahip gikiyordu. Dolayisiyla Osmanli hukuku, gayrimijslimler igin de tatbik 
ediliyordu. Mahkemeler, gayrimiJslim gocuklarin himaye ve korunmalari, i§lerinin gorulmesi, miras 
mallarinin korunmasi igin, Muslim ailelerde oldugu gibi, en yakinlarindan olan kimseleri onlara "vast" 
tayin ediyordu.41 

"Vast" tayin edilen kimselerin, gerekli vasTlik hizmetini yijrutebilmeleri igin, yine Mahkeme'ce 
kendilerine gunluk olarak para veriliyordu. Bu paranin, mal-i mevkufdan tahsis edilmeye gali§ildigi 
gorulmektedir. Dogmami§ gocuk igin tayin edilen "vast", gunluk 7 akge ucreti mal-i mevkuftan almak 
ijzere, bu gorevi ustlenmi§ti.42 

"Vast" tayin edilen kimselerden, gocuklarin haklarini korumaya ve gerektiginde Mahkeme'de 
davalarini takip etmeye gali§mak yerine onlarin mallarini kendi amaglari dogrultusunda kullananlara 
rastlandigi gibi, 43 bu gorevi layikiyla yapanlar da vardi.44 

C.3. Ailede OliJmler ve Omur 

XVIII. yuzyilda, yakla§ik 8 yillik (1149-1150, 1156-1160 H.) bir donem igin, tarama yontemiyle 
belgelerden tesbit edilen oliJm ge§itlerine gore, Sinop §ehrinde 51 olijm hadisesinden 44'u normal bir 
§ekilde (bunlar, beiki belgelerde belirtilmeyen bir hastaliga bagli olarak da gergekle§mi§ olabilir), 5'i 
katledilmek (oldiJrulmek), 2'si de denizde bogulmak suretiyle hayatini kaybetmi§lerdir. Bunlarin 12'si 
kadin, 38'i de erkektir. Birinin cinsiyeti belgelerden anla§ilamami§tir. Olen erkeklerden biri yenigeridir. 
Biri rahip olmak iJzere iki de zimmT vardir. Olen kadinlardan biri gayrimijslime geri kalani 
Muslumandir. 

Sinop §ehrinde gorulen olumlerin, sadece bu §ehrin sakinlerine ait olmadigi anla§ilmaktadir. Bir 
i§ sebebiyle veya misafir olarak §ehre gelen insanlar arasinda da olenler bulunmaktadir. Sinop 
§ehrindeki Omer Aga Hani'nda, misafir iken nereli oldugu anla§ilamayan bir §ahsin oliJm hadisesi lie 
Amasya'li bir §ahsin §ehirdeki oliJmleri, buna ornek verilebilir. Sinop kazasinm muhtelif koylerinden 
olup §ehre gelerek burada olenlere de rastlanmaktadir. 

Olumlerin ijgu denizde gergekle§mi§ olup bunlardan ikisi belirttigimiz gibi bogulmak suretiyle 
olmu§tur. Ba§ka sahil §ehirlerden Sinop'a gelirken yolculuk sirasinda olenlere de rastlanmaktadir. 

Sinop'lu olup da Sinop di§inda olenler de vardir. Bu §ekildeki oliJmlerden biri Amasya'da biri 
"diyar-i ahar"da, ikisi de hac yolunda gergekle§mi§tir. Hac yolunda olenlerden birinin olumijnun 
Mekke'den Medine'ye giderken oldugu anla§iliyor. "Diyar-i ahar" da olenin ise kadin oldugu 
goruluyor.45 



40 



Ekseriyeti aile reisi olan tereke sahiplerinin, omur gizgileri veya ne kadar ya§adiklari, yani 
ortalama omurleri konusunda kesin rakamlar vermek, mevcut bilgilere ve tereke kayitlarina gore gij? 
gorijnmektedir. Bunula birlikte bu konuda birtakim ipuglari yakalamak ve ortalama g6ru§ler ortaya 
koymak mumkun olabilmektedir. Bu konuda ozellikle tereke sahiplerinin gocuklarinin durumu bize bir 
ipucu vermektedir. Qocuklarin kugijk veya bijyuk olu§lari, atalarini ne zaman kaybettiklerine i§aret 
ettigi gibi, bir babanin kijguk gocuklara sahip olmasi da, biyolojik olarak, o tereke sahibinin bir 
tahminle geng veya orta ya§li bir aile reisi oldugunu gostermektedir. Buyuk gocuk sahiplerinin ise, orta 
ya§in iJstunde ve ihtiyar olmalari leap eder. Buna gore, tabloda gordijgijmuz 11 kugiJk, 3 dogmami§ 
toplam 14 gocugun, babalarini geng veya orta ya§larda kaybettigi soylenebilir. 2 gocugun ise, belli bir 
olgunluga ve buyukluge eri§tikten sonra, babalarini kaybettiklerini aniiyoruz. Bu da onlarin, babalarini, 
ihtiyar iken kaybettiklerini gostermektedir. Toplam 56 gocuktan geriye kalan 30 gocugun ise atalarini 
geng iken mi ihtiyar iken mi kaybettikleri anla§ilamami§tir. 

D. Aile igi ili§kiler 

Sinop'taki ailelerin, kendi iglerinde birtakim ili§kilerde bulundugunu, belgelerden aniiyoruz. Bu 
ili§kilerden bazilarinm ho§nutsuzlukla ve sorunia bitenleri vardi. E§ler arasindaki kavgalar 
(gegimsizlikler), gelin-kaynana ili§kileri lie kaynana-damad ili§kileri bunlar arasinda belirgin 
orneklerdir. Aile igi ili§kiler gergevesinde aile uyeleri arasindaki ali§veri§leri de burada belirtmek 
gerekir. 

Sonucu gogu zaman bo§anmalara kadar giden e§ler arasindaki kavgalar ve gegimsizlikler, 
ailenin dagilmasina neden olmaktadir. Bo§anma nedenleri arasinda bu durum dikkat gekmektedir. 

Gelin ve kaynana arasi ili§kiler lie kaynana ve damat arasi ili§kilerde de zaman ge§itli 
nedenlerden dolayi, huzursuzluk gikiyor ve bu Mahkeme'ye intikal ediyordu. Gelin lie kaynana 
arasindaki anla§mazliklar arasinda, ozellikle kocasi olen gelinin e§inin terekesinden alacagi "mehr-i 
mueccel"inin degeri dikkat gekiyordu.46 Kayseri'de de kizini oldurmesinden dolayi, bir kadin ile 
damadi arasinda, bir anla§mazlik meydana gelmi§, durum ilgili makama intikal etmi§ti.47 

XVIII. yuzyilda Sinop §ehrinde ali§-veri§ler, sadece bu §ehre di§aridan gelen tuccarlar, §ehirdeki 
esnaf ve zanaatkarlaria halk arasinda gergekle§mekle kalmiyordu. Ayni zamanda aile iginde e§ler 
arasinda da bir takim ali§-veri§ler gergekle§iyordu. Ev, bag, hayvan v.s. mal ve mulkler uzerinde 
e§lerin ali§ veri§lerini gergekle§tirdikleri goriJIuyordu. Bu tijr ali§ verifier, Mahkemeler'de hukuken 
gergekle§tiriliyordu.48 

Ku§kusuz aile igi ili§kiler konusunda bu tesbitlerin cins ve sayisini gogaltmak mumkundiJr. 
Ancak belgeler i§iginda yapilan tesbitler bunlardan ibarettir. 

E. Ailenin Yayilmasi ve Dagilmasi 



41 



Toplumda aileler, belli bir donem sonra, kijguk kugiJk pargalara boliJnuyordu. Bu boliJnme, 
birtakim nedenlerden dolayi, ozellikle toplu olarak "ev gogij" He yerini yurdunu terk etmek veya aile 
ijyelerinden birinin veya birkaginin uzaklara gitmesi §eklinde olabiliyordu. Bununia birlikte, aile igindeki 
gocuklar, her biri buyudiJkten sonra evienip kendi ailelerini kuruyor, "kugijk aile" tipini meydana 
getiriyorlardi. Bu gocuklar arasindaki bazi delikanlilar ise, tek olarak gog edip ailelerinden uzakla§iyor, 
bijyuk §ehirlerde ozellikle de istanbul'da bekar odalarinda hayatlarini devam ettirmeye gali§iyorlardi. 
Aralarinda, Anadolu'dan kilometrelerce uzakta miJstakil Osmanli eyaletleri igin asker yazilip bir 
muddet sonra bu memleketlerde evienip kalan, burada girdikleri meslekte sivrilip, yukselen delikanlilar 
da vardi.49 Bunlarin bir kismi da tahsil sebebiyle ailelerinden ayrilabiliyorlardi. Sinop §ehrinde bu 
§ekilde yayilmi§ ve dagilmi§ aile orneklerine tesaduf edilmektedir. 

Sadece erkek gocuklar degil, kiz gocuklar da, karde§lerini ve diger aile uyelerini 
memleketlerinde birakip, gog ederek ailelerinden ayriliyor, istanbul'a gidiyorlardi. Gog ettigi bu yerde, 
e§i lie birlikte hayatini siJrduruyordu. Bunlar, zaman zaman dogdugu memleketine i§ veya degi§ik 
sebeplerle ziyarette bulunabiliyorlardi. Gog edip ba§ka yerlere yerle§enler ve yerle§tigi yerden, zaman 
zaman Sinop'ta kalan ailesini ziyarete gelenler arasinda, gayrimiJslimler de vardi.50 

Ailelerin yayilmasi ve dagilmasi orneklerine §ehirde oldugu kadar koylerde de rastlaniyordu. 
Koylerden §ehire gog eden insanlar, burada bir i§ kurup hem buradaki i§ini hem de geldigi koyundeki 
i§lerini yurutmeye gali§iyorlardi.51 XVIII. yuzyilda Karadeniz'in en i§lek ve onemli limani ozelligine 
sahip Sinop, hem gog veren hem de gog kabul eden bir yer olarak dikkat gekiyordu. Sinop ayrica 
kendi idarT birimi biJnyesinde de goge maruz kaliyordu. Sinop kazasi dahilindeki koylerden, Sinop 
§ehrine birgok gogun yapildigi g6rulmu§tu. Sinop §ehrinde olen ki§ilerin biraktigi terekeler, buna dair 
ornekleri tespit etmemizi saglamakta ve bu gog hadisesine §ahitlik etmektedir. Butun bu ornekler, 
koyden §ehire gog edenlerin geldikleri koyler lie baglarini koparmadiklarini, ayni zamanda hem 
§ehirde kurduklari i§lerinden dolayi esnaflik, zanaatkarlik veya i§gilikle ugra§tiklarini, hem de 
koylerinde giftgiligi yurijttuklerini, bahgede agaglar yeti§tirerek bahgecilik yaptiklarini ve hayvancilikia 
me§gul olduklarini gostermektedir. Bu; bugun Anadolu'nun birgok §ehirlere gog vermi§ koylerin 
insanlarinm ozelligini gostermektedir. GiJnumuzde de birgok Anadolu koylusiJnun, koyuyle 
baglantisini kesmeyip, geldigi koydeki arazisini, bag ve bahgesini i§letmeye gali§tigini biliyoruz. 
Koylerden §ehire yerle§melerin bu orneklerde sebebi pek bilinmemekle beraber, hig ku§kusuz bu gog 
olaylarinm arkasinda yatan gergek nedenler arasinda, bir gorev, bir zanaat veya koyijn ve §ehrin 
ekonomik ve sosyal §artlari sayilabilir. 

F. Ailede Miras Sahipleri 

Osmanli toplumunda aile ijyelerinden birinin olijmu halinde hayatta kalanlarin onun biraktiklarini 
hukuken payla§malari gerekiyordu. Olen ki§inin biraktiklarina Osmanli belgelerinde "tereke" veya ayni 
kokten gelen "metrukat" tabirleri kullaniliyordu. Ayrica buna "miras" dendigi de oluyordu. 



42 



"Tereke", Arapga bir kelime olup, terk etmek, birakmak aniamlarindaki fiilden tureyen bir isimdi. 
Olen ki§i, sahip oldugu butijn varliklarini diJnyada birakiyor veya onlari terk ediyordu. Bu nedenle, 
Osmanli hukukunda olen ki§inin geride biraktigi mal, miJIk, e§ya ve paralari igeren biJtun varligina 
"tereke" denmekteydi. Ayni soydan demek olan "irs"den tureyen "miras" kelimesi de, Arapga olup, 
olen ki§inin biraktiklarinin kanunen ya§ayan ve hak eden aile ijyelerinin her birine du§en paylari 
aniaminda idi. Dolayisiyla Osmanli hukukunda kullanilan bu "tereke" ve "miras" deyimleri igerik olarak 
birbirleriyle 6rtu§uyordu. "Tereke"nin tesbit ve maddi olarak degerinin tayin edilmesinden sonra ancak, 
her bir hak sahibine du§en "miras" belirlenebiliyordu. 

Sinop'taki ailelerde e§lerden birinin oliJmu halinde, terekesi (biraktiklari), aile uyeleri arasinda 
taksim ediliyordu. Eger olen ki§inin gocuklari yok ise, bu kez, terekesi sadece e§i ve akrabalarindan 
hak sahipleri arasinda pay ediliyordu. Bunda, olen e§lerden birinin erkek veya kadin olmasi fark 
etmiyordu. Her iki durumda da "tereke" hak sahipleri arasinda b6lu§uyordu. Hak sahipleri arasinda 
olen kadinin karde§i ve amcasinin kugijk oglu da yer aliyordu.52 Evil iken olen bir kadinin terekesi de, 
kadinin babasina, annesine ve eviatlari lie kocasina intikal ediyordu. 53 Ancak burada dikkat geken bir 
husus, olen kadinin terekesi arasinda, geride biraktigi kocasinin uzerinde kalan "mehr-i mueccel ve 
mu'accele" lie "altin bilezik" v.s. alacaklari da vardi; bu haklari da, mahkemede tereke tutari igine dahil 
ediliyor ve varislere pay ediliyordu. 54 

Miras taksimi hakkinda yapilan bu uygulamalar, gayrimuslim (zimmT) Osmanli tebasi uzerinde 
de gergekle§tiriliyordu: Olen zimmTlerden birinin terekesi, hak sahibi varisler arasinda pay edilmi§ti. 
Varisler arasinda olenin e§i ve erkek karde§i vardi.55 Sadece kizlari olan bir tereke sahibinin 
mirasinin da e§i, kizlari ve erkek karde§inin ogluna taksim edilmesi soz konusu olmu§tu.56 

Olen ki§inin biraktigi terekenin varisler arasinda taksimi iki §ekilde gergekle§iyordu. Birincisi, 
tereke mallarmin kiymeti takdir olunarak varislere dogrudan pay edilmesi, 57 ikincisi tereke mallarmin 
§ehirdeki Suk-i sultanT denilen resmT pazar yerlerinde agik artirma usuluyle satilip, gerekli vergiler 
du§uldukten sonra, varisler arasinda taksimi idi. 58 Bu ikinci §eklin, varislerin anla§amamalari halinde 
gergekle§tigi goruluyor. Esasen, miras taksiminin sorunsuz ve dogru olmasi veya resmiyet kazanmasi 
igin, Osmanli mahkemelerinde i§lem gormesi gerekiyordu. Bu nedenle de miras taksimlerinde, resmT 
yol tercih ediliyordu. 

Kimsesiz olenlerin terekeleri, §ehirdeki, Beytij'l-mal-i amme'ye intikal ettiriliyordu. Burada intikal 
ettirilen, terekenin "Suk-i sultanfde satildiktan sonraki nakid degeri idi. i§te bu deger, "miras" adiyla 
topluma yansiyordu. 

Gerek, tereke davalarmda hak sahiplerine mirastan du§en miktar verileceginde, gerekse 
kimsesizlerin terekelerinin "BeytiJ'l-mal-i amme"ye intikalinde, terekelerin toplam degeri uzerinden, 
"muhrij'l-ihracat" adi altinda vergiler tahsil ediliyordu. Bu vergi, "huddamiye", "katibiye", "gukadariye", 
"muhziriye", "dellaliye", "hammaliye" kalemleri altinda toplaniyordu. Her zumreye mensup ki§ilerin 



43 



"tereke" tutarlarindan, henijz varislere taksimat yapilmadan, bu vergiler aliniyordu. Muslim veya 
gayrimuslim, asken, ilmT ve dint ziJmreden olmasi fark etmiyordu.59 

II. Ailelerin Ekonomik Durumu 

XVIII. yuzyil Osmanli toplumunda ailelerin ekonomik durumlari konusunda bilgiler, belirii 
kaynaklara ozgu kalmaktadir. Bu konu hakkinda en saglikli bilgileri, ku§kusuz olen aile reislerinin 
Osmanli mahkemelerinde kayda gegirilen "terekeler"inden izleme olanagi vardir. Konu hakkinda ileri 
siiriJIen fikirler bu nedenle, ekseriyetle bu kaynaklara dayanmaktadir. 

Sinop §ehrindeki ailelelerin ekonomik durumlari birbirinden farklilik arz etmektedir. Bu 
farkliliklari gorebilmek igin incelemeye alinan aile ornekleri, onlarin reislerinin terekeleri Mahkeme 
tutanaklarina gegenlerdir. Bu aileler iginde, aile reislerinin gali§ma alanlari, sabunculuk, kasaplik, 
serdellallik, demircilik v.s. mesleklerden olanlar vardir. Aralarinda birgok i§yeri sahibi olup, mal, miJIk 
ve parasi bulunan zengin aileler vardir. 

Terekesi 790 kuru§ 12 para tutan ve tuzcu diJkkani, sabuncu karhanesi (imalathanesi), sabuncu 
dukkani sahibi olan Abdulmennan oglu Mustafa'nin oglu Ahmed lie terekesi 660 kuru§ tutan ve 
karhane (imalathane), bakkal dukkani, semerci dukkani vs. diJkkan sahibi bulunan SabunT AN bin 
Receb'in, o demin Sinop §ehri zengin esnaf ve zanaatkarlari arasinda yer aldigi, digerleri arasinda bu 
insanlarm terekelerinin hemen fark edildigi bu gergevede belirtilmelidir. 

Aile reislerinin, birden fazia i§ alanmda faaliyet gosterdigine, sermayesini ve ekonomik gijglerini 
artirmaya gali§tiklarina §ahit olunmaktadir.60 Bu amagia onlar, ev, k6§k, havlu, diJkkan, magaza, 
karhane (imalathane), firm, bakkal dukkani v.s. gibi ticarT mulklerle beraber bahge, bag, tahil, anbar, 
ge§itli hayvanlar lie bunlar igin yapilmi§ dam ve samanhane gibi ziraT mallara sahip olmu§lardi. Ayrica, 
ba§ka ki§ilerle ortakliklar kurmu§lar, onlara borg para veya mal verdikleri gibi almi§lardi. 

Ekonomik gug bakimdan farkliliklar gosteren aile reisleri, toplum igindeki tabakala§maya gore, 
muhtelif zijmrelerdendi. Aralarinda esnaf veya zanaatkar olanlari bulundugu gibi, "zade" adiyla anilan 
e§raf kesiminden kimseler, "din" veya "tasavvuf" ehlinden olanlar vardi. 23 erkek tereke sahibinin 4'u 
ser-dellal, demirci, kasap, sabuncu gibi mesiek erbabindan, 7'si Haleb-zade, Tutmak-zade, §ehriman- 
oglu, Kegi-oglu, Tiryaki-oglu, Qakmak-oglu, Suhte-oglu diye anilan e§rafdan, 5'i molla, seyyid veya 
gelebi, haci sifatiyla anilan ilim, tasavvuf veya din erbabindan, 6'si da sifati anla§ilmayan 
kimselerdendi. 

Ornek olarak inceledigimiz Sinop §ehrindeki bu aile reislerinin gogunun, koyden §ehire gog 
ederek veya §ehirde ya§iyor iken koylerle ili§ki kurarak, hem §ehirde kurduklari i§leri geli§tiren hem de 
geldikleri asil koylerindeki veya ili§ki kurduklari koylerdeki mal ve mulkleri i§leten ki§iler oldugu dikkat 
gekmektedir. 

Sonug 

44 



Sonug olarak ifade etmek gerekirse, XVIII. yuzyilda Sinop §ehrinde, ekseriyetle "kugijk aile" tipi 
hakim durumdadir. KugiJk aile etrafinda, ailenin yakinlari olan akrabalar bulunmaktadir. Qocuklu aile, 
gocuksuz aile, kimsesiz kalanlar ve misafirler Sinop'taki aile hayatinda dikkat geken orneklerdir. 

Aile nijfusu iginde, anne, baba, gocuklar bulunmaktadir, eger varsa ailenin koleleride (gulamlari) 
bu kurum iginde yer almaktadir. Aile kurumunda, anneden ve babadan yetim kalan gocuklar dikkat 
gekmektedir. Bunlar, devlet tarafindan himaye altina almmaktadir. Bu maksatia devlet, gocuklar 
hakkinda "vast" ve nazir" adiyla sorumlular tayin etmektedir ve gocuklara bakmalari igin onlara 
"nafaka" adiyla belli miktarda gunlijk para tahsis etmektedir. 

Sinop §ehrinde, incelenen 26 aile iginde, gok gocuklu aile sayisi azdir. Qocuklu aile sayisi, 
gocuksuz ailelere gore daha fazladir. En fazia bir veya iki gocuklu aileye rastlanmaktadir. Sinop 
§ehrindeki bu gorijnum, klasik Osmanli aile tipi §eklinde gosterilen "gok gocuklu aile" imajina muhalif, 
bir durum gostermektedir. Bu, sadece sahil §ehri olan Sinop'ta degil, ig bolgelerdeki Kir§ehir ve Tokat 
gibi §ehirlerde de goriJImektedir. 

Aile, resmT olarak Osmanli Mahkemeleri'nde §ahitler huzurunda yapilan eviilik akdi lie 
kurulmaktadir. Eviilik hususunda ailelerin, bazen kuguk ya§lardaki gocuklarina nikah akdi yapmalari 
soz konusudur. Ancak bu uygulama, az rastlanan bir husustur. Ailenin bu tavri yijzunden, yapilan 
nikah akdi sonucu, prensip olarak kurulan fakat fiilen gergekle§meyen eviilikte, sorunlar gikmakta ve 
daha once gergekle§en akit bozulmaktadir. Eviiliklerde, taraflarin gegimsizlik ve kavgalari, 
bo§anmalara neden te§kil etmektedir. 

Qok e§lilik Sinop'ta yaygin degildir. Tek e§lilik tercih edilmektedir. Buna ragmen, sayilari az da 
olsa, iki ve ug e§li olanlara rastlanmaktadir. Bu tur eviilik yapanlar, toplumun zenginleri olmayip, 
seyyid, gelebi veya beykzumresindendir. 

Bir kisim nedenlere bagli olarak ailelerde yayilma veya dagilmalar soz konusudur. Ailelerin 
yayilma veya dagilmasi, yeni gekirdek ailelerin kurulmasina zemin hazirlamaktadir. Ayrica, bolge 
ekonomisine bazi yonlerden de katki saglamaktadir. Bununia birlikte, bazi agilardan da zarar 
getirmektedir: Ailelerin topyekun ya§antisini olumsuz etkileyen, di§ etkenlerden ve yonetimden 
kaynaklanan, sorunlar vardir. Bunlar, ailelerin yerini yurdunu terk ederek hem kendileri agisindan hem 
de LJIke ekonomisi ve yonetimi agisindan agir sonuglar yaratmaktadir. Butun bu ko§ullar iginde, devrin 
ailelerinde her yonden bir hareketlilik soz konusudur. 



45 



1. Turk Sosyologu Birsen Gokge, aile tiplerini, "otorite" ve "hane halki" olmak uzere iki temel 
esasa gore siniflamaya tabi tutmaktadir. Gokge, bunlardan birincisine temel esas olan otoritenin, ya 
ana ve ana soyundan oldugunu yahut da otoriteye babanin hakim oldugunu belirtir. Ayni sosyolog, 
ikinci temel esas olan "hane halkina" gore ise, kari, koca, evil olmayan gocuklardan meydana gelen 
"kuguk aile", anne, baba, biJtun erkek gocuklar, evlenmemi§ kizlar, evienen ogullarin e§leri ve 
gocuklarindan meydana gelen, iki ug ku§ak bir arada ya§ayabilen, miJIkiyeti de ortak olan "birle§ik 
aile", anne, baba, gocuklari, evil tek ogul lie e§i ve gocuklarindan olu§an "kok aile" §eklinde ug aile tipi 
siralamaktadir. [Bk. Birsen Gokge, "Aile ve Aile Tipleri Uzerine Bir inceleme", Aile Yazilari-I (Temel 
Kavramlar, Yapi ve TarihT SiJreg), Derleyen: Beylu Dikegligil-Ahmet Qigdem, T. C. Ba§bakanlik Aile 
Ara§tirma Kurumu Bilim Serisi 5/1, Ankara 1990, s. 214-220.]. 

Ziyaeddin Fahri Findikoglu da, Fransiz etnografya bilgini ve sosyologu G. Grenard, 
sosyolog E. Durkheim ve Ziya Gokalp'in aile tipleri ve Turk ailesi hakkindaki sentezlerine bagli olarak, 
bir degerlendirme yapip, a)Klan ve aile birligi, b) ikinci aile tipi, c) UgiJncu aile tipi(peder§ahTlik) 
§eklinde ug tip aile belirtmektedir. [Bk. Ziyaeddin Fahri Findikoglu, "Turkler'de Aile ictimaiyati", Aile 
Yazilari-I (Temel Kavramlar, Yapi ve TarihT Sureg), Derleyen: Beylu Dikegligil-Ahmet Qigdem, T. C. 
Ba§bakanlik Aile Ara§tirma Kurumu Bilim Serisi 5/1, Ankara 1990, s. s. 1-26]. 

2 Bu konuda ayrica bk. Bahaeddin Yediyildiz, "Osmanli Toplumu", Osmanli Devleti ve 
Medeniyeti Tarihi, Cilt: I, Editor: Ekmeleddin ihsanoglu, Istanbul 1994, s. 482. 

3 Bk. Sinop §er'iyye Sicili (S§S), N° 86, s. 22, belge:234, beige tarihi: 4 Muharrem 1 1 58. 

4 Kinalizade AN Efendi (6. 1572)'ye gore, Osmanli ailesinin yapisini §ekillendiren, islam 
hukuku ve Turk toresi idi. [Bahaeddin Yediyildiz, Ayni makale, ayni yer.]. 

5 Esnaflik, zanaatkarlik, ustalik (marangoz) giraklik, giftgilik, tuccarlik, amelelik, gemicilik, 
berberlik V. s. bunlararasinda sayilabilir. 

6 XVIII. yijzyila ait Sinop'u konu edinen elimizde sadece iki "§er'iyye Sicili" vardir. 
Bunlardan biri 1149-1152 H. digeri 1157-1160 H. yillarini igermektedir. Osmanli devrindeki Sinop'a ait 
diger "§er'iyye Sicilleri", XIX. ve XX. yuzyila ait olanlari harig yoktur. Bu durum, kronolojik olarak, 
Sinop §ehrindeki ailelerin geli§imini izleme olanagindan bizi mahrum etmektedir. Bununia birlikte, 
elimizdeki defterler Sinop'ta aile yapisini ortaya koyabilecek bazi bilgiler igermektedirler. Bu nedenle 
elimizdeki defterler, Sinop'taki aile yapisini belirlememizde temel te§kil etmi§tir. 

7 Osmanli toplumunda Mahkeme'nin yeri bijyuktu. Bu makamin, insanlar arasinda, insan- 
kurum, vatanda§ devlet arasinda adaleti diJzenledigini, hakki hak edenlere tevdi etmeye gali§tigini 
biliyoruz. Bununia beraber bu makamin, her zaman, bu i§levini layikiyla icra ettigini ifade edemeyiz. 
Qunkij hukuk ve adalet sahalarmda da bazi suistimallerin bulundugunu, haksizliklarin yapildigini, 
gerek belgelerde gerekse yapilan incelemelerde goruyoruz. Bu usiJIsuzluklerin veya haksizliklarin, 

46 



hukuku icra yetkisine sahip insanlarin anlayi§ ve davrani§indan kaynaklandigini belirtmeliyiz. Ayrica, 
Osmanli toplumunun bireylerinin de, gunumijzde oldugu gibi, hukuk mercilerini ge§itli yollarla 
yaniltmaya gali§tiklarini, haklari olmadigi halde bazi durumlari kendi lehlerine gevirmeye gali§tiklarini 
da unutmamak gerekir. Bununia beraber, Osmanli hukukunun, insan-insan, insan-kurum arasi 
ili§kilerde, onlarin ihtiyaglarina ne derecede cevap verdigi hususu, en ince ayrintilar bile gozden 
kagirilmayacak §ekilde ve ozellikle §er'iye sicilleri ijzerinde yogunla§arak, yapilacak ara§tirmalarla 
ortaya gikarilmali, bu konudaki gergek di§i, abartili ve yanli g6ru§lersona erdirilmelidir. 

8 Bk. ilber Ortayli, "Anadolu'da XVI. YiJzyilda Eviilik ili§kileri Uzerinde Bazi Gozlemler", Aile 
Yazilari-I (Temel Kavramlar, Yapi ve TarihT SiJreg), Derleyen: Beylu Dikegligil-Ahmet Qigdem, T. C. 
Ba§bakanlik Aile Ara§tirma Kurumu Bilim Serisi 5/1, Ankara 1990, s. 279-285; Rifat Ozdemir, 
"Tokat'ta Ailenin Sosyo-Ekonomik Yapisi(1 771 -1810)", Aile Yazilari-I (Temel Kavramlar, Yapi ve 
TarihT SiJreg), Derleyen: Beylij Dikegligil-Ahmet Qigdem, T. C. Ba§bakanlik Aile Ara§tirma Kurumu 
Bilim Serisi 5/1, Ankara 1990, s. 409-453; Ayni muellif, "Kir§ehir'de Ailenin Sosyo-Ekonomik Yapisi 
(1880-1906), Aile Yazilari-I (Temel Kavramlar, Yapi ve TarihT SiJreg), Derleyen: Beylu Dikegligil- 
Ahmet Qigdem, T. C. Ba§bakanlik Aile Ara§tirma Kurumu Bilim Serisi 5/1 , Ankara 1 990, s. 475-51 7. 

9 Bk. Edward Raczynski, 1814'te istanbul'dan Qanakkale'ye Seyahat, Qeviren: Kemal 
Turan, Tercuman 1001 Temel Eser, N° 150, Istanbul 1980, s. 179. 

10 Sinop'un Tayboga mahallesi oturanlarindan Saliha binti El-Hac Ahmed lie igkale 
oturanlarindan olan Mehmed bin Mustafa arasinda boyle bir nikah akdi soz konusu olmu§ ve bu akid, 
biJIuga eren kizin Mahkeme'ye mijracaati sonunda nikah akdi, istegi dogrultusunda fesh edilmi§ti. Bu 
nikah akdi lie nikahin feshi davasi ve feshin Arapga olarak kayitli bir fetva geregince yapilmasi 
hakkinda bilgi igin bk. S§S, N° 86, s. 21, belge:230, beige tarihi: 25Zilhicce 1157. 

1 1 Sinop §ehri haricindeki KefevT Mahmud Efendi mahallesi oturanlarindan olan Fatima binti 
El-Hac SiJIeyman, Mahkeme'de, iyi geginemedikleri (husn-i mu'a§eret mumkun olmadigi) igin 
ayrilmak [bo§anmak=mufarekat] gerektiginden bahisle, kocasi iJzerindeki 300 kuru§ lie iddet 
nafakasmdan feragat etmi§, ". zevcim mezburi muhala'a-i sahTha-i §er'iyye lie muhala'a" ettim diyerek 
e§ini bo§ami§, e§i de bu durumu kabullenmi§ti. [Bk. S§S, N° 89, s. 48, belge:127, beige tarihi: 5 
Cemaziyelevvel 1 1 50]. 

12 Bk. M. Akif Erdogru, "Osmanli Kibrisi'nda Kadinlar (1580-1640)", Istanbul Universitesi 
Edebiyat Fakultesi Tarih Ara§tirma Merkezi Tarih Boyunca TiJrkler'de Ev ve Aile Semineri (25-26 
Mayis 1998), Bildiriler, Istanbul 2000, s. 155-200. 

13 Bk. Dipnot: 11' da belirtilen beige [S§S, N° 89, s. 48, belge:127, beige tarihi: 5 
Cemaziyelevvel 1150] de aniatilan hadiseden ba§ka, yine §ehrin Saray mahallesi oturanlarindan 
Meryem binti EyiJb, Mahkeme'de kocasi Es-Seyyid HiJseyin bin Es-Seyyid Mustafa'yi, birlikte iyi 
geginememek sebebiyle bo§ami§ kocasi da bu durumu kabullenmi§ti. [Bk. S§S, N° 86, s. 29, 

47 



belge:247, beige tarihi: Cemaziyelevverin sonu 1158]. Ayrica, Sinop'un Kumba§i mahallesi 
oturanlarindan elekgiyan taifesinden nasranT Melike binti Dervi§ de, ayni taifeden olan e§i Mustafa ibn 
el-Hac Ali'yi, gegimsizlik nedeniyle bo§amak igin Sinop Mahkemesi'ne ba§vurmu§tu. [Bk. S§S, N° 89, 
s. 62, belge:92, beige tarihi: 14 Muharrem 1 150]. 

14 Bu konuda bk. Jean Thevenot, 1 655-1 656'da Turkiye, Qeviren. Nuray Yildiz, Tercuman 
1001 Temel Eser, N° 120, Istanbul 1978, s. 139-140; S§S, N° 89, s. 62, belge:92, beige tarihi: 14 
Muharrem 1150. 

15 §ehrin Ulubeg mahallesinden Ai§e binti Huseyin'in Tayboga mahallesi oturanlarindan 
ishak bin Abdullah lie yaptigi eviiliginden, bo§andiktan sonra bir kiz gocugu olmu§tu. Bu kadin, 
bo§andigi e§ini, "nafaka" ve "kisve" lie "mehir" davasi igin Mahkeme'de dava etmi§ti. [Bk. S§S, N° 86, 
s. 12, beige: 217, beige tarihi: Zilkade'nin ilk gunu 1 157.]. 

16 §ehrin Arslan mahallesi oturanlarindan iken olen Fatima binti Osman, daha once bir eviilik 
gergekle§tirmi§, hem bu eviiliginden hem de sonraki eviiliginden gocuklari meydana gelmi§ti, kiz 
gocugu olmu§tu. Bu kadin, bo§andigi e§ini, "nafaka" ve "kisve" lie "mehir" davasi igin Mahkeme'de 
dava etmi§ti. [Bk. S§S, N° 89, s. 67, beige: 85, beige tarihi: 28 Zilkade 1149]. 

17 Sinop'un Karasu nahiyesine bagli §ahanekoy adii koy sakinlerinden iken olen Arab 
Mehmed (veya Arab Ahmed bin Receb bin Hasan), Meryem adindaki olen ilk e§inden [Bk. Ayni 
defter, s. 68-69, belge:81, beige tarihi: 15 Zilkade 1149] sonra, Hadice binti Nasir Kethuda Hatun'la 
evlenmi§ti. [Bk. Ayni defter, ayni beige; Ayni defter, s. 69-70, beige 79, beige tarihi: 15 Zilkade 1149; 
Ayni defter, s. 69, beige: 80, beige tarihi: 15 Zilkade 1 149. 

18 §ehrin Cami-i kebir mahallesi oturanlarindan olan ZeynT binti Hasan yine ayni mahalle 
oturanlarindan Es-Seyyid Mustafa Qelebi ibn Mehmed'i boyle bir durum dolayisiyla dava etmi§ti. [Bk. 
S§S, N° 86, s. 22, beige: 234, beige tarihi: 4 Muharrem 1158.]. 

19 Kocasindan tereke mallari intikal eden Pire§kud binti Benayut adii bir kadin, kavgali ve 
hasimli duruma du§tugu bir gayr-i miJslim erkekten, mijslumanlardan salih kullarin da §ahitligiyle, 
hakkina du§eni almi§ti. [Bk. S§S, N° 89, s. 50, beige: 123, beige tarihi: 18 RebiiJIahir 1150]. 

20 Bir kadinin iddia ettigi haklarini alamayi§i hakkinda bk. Ibrahim GiJIer, "Sinop'ta Tunus 
Dayisi Vakfina Dair 1744-1746 Tarihii Bir Dava Dosyasi", Ondokuz Mayis Universitesi Egitim 
FakiJItesi Dergisi, Sayi: 5 (Samsun 1990), s. 65-78. 

21 Karasu nahiyesi koylerinden olan §ahanek6y oturanlarindan iken olen Arab Ahmed'in e§i 
Hadice binti Nasir Kethuda, gocuklari da olmadigindan, kendi gibi miras hakki olan kocasinin 
amcasinin kugijk oglunun "vasFsini dava edip, kocasi ijzerindeki 8000 akgelik mehr-i mijeccel ve 
mu'accele hakkinin, kocasinin terekesinden tahsilini Mahkeme'de istemi§ ve bu istegi kabul 
g6rmu§tur. [Bk. S§S, N° 89, s. 69, beige: 80, beige tarihi: 15 Zilkade 1 149]. 

48 



22 Bk. Dipnot: 18'de belitilen beige. 

23 Osmanli toplumunda XVI. yuzyilda da gok e§lilikin (poligami=gok karilik) yaygin olmadigi, 
iltifat gormedigi belirtilmektedir. [Bk. ilber Ortayli, Ayni makale, s. 283 ve kr§. Suraiya Faroqhi, 
Osmanli KiJIturiJ ve Gundelik Ya§am (Ortagagdan Yirminci Yuzyila), Qeviren: Elif Kilig, 2. Baski, 
Istanbul 1998, s. 117. 

24 Bk. Said Ozturk, "Osmanli Toplumunda Qok E§lilik", Tarih ve Du§unce, Sayi: 2001/3, Mart 
2001,8. 10-21. 

25 Bk. Ayni muellif, "19. YiJzyilin Ba§larinda Kayseri'de Ailelerin Sosyal ve Ekonomik 
Durumu Uzerine Bazi Gozlemler", Istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi Tarih Dergisi, Sayi: 36, 
Prof. Dr. Fikret l§iltan Hatira Sayisi, Istanbul 2000, s. 441-452. 

26 XVIII. yuzyil Istanbul'unda da, Iki veya daha fazia e§liligin, itibarli ailelerde nadir gorijldugij 
ve iyi kar§ilanmadigi belirtilir. [Ercumend Kuran, "Turk Ailesinin Mahiyeti ve Tarihi Geli§mesi", Aile 
Yazilari-I (Temel Kavramlar, Yapi ve TarihT SiJreg), Derleyen: Beylij Dikegligil-Ahmet Qigdem, T. C. 
Ba§bakanlik Aile Ara§tirma Kurumu Bilim Serisi 5/1, Ankara 1990, s. 364.]. 

27 Bk. Bahaeddin Yediyildiz, Ayni makale, s. 483. 

28 Bk. S§S, N° 89, s. 70-71, belge:77, beige tarihi: 14 Zilkade 1149; Ayni defter, s. 48-49, 
beige: 126, beige tarihi: 5 Cemaziyelevvel 1 150]. 

29 Bu tur ozel kayitlarin Osmanli Devleti'nde ancak XIX. yijzyilin ilk yarisindan itibaren 
tutulmaya ba§ladigina dair kanitlar vardir. Bu tijr ozel nijfus kayitlarina ornek olarak Mente§e 
sancagindaki kazalardan Bodrum ve Mandalyat niJfus sayimlari verilebilir. Bu sayimlar sonucunda 
"Bodrum kazasinda mutemekkin nufus-i zukur re'ayanin i§bu bin iki yijz elli dort [1254] senesi 
Muharremu'l-haram gurresinden sene-i merkume Cemaziye'l-ahir gayetine kadar alti mah zarfinda 
dogan ve olen ve gelan ve gidenlerin yoklama defteri" [Bk. Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivi (BOA), Kamil 
Kepeci, N° 6422.] lie "Mandalyat kazasinin havT oldugu kurasinda bulunan ehl-i Islam'in i§bu ikiyiJz 
altmi§ bir [1261] senesi mah-i Muharremi ibtidasindan sene-i merkume Cemaziye'l-ahir gayetine 
gelince alti mah zarfinda dogan ve olen ve gelan ve gidenlerin yoklamalari defteri" [Bk. BOA, Kamil 
Kepeci, N° 6576.] tutulmu§tur. Ancak bu sayimlarda bile, aile igindeki gocuklarin tamami 
belirtilmemektedir. Sadece erkek gocuklar sayilmakta kiz gocuklar sayilmamaktadir. 

30 Zira, bu devirde 1149-1150 ve 1157-1160 yillari arasinda Sinop'da §er'iye Sicilleri'ne 
kaydi gergekle§tirilen yani Sinop Mahkemesi'nde davasi gorulen yakla§ik olarak 26 tereke davasi 
gergekle§tirilmi§tir. 6 yil igerisinde, bu i§lek liman §ehrinde olen tereke sahibi kimselerin 26 ki§iyi 
gegmemesi dogal olmasa gerektir. Bunlarin 8'inin 1149'da, 7'sinin 1150'de, 2'sinin 1157'de, 6'sinin 
1158'de, 2'sinin 1159'da, 1'inin de 1160'da tereke davalari g6rulmu§tur. Elimizdeki iki sicil defterinden 



49 



ancak bu kadar tereke sahibi tesbit edilebilmi§tir. Halbuki, ayni yillara ait "§er'ye Sicilleri"nin olmasi 
miJmkun iken bugun bunlar, mevcut degildir veya gunumuze kadar intikal etmemi§lerdir. 

31 Bk. Tablo-1 : Tereke Sahipleri ve Qocuklari. 

32 Bu durum, Tokat'ta da goriJImektedir. [Bk. Rifat Ozdemir, "Tokat'ta Ailenin.", s. 432-433.]. 
Fakat, bu bazi Osmanli §ehirlerinde farklilik gosterebilmektedir. Sinop ve Tokat'ta gok gorulen bir ve 
iki gocuklu ailenin yerini Kir§eliir'de 3-5 gocuklu aile almaktadir. [Ayni miJellif, "Kir§eliir'de Ailenin.", s. 
487-489.]. 

33 Sinop §ehrinde Timurii mahallesi sakinlerinden iken olen Suhteoglu diye me§hur Mustafa 
Qelebi ibn Ahmed'in olumij uzerine, yetim kalan gocuklarma Mahkeme tarafindan, vasilik gorevini 
ba§arabilecek beceriye sahip, dindar, ve mustakime olarak tanimlanan anneleri Fatima binti Mustafa 
tayin edilmi§, anneleri de bu gorevi kabul ve gerekeni yapmayi taahiJd etmi§ti. [Bk. S§S, N° 89, s. 76, 
beige: 67, beige tarihi: 14 §evval 1149].. 

Ayni §ehirde bir ba§ka gocuga da, §eyh mahallesi sakinlerinden iken olen babasindan 
kalan terekenin, annesine ve kendisine taksim edilenlerini korumak, durumunu zabt ve i§lerini gormek 
igin, muslumanlarin[§ahitlerin] mustakime, dindar ve gorevin uhdesinden gelecegine §ahitlik ettikleri 
annesi, Mahkeme'ce(kibel-i §er'den) "vast" tayin edilmi§, annesi de bu vasTlik gorevini kabul ve 
taahhijt etmi§ti. [Bk. ve kr§. Ayni defter, s. 57, belge108, beige tarihi: 22 Muharrem 1150; Ayni defter, 
s. 57-58, beige: 107, beige tarihi: 22 Muharrem 1150]. Qocugun annesi, kocasinin terekesinin taksimi 
sirasinda, kocasinin olijmunden sonra gocugun kendi himaye ve terbiyesinde oldugunu, bu sebeple 
§iddetle "nafaka ve kisveye" ihtiyag duydugunu belirtmi§ ve miras malindan bilinen degerde (kadr-i 
ma'ruf) nafaka ve kisvenin borg bedell (baha-i karz) takdir olunmasini Mahkeme'den istemi§, gunliJk 
nakid olarak 3 para takdir edilmi§ti. [Bk. Ayni defter, s. 57, beige 108, beige tarihi: 22 Muharrem 
1150]. Kendi gocuguna kocasindan oliJmunden sonra vast olup, kendi ve oglu adina hareket ederek, 
kocasinin Timurii mahallesi Mescid-i §erTfi Vakfi'na olan 200 kuru§luk borcunu odemeya gali§masi 
[Bk. S§S, N° 86, s. 51, beige: 281, beige tarihi: Zilkade ba§lari (evaili) 1157] da, bu konudaki ornekler 
arasinda ayri bir yer te§kil eder.. 

Arasta mahallesinden iken olen Mehmed Be§e ibn Mustafa adii kimsenin UmmugiJIsum 
adii kizina da, i§lerinin gorulijp miras mallarinin korunmasi ve bakilmasi igin, Mahkeme'ce(kibel-i 
§er'den), uhdesinden gelmege kadir, dindar ve mustakime olduguna §ahitlik edilen kizin haltesi 
[halasi olmali] "vast" tayin edilmi§ti. [Bk. S§S, N° 89, s. 52, beige: 119, beige tarihi: 12 RebiiJIevvel 
1150].. 

Cami-i kebir mahallesi sakinlerinden iken Kirim'm Koskove kasabasinda 6lmu§ olan bir 
babanin gocuklarma da, i§lerinin gorulmesi igin, Mahkeme tarafindan §er'T huccet lie anneleri "vast" 
tayin edilmi§ti. Bu babanin nigin Kirim'a gidip orada oldijgu belgeden anla§ilmamaktadir. [Bk. S§S, N° 
86, s. 45, beige: 271, beige tarihi: RebiiJIahir sonu 1159].. 

50 



Ayrica, §ekerana Mahallesi'nde anne ve babasini kaybeden kijgijk Mehmed'in, miras 
mallarini korumak, i§lerini gorijp neticelendirmek (tesviye-i umur), durumunu korumak igin Sinop 
Mahkemesi'nce (kibel-i §er') vasTligin uhdesinden gelir, dindar, dijrust, her yonden buna mijstahak 
olan babaannesi, biri berber, digerlerinin ekseriyeti resmT gorevli, iki de mesiek veya vasfi 
belirtilmeyen §ahislarin §ahitlikleriyle, torununa "vast" tayin edilmi§, o da bu "vasfligi kabul etmi§ti. 
[Bk. Ayni defter, s. 27, beige: 241, beige tarihi: 25 Safer 11 58.].. 

Yine §ekerana mahallesinden annesini kaybeden Fatima binti Halil adii kijguk kiz 
gocugun, i§lerinin gorulup neticelendirmesi igin, 3 resmT gorevli, bir zanaatkar, bir mahalle sakini, bir 
de vasfi belirtilmeyen toplam 6 ki§inin §ahitlik ve katilimiyla, vasTligin uhdesinden gelir, dindar, durust, 
her yonden buna mustahak olan anneannesi, Mahkemece (Canib-i §er'ce) "vasT" tayin edilmi§ti. [Bk. 
Ayni defter, s. 27, beige: 242, beige tarihi: 25 Safer 1 158.].. 

Ayrica, igkale sakinlerinden ve gorevlilerinden iken olen Kale Mustahfizi Receb Qelebi ibn 
HiJseyin Aga'nin Mehmed ve Fatima adii erkek ve kiz gocuguna amcalari AN bin Salih, 
Mahkeme(Canib-i §er')'ce "vasT tayin olunmu§ o da bunu kabul etmi§ti. [Bk. S§S, N° 89, s. 67, beige: 
84, beige tarihi: Zilkade'nin son gunu(selh) 1 149].. 

Ulubeyk mahallesi sakinlerinden iken olen SabunT AN bin Receb'in yetim kalan kiJguk oglu 
Mehmed'e, babasindan kalan miras malini korumak ve i§lerini gormek uzere, amcasinin oglu, yani 
babasinm karde§inin oglu Suleyman bin Mehmed, Mahkeme'ce (Canib-i §er'-i mutahhare'ce) vasT 
tayin edilmi§ti. [Bk. S§S, N° 86, s. 33, beige: 252, beige tarihi: 13 Ramazan 1158]. 

34 Cami-i kebir mahallesi sakinlerinden iken vefat eden Osman bin Hasan'm ogluna, annesi 
sag oldugu halde, once amcasi "vasT" tayin edilmi§, sonra da amcasinin yerine annesi "vasf 
atanmi§ti. {Annesinin gocugun amcasinin yerine "vasT" tayin edilmesinin sebebi hakkinda bk. ve kr§. 
S§S, N° 89, s. 73, beige: 72, beige tarihi: 25 §evval 1149; Ayni defter, s. 75, beige: 70, beige tarihi: 
25§evval 1149.}. 

35 Arap mahallesinden iken diyar-i aherde olen Meragde binti Aci Dimitri adii hiristiyan 
kadinin Letter ve Desni adii gocuklari igin, babalari Aci Kiryaku veled-i Bedek ya§iyor oldugu halde, 
i§lerinin gorulmesi maksadiyla, Sinop Mahkemesi'nce(Kibel-i §er'-i mutahhara'dan), bu gorevin 
iJstesinden gelebilir bir insan oldugunu §ahitlerin ifade etmelerinden sonra, anneanneleri "vasT" tayin 
edilmi§ti. [Bk. Ayni defter, s. 47, beige: 129, beige tarihi: 12 Cemaziyelahir 1150; Ayni defter, s. 46, 
beige: 130, beige tarihi: 14 Cemaziyelahir 1150; Ayni defter, s. 46, beige: 131, beige tarihi: 15 
Cemaziyelahir 1150]. 12 Cemaziyelahir 1150'de "vasT" tayin edilen bu anneanne, vasT tayin edildigi 
gunden iki gun sonra (14 Cemaziyelahir 1150), Mahkeme'ye muracaat ederek, torunlari Letter ve 
Desni'ye yeteri kadar nafaka ve kisve baglanmasini istemi§, Mahkeme'de bu istegi, ileride gocuklarin 
miras mallarindan tahsil etmek uzere uygun gorerek, kayit tarihinden itibaren gocuklarin her birine 
gunlijgu 2'§er kuru§tan toplam 4 kuru§ nafaka ve kisve tayin ve takdir edilmi§tir. [Ayni defter, s. 46, 
beige: 130, beige tarihi: 14 Cemaziyelahir 1150]. 5 giJn sonra da Meragde binti Aci Dimitri'nin 

51 



terekesinin, annesi (gocuklarinin anneannesi), gocuklari ve kocasi arasinda taksim edildigi goruluyor. 
[Ayni defter, s. 46, beige: 131, beige tarihi: 15 Cemaziyelahir 1150]. 

36 Cami-i kebir mahallesi sakinlerinden iken vefat eden Osman bin Hasan'in ogluna, once 
amcasi Akkoca adiyla me§hur Mehmed "vast" tayin edilmi§, fakat amcasinin vasTlik gorevini tarn 
yapmayarak gocugun miras malini kendi menfaatine kullanmasi ve masraflanna sarf etmesinin 
anla§ilmasi uzerine, vasTlik gorevinden alinarak yerine annesi Fatima binti Qavu§ Mehmed vast tayin 
edilmi§ti. [Bk. ve kr§. Ayni defter, s. 73, beige: 72, beige tarihi: 25 §evval 1149; Ayni defter, s. 75, 
beige: 70, beige tarihi: 25 §evval 1149]. 

37 Dipnot: 34 ve 36'da belirtilen Cami-i kebir mahallesi sakinlerinden iken vefat eden Osman 
bin Hasan'in, oglu igin "vast" tayin edilen erkek karde§inin (gocugun amcasinin), vasTlik gorevini 
layikiyla yapmadigindan bu gorevden alinarak yerine tayin edilen e§i, oglunun da annesi olan Fatima 
binti Qavu§ Mehmed uzerine, Mahkeme tarafindan SiJIeyman Aga ibn el-Hac AbdiJIkerim Aga, "hasbT 
nazir" tayin edilmi§ti. [Bk. Ayni defter, s. 73, beige: 72, beige tarihi: 25 §evval 1 149; Ayni defter, s. 75, 
beige: 70, beige tarihi: 25 §evval 1149]. 

Molla Mehmed bin Mustafa Halife isimli bir §ahis da, §ekerana mahallesindeki annesini 
kaybeden Fatima binti Halil adii kugijk bir kiz gocugunun "vasfsi olan anneannesi uzerine, ucretsiz 
"hasbT nazir" tayin edilmi§ti. [Bk. S§S, N° 86, s. 27, beige: 242, beige tarihi: 25 Safer 1 158.]. 

38 Bk. ve kr§. Dipnot: 33'deki [ S§S, N° 89, s. 52, beige: 119, beige tarihi: 12 RebiiJIevvel 
1150; S§S, N° 86, s. 27, beige: 241, beige tarihi: 25 Safer 1158; Ayni defter, s. 27, beige: 242, beige 
tarihi: 25 Safer 1 158] belgeler. 

39 Bk. ve kr§. Dipnot: 33'deki [ S§S, N° 89, s. 57, beige 108, beige tarihi: 22 Muharrem 1150; 
Ayni defter, s. 57-58, beige: 107, beige tarihi: 22 Muharrem 1150; Ayni defter, s. 67, beige: 84, beige 
tarihi: Zilkade'nin son gunu(selh) 1149; S§S, N° 86, s. 27, beige: 241, beige tarihi: 25 Safer 1158; 
Ayni defter, s. 27, beige: 242, beige tarihi: 25 Safer 1 158] belgeler. 

40 Bk. S§S, N° 86, s. 39, beige: 361, beige tarihi: 17 Zilhicce 1158; Ayni defter, s. 40, beige: 
263, beige tarihi: 1 7 Zilhicce 1 1 58. 

41 Bk. Dipnot: 35'daki [ S§S, N° 89, s. 47, beige: 129, beige tarihi: 12 Cemaziyelahir 1150; 
Ayni defter, s. 46, beige: 130, beige tarihi: 14 Cemaziyelahir 1150;Ayni defter, s. 46, beige: 131, beige 
tarihi: 15 Cemaziyelahir 1150] belgeler. 

42 Bk. S§S, N° 86, s. 40, beige: 263, beige tarihi: 17 Zilhicce 1 158. 

43 Bk. Dipnot: 34, 36, 37'de belirtilen belgeler. 

44 Mahmud Be§e ibn el-Hac §aban, Sinop'un Karasu nahiyesine tabi §ahanekoy'den AN bin 

Mansur bin Mansur adii gocuga Mahkemece (kibel-i §er'den) "vasT" tayin olunmu§, amcasinin 

52 



oglundan (emmi-zadesinden) bu gocuga intikal eden mirasina dair, amcasioglunun e§ini[onun adina 
hareket eden vekTIini] ve "Sultan Bayezid-i VelT Hazretleri Vakfi cabi"sini Mahkeme'de dava edip, 
gocugun hakkini almaya gali§mi§ti ve bunu da ba§armi§ti. [Bk. S§S, N° 89, s. 69-70, beige: 79, beige 
tarihi: 15Zilkade 1149.]. 

45 Bk. Table- 2: Sinop'ta Olumler. 

46 Arslan mahallesi sakini iken olen AN bin ibrahim'in, e§i Saliha binti AN lie terekesini elinde 
bulunduran annesi Fatima binti Bayram arasindaki dava bunlardandi. Gelin Mahkeme'de mehr-i 
miJeccelinin 6000 akge, kaynana ise 4000 akge oldugunu savunmu§tu. Mahkeme'nin bu davadaki 
karari ise, gelinin durumundakilerin mehrlerini ornek alip, §ahitlerin ifadelerine de ba§vurarak, 
kayinvalidenin bir gocuklu gelinine 6000 akgeyi vermesi §eklinde olmu§tur. [Bk. S§S, N°: 89, s. 44, 
belge:134, beige tarihi: 17§aban 1150]. 

47 Suraiya Faroqhi, Ayni eser, s. 116. 

48 Sinop §ehrinin Kapan mahallesi sakinlerinden olan bir kari-koca arasinda boyle bir hadise 
meydana gelmi§ti. Koca, Mahkeme huzurunda, ayni mahallede hududlari belli mumtaz bir evini, biJtun 
mu§temilatiyla beraber 150 kuru§a e§ine satmi§ti. Bundan ba§ka, deniz yalisinda (kiyisinda) bulunan 
bahgeler igindeki bir kezTr odayi da, hududu belli tarlasiyla birlikte e§ine bir gift altin bilezik kar§iliginda 
vermi§ti. [Bk. S§S, N°: 86, s. 44, belge:269, beige tarihi: RebiiJIahir ortasi 1 159] Bu ali§-veri§ olaymda 
bir kocanin hanimina bir takim mallarini, belli bir nakit ve altin bilezik kar§iliginda satmasi, kocanin e§i 
ijzerindeki hukuken tasarruf hakkinin mahiyetini gosterir. Burada, e§ler her ne kadar bir ailenin 
temelini olu§turmu§ olmakla beraber, taraflarin ekonomik bakimindan ozel tasarruflarinin bulundugu 
ortaya gikmaktadir. 

49 Bu hususta bk. Ibrahim GiJIer, "Sinop'ta Tunus Dayisi Vakfina Dair 1744-1746 Tarihii Bir 
Dava Dosyasi", Ondokuz Mayis Universitesi Egitim Fakultesi Dergisi, Sayi: 5 (Samsun 1990), s. 65- 
78; Ayni muellif, "Turkiye Tunus ili§kilerinde Karadeniz Bolgesi ve Trabzon'un i§levi", Trabzon Tarih, 
Dil, Edebiyat Sempozyumu (3-5 Mayis 2001), Trabzon, s. 1-26. 

50 Aslen Sinop §ehri varo§unun zimmTlerinden iken ba§ka bir yer (diyar-i ahar) de yerle§en 
Vasil veled-i Elyadi adii zimmT bu cumledendi. Fakat bu §ahsin Sinop'tan nigin gog ettigi ve hangi 
sehir, kaza veya koye yerle§tigi belli degildi. [Bk. S§S, N°: 89, s. 72, belge:75, beige tarihi: 12 Zilkade 
1149 / 14 Mart 1737]. Yine Sinop'un Ayakli kenise mahallesi (mahallat-i kefereden) sakinlerinden 
Todosiya binti Bafteka adii kadin da, e§i lie istanbul'a giderek burada oturmaya ba§lami§ti. Bu 
ikametin gegici mi surekli mi olugu belli degildir. Ancak bu kadinin erkek karde§inin oldijrulmesi 
dolayisiyla bir dem u diyet davasi igin Sinop'a geldigi, onun bu hadise sirasinda hala istanbul'da 
oturdugu anla§ilmaktadir. Belirtilen bu hiristiyan ailenin istanbul'a Sinop'tan nigin gogtugu belli 
degildir. Bu kadinin e§iyle birlikte istanbul'a yerle§mesi bir kati olayina bagli olabilir. Zira, agabeyi 
Sinop'ta bir miJsNm ki§i tarafindan 6ldurulmu§tur. Kocasini boyle bir olayla kar§i kar§iya getirmek 

53 



istememi§ olabilir. TabiTki bu fikir kesinlik ifade etmez. Qunku, belgede bu hususta bir kayit 
bulunmamaktadirr. Bu kadinin, aagabeyinin Sinop'ta olumunden 2 yil sonra vekil olarak tayin ettigi 
kocasi vasitasiyla Sinop'ta dem u diyet davasinda bulundugu goriJImektedir. [Bk. ibrahim GiJIer, 
"XVIII. Yuzyilda Osmanli Devletinde Nufus Hareketleri Olarak ig Gogler", Istanbul Universitesi 
Edebiyat FakiJItesI Tarih Dergisi, Sayi: 36 (Prof. Dr. Fikret l§iltan Hatira Sayisi), Istanbul 2000, s. 
179n65. 

51 Sinop'un Cami-i kebir mahallesinde ikamet eder iken, diJkkan v. s. mal ve mulklere sahip 
oldugu halde olen Osman bin Hasan'in, tereke mallari arasinda babasindan miras olarak kendisine 
intikal etmi§ Tobli isimli koydeki emiak ve e§cardan bahsedilmesi, bu mahalle sakini Osman bin 
Hasan'in aslinin Tobli koyiJnden oldugunu ve onun Sinop'a gelip yerle§tigini, burada kendisine bir i§ 
kurarak diJkkan gali§tirdigini gostermektedir. { [Kr§. Ibrahim GiJIer, XVIII. yuzyilm Ilk Yarisinda Sinop 
(IdarT Taksimat ve Ekonomik Tarihi), Marmara Universitesi TiJrkiyat Ara§tirmalari EnstitiJsu Doktora 
Tezi, Istanbul 1992, s. 149; Ayni mijellif, "XVIII. YiJzyilda Osmanli Devleti'nde Nufus Hareketleri 
Olarak.", s. 178n 63]. Buna dair orneklere Sinop'ta oldukga yogun bir §ekilde rastlanmaktadir: 
Sinop'un Arasta mahallesi'nde oturur iken olen Mustafa bin Mustafa'nin da, Sinop'un Kugekli koyunde 
evi, bahgesi, mal, mulk ve hayvanlari ile giftgilige ait aletleri ve arabasi vardi. Vine Sinop'un §eyh 
mahallesi sakinlerinden iken olen es-Seyyid Mustafa Qelebi ibn es-Seyyid Mehmed Qelebi'nin, 
Sinop'ta oldugu gibi, Sinop §ehri di§inda Karaca Kenise divanindan Civeriek koyunde ve Fakireli 
koyunde mal ve miJIkleri vardi; Bu tereke sahibinin koylerdeki mal ve mulklerinin buyijk bir kismini 
ziraat aletleri, hayvanlar ile hayvanlarin muhafaza ve ihtiyaglarinin giderilmesi igin yapilmi§ tam(dam) 
ve samanhaneleri, ayrica bahgeleri ve eski bir arabasi vardi. Ayrica, Sinop'un zenginlerinden olup 
§ehir merkezinde kendine ait bakkal (bk. Ayni muellif, Doktora Tezi, s. 149), semerci dukkani (bk. 
Ayni muellif, Doktora Tezi, s. 150) ile diger §ahislarla ortak dijkkanlari bulunan (bk. Ayni muellif, 
Doktora Tezi, s. 151.) Ali bin Receb'in de Saraycikli koyunde agaglikli bir menzili bulunuyordu. 
Mustafa Qelebi ibn Mehmed Qelebi ile Hasan Be§e ibn Hasan Aga da, Sinop'ta oturup da koylerde 
mallari olan insanlardi. Mustafa Qelebi, Sinop §ehrinde Arslan mahallesinde oturan bir insandi ve bu 
mahallede ikamet eder iken 6lmu§tu. Ama bu §ahsin, Qukurkoy'de evi, ev iginde anbari, samanhanesi 
ve meyve agaglari vardi. Bu §ahis oturdugu Sinop §ehri mahallesinde de camus inegi ve kara sigir 
beslemekte idi. §eyh mahallesi sakini Qakmakoglu diye bilinen Hasan Be§e'nin ise, §ehirde Kaban 
Qar§isi'nda han ve dukkani, aygirtay ile birkag kisragi, Qenki koyunde de birfevkani k6§k ile bag ve 
meyve bahgeleri, 2 arabasi, yeteri kadar gift hayvanlari, inek, okuz, tana ve ekim ve yemek igin tahil 
ijrunleri vardi. Bir koyde oturup da Sinop §ehrinde mail mulkij olan koyliJIer de vardi. Sinop kazasinm 
Karasu nahiyesine bagli Baggekarihi koyiJnden Tutmakzade diye taninan Mustafa bin 
Abdurrahman'in, adi gegen koyde oturmasina ragmen Sinop §ehrinde fevkanT ve tahtanT iki ev ile 
havluyu muhtevi yer ve meyve agaglari vardi. Tutmakzade Mustafa oturdugu koyde de mal ve mulke 
sahip idi. [Bk. Ayni muellif, "XVIII. YiJzyilda Osmanli Devleti'nde Nufus Hareketleri Olarak.", s. 178n 
63]. 



54 



52 Sinop'un Cami-i kebir mahallesinde Saliha binti Mehmed'in olijmu ile, terekesi, e§i 
Abdurrahman bin Osman'a ve erkek karde§i olan Molla HiJseyin'e intikal ettirilmi§ti. 

Aslen Bozok kazasindan olup Sinop'un Karasu naiiiyesindeki §alianekoy'e yerle§en ve 
burada oturur iken olen Arab taifesinden Aiimed bin Receb bin Hasan'in terekesi ise, yine gocuklari 
olmadigindan e§i Hadice binti Nasir Ketiiuda ve emmisinin oglu kijguk ya§taki Ali bin Mansur'a pay 
edilmi§ti. [Bk. S§S, N°: 89, s. 70-71 , belge:77, beige tarihi: 1 4 Zilkade 11 49 / 1 6 Mart 1 737]. 

53 Bk. ve kr§. S§S, N°: 86, s. 41, beige: 264, beige tarihi: 22 Zilhicce 1158; Ayni defter, s. 
41-42, beige: 265, beige tarihi: 12 Safer 1158; Ayni defter, s. 52-53, beige; 284, beige tarihi: 22 Safer 
1160. 

54 Bk. ve kr§. Ayni defter, s. 41, beige: 264, beige tarihi: 22 Zilhicce 1158; Ayni defter, s. 41- 
42, beige: 265, beige tarihi: 12 Safer 1158; Ayni defter, s. 52-53, beige; 284, beige tarihi: 22 Safer 
1160. 

55 Bk. S§S, N°: 89, s. 59-60, belge:1 02, beige tarihi: 1 7 Muharrem 1 1 50. 

56 Bk. Ayni defter, s. 52-53, beige: 11 7, beige tarihi: 12 Rebiulevvel 1150. 

57 Bk. S§S, N°: 86, s. 41, beige: 264, beige tarihi: 22 Zilhicce 1158; Ayni defter, s. 41-42, 
beige: 265, beige tarihi: 1 2 Safer 1 1 58. 

58 Bk. Ayni defter, s. 43, beige: 267, beige tarihi: 22 Rebiulevvel 1 158. 

59 Bu vergi ve miktarlari konusunda geni§ bilgi igin bk. Ibrahim Guler, Doktora Tezi, s. 143- 
145. 

60 Ibrahim GiJIer, "XVIII. Yuzyilda Osmanli Esnaf ve Zanaakarlari ve Sorunlari Uzerine 
Gozlemler", Mugia Universitesi Sosyal Bilimler EnstitiJsu Dergisi, 1 12 (Mugia 2000), s. 130-132. 



1 Bk. S§S, N° 86, s. 56, beige n° 193, beige tarihi: 20 Rebiulevvel 1 160. 

2 Bk. Ayni defter, s. 1 , beige n° 1 95, beige tarihi: 3 Cemaziyelevvel 1 1 59. 

3 Bk. Ayni defter, s. 2, beige n° 1 96, beige tarihi: 5 Rebiulahir 1 1 57. 

4 Bk. Ayni defter, s. 3, beige n° 200, beige tarihi: Mart 19...[? ]. 

5 Bk. Ayni defter, s. 4, beige n° 204, beige tarihi: 8 Muharrem 1 157. 

55 



6 

7 


Bk. Ayni defter, 
Bk. Ayni defter, 


8 


Bk. Ayni defter. 


9 


Bk. Ayni defter. 


10 


Bk. Ayni defter. 


11 


Bk. Ayni defter, 


12 


Bk. Ayni defter. 


13 


Bk. Ayni defter. 


14 


Bk. Ayni defter. 


15 


Bk. Ayni defter. 


16 


Bk. Ayni defter. 


17 


Bk. Ayni defter. 


18 


Bk. Ayni defter. 


19 


Bk. Ayni defter, 


20 


Bk. Ayni defter. 


21 


Bk. Ayni defter. 


22 


Bk. Ayni defter, 


23 


Bk. Ayni defter, 


24 


Bk. Ayni defter. 


25 


Bk. Ayni defter. 


26 


Bk. Ayni defter, 


27 


Bk. Ayni defter. 


28 


Bk. Ayni defter. 


29 


Bk. Ayni defter. 



defter, s. 4-5, beige n° 205, beige tarihi: 1 1 Safer 1 157. 



s. 5, beige n° 206, beige tarihi: 13 Safer 1 157. 

s. 7, beige n° 209, beige tarihi: 1 RebiiJIevvel 1 157. 

s. 7, beige n° 209, beige tarihi: 1 RebiiJIelevvel 1 157. 

s. 8, beige n° 21 0, beige tarihi: 1 5 Cemaziyelevvel 1 1 57. 

s. 8-9, beige n° 211, beige tarihi: 12 Cemaziyelevvel 1157. 

s. 1 0, beige n° 21 4, beige tarihi: 1 5 §evval 1 1 57. 

s. 1 1 , beige n° 21 6, beige tarihi: 20 §evval 1 1 57. 

5.12, beige n° 219, beige tarihi: 21 §evval 1157. 

5.13, beige n° 220, 221, beige tarihi: §evval sonu 1157. 

5.14, beige n° 222, beige tarihi: 3 Zilkade 1157. 

5.14, 16, beige n° 223, 225, beige tarihi: 6 Zilkade 1 157. 

5.1 5, beige n° 224, beige tarihi: 4 Zilkade 1157. 

S.I 7-1 8, beige n° (yok), beige tarihi: 4 Zilhicce 1157. 
S.20, beige n° 228, beige tarihi: 1 5 Zilhicce 1 1 57. 
S.22, beige n° 233, beige tarihi: 17 Muharrem 1158. 
s. 23-24, beige n° 235, beige tarihi: 8 Muharrem 1158. 
s. 26-27, beige n° 240, beige tarihi: 23 Safer 1158. 

5.27, beige n° 241 , beige tarihi: 25 Safer 1 1 58. 

5.28, beige n° 243, beige tarihi: 12 RebiiJIahir 1 158. 
s. 30-31, beige n° 248, beige tarihi: 3 Receb 1158. 

5.31, beige n° 249, beige tarihi: 12 Receb 1158. 

5.32, beige n° 251, beige tarihi: 11 Ramazan 1158. 

5.33, beige n° 252, beige tarihi: 13 Ramazan 1 158. 

56 



30 Bk. Ayn 



31 Bk. Ayn 



32 Bk. Ayn 



33 Bk. Ayn 



34 Bk. Ayn 



35 Bk. Ayn 



36 Bk. Ayn 



37 Bk. Ayn 



38 Bk. Ayn 



39 Bk. Ayn 



40 Bk. Ayn 



41 Bk. Ayn 



42 Bk. Ayn 



44 Bk. Ayn 



45 Bk. Ayn 



46 Bk. Ayn 



47 Bk. Ayn 



48 Bk. Ayn 



defter, s.33-35, beige n° 254, beige tarihi: 10 Ramazan 1 158. 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



defter 



s. 35-36, beige n° 256, beige tarihi: Ramazan'in ilk gunij 1158. 



S.35, beige n° 255, beige tarihi: Ramazan ba§i 1 158. 



S.37, beige n° 258, beige tarihi: Zilkade ortasi 1 158. 



s. 37-38, beige n° 259, beige tarihi: 1 5 Zilkade 1 1 58. 



s. 38-39, beige n° 260, beige tarihi: 20 Zilkade 1 1 58. 



S.41 , beige n° 264, beige tarihi: 22 Zilhicce 1 1 58. 



s.41-42, beige n° 265, beige tarihi: 12 Safer 1159. 



S.43, beige n° 267, beige tarihi: 22 RebiiJIevvel 1 157. 



S.43, beige n° 268, beige tarihi: Evaili §evval 1 158. 



S.44, beige n° 270, beige tarihi: 23 RebiiJIahir 1 157. 



S.51 , beige n° 281 , beige tarihi: Zilkade ba§i 1 1 57. 



s.52-53, beige n° 284, beige tarihi: 22 Safer 1160. 



43 Bk. S§S, N° 89, s.64-65, beige n° 89, beige tarihi: 20 §evval 1 149. 



S.64, beige n° 92, beige tarihi: 1 5 Zilhicce 1 1 49. 



S.74, beige n° 71 , beige tarihi: 25 §evval 1 149. 



s.70-71 , beige n° 77, beige tarihi: 14 Zilkade 1 149. 



S.68, beige n° 82, beige tarihi: 22 Zilkade 1 149. 



S.58, beige n° 57, beige tarihi: 22 Muharrem 1 150. 



49 Bk. Ayni defter, s.56, beige n° 1 1 0, beige tarihi: 1 3 Safer 1 1 50. 



50 Bk. Ayni defter, s.56, 57, beige n° 131,130,129, beige tarihi: 12,14,15 Cemaziyelahir 



1150. 



51 Bk. Ayni defter, s.48-49, beige n° 126, beige tarihi: 5 Cemaziyelevvel 1 150. 



57 



* Qocugun biri henijz dogmami§: hanimi hamile; hissesinin pay edilmesinden anla§iliyor. 

*a Qocugun biri iienuz dogmami§: e§i iiamile. 

*b E§i 3. gocuguna Iiamile; heniJz gocuk dogmami§. 

*c GiJdekde divani karyelerinden. 

*d Tereke sahibinin oglu 6lmu§; onun ise 2 oglu 2 de kizi var. 

*e Qocuklarinin 4'u de kugiJk. 

*f Kogekli koyunde mal ve miJIku var. 

*g Diyar-i aharda olmu§. 

1 Bk. S§S, N° 86, s. 33-35, beige n° 254 , beige tarihi: 10 Ramazan 1158. 

2 Bk. Ayni defter, s. 35-36, beige n° 256,, beige tarihi: Ramazan'in ilk gunij. 

3 Bk. Ayni defter, s. 36, beige n° 257 , beige tarihi: 25 §evval 1 1 58. 

4 Bk. Ayni defter, s. 39, beige n° 261 , beige tarihi: 17 Zilhicce 1 158. 

5 Bk. Ayni defter, s. 41, beige n° 264 , beige tarihi: 22 Zilhicce 1158. 

6 Bk. Ayni defter, s. 43, beige n° 267 , beige tarihi: 22 RebiiJIevvel 1 1 57. 

7 Bk. Ayni defter, s. 43, beige n° 268 , beige tarihi: Evaili §evval 1 158. 

8 Bk. Ayni defter, s. 45, beige n° 271 , beige tarihi: Evahiri RebiiJIahir 1159. 

9 Bk. Ayni defter, s. 46, beige n° 274 , beige tarihi: 13 Cemaziyelevvel 1 159. 

58 



1 Bk. Ayni defter, s. 51 , beige n° 281 , beige tarihi: Evaili Zilkade 1 1 57. 

1 1 Bk. Ayni defter, s. 52-53, beige n° 284 , beige tarihi: 22 Safer 1 1 60. 

12 Bk. S§S, N° 89, s. 64, beige n° 92, beige tarihi: 15 Zilhicce 1 149. 

13 Bk. Ayni defter, s.62, beige n° 95, beige tarihi: Evahiri Zilhicce 1 149. 

14 Bk. Ayni defter, s.76, beige n° 68, beige tarihi: 10 §evval 1 149. 

15 Bk. Ayni defter, s.75, beige n° 69, beige tarihi: 22 §evval 1 149. 

16 Bk. Ayni defter, s.75, beige n° 70, beige tarihi: 25 §evval 1149. 

17 Bk. Ayni defter, s.68, beige n° 83, beige tarihi: Evahiri Zilkade 1 149. 

18 Bk. Ayni defter, s. 66-67, beige n° 86, beige tarihi: Evahiri Zilhicce 1 149. 

1 9 Bk. Ayni defter, s. 57-58, beige n° 1 07, beige tarihi: 22 Muharrem 1 1 50. 

20 Bk. Ayni defter, s.56, beige n° 1 1 0, beige tarihi: 1 3 Safer 1 1 50. 

21 Bk. Ayni defter, s. 55-56, beige n° 1 1 1 , beige tarihi: 20 Safer 1 150. 

22 Bk. Ayni defter, s. 52-53, beige n° 1 17, beige tarihi: 12 RebiiJIevvel 1 150. 

23 Bk. Ayni defter, s.46-47, beige n° 129,130,131, beige tarihi: 12, 14,15 
Cemaziyelahir1150. 

24 Bk. Ayni defter, s.47, beige n° 128, beige tarihi: 1 Cemaziyelevvel 1150. 

25 Bk. Ayni defter, s. 76-77, beige n° 66,67, beige tarihi: 10, 14 §evval 1 149. 

26 Bk. Ayni defter, s.44, beige n° 134, beige tarihi: 17 §aban 1150. 



59 



Son Donem Osmanli Toplumunda Qocuk (1850-1900) / Dr. CiJneyd Okay 
[s.41-56] 

Istanbul Teknik Universitesi / Turkiye 

Ondokuzuncu yuzyilda Osmanli gocuklarinin hayatinda meydana gelen Bati tesirii degi§me ve 
geli§meyi tam olarak tespit edebilmek igin o doneme kadar gocugun toplumdaki yerini ortaya koymak 
gerekir. Tanzimat Donemi'ne kadar Osmanlilarda gocugun ayri bir yeri ve konumu oldugu hakkinda 
bir bilgimiz yoktur. Yani gocugun farkli bir varlik olarak toplumda yer aldigi bilinmemektedir. §uphesiz 
gocuklar sosyal hayat iginde her zaman mevcutlardi. Aile iginde bulunuyorlar, sokakta oyun 
oynuyorlar, okula gidiyorlardi. Bununia beraber gocugun farkli bir varlik oldugu, degi§ik §eylere ihtiyag 
duydugu ya bilinmiyordu ya da boyle §eyler akia bile gelmiyordu. 

Qocuklarin Tanzimat'tan onceki gijndelik hayatlari hakkinda kesin bir fikre sahip olmak igin 
eldeki veriler yeterii degildir. Osmanlilarda gundelik hayati konu alan makale ve kitaplarda bile 
gocuklara ya gok az yer ayrilmi§ ya da -genellikle- hig yer verilmemi§tir. Nadiren soz konusu edilen 
gocuklarin hayatlari ise padi§ah ya da iJst duzey biJrokratlarin gocuklarini igine almakta ve siradan 
Osmanli gocuklarinin gundelik ya§ayi§i hakkinda yeterii bir bilgi bulunmamaktadir. Bunun en onemli 
sebeplerinden biri Osmanli gocuklarinin belirii bir ya§a kadar eve bagli, kapali bir hayat ya§amalari1 
olarak gosterilebilir. 18. asirda bir Turkiye seyahati yapan M. D'Hosson da 18. yuzyil Turkiyesinde Orf 
ve Adetler isimli kitabinda kadinlarin gocuklarini mumkiJn oldugu kadar kendilerinin emzirmeye ozen 
gosterdiklerini, herhangi bir sebepten dolayi emziremeseler bile onlari asia di§ari gikarmadiklarmi 
yazar.2 Bu ifadeler 19. yijzyila kadar Osmanli topraklarina gelmi§ olan elgi, yazar ve seyyahlarin 
hatira, not ve mektuplarinda Osmanli gocuklari lie ilgili az sayida kayda deger bilgi veren satirlar 
arasinda yer alir. Yabanci ressamlarin gravijr ve resimlerinde de gocuklar pek yer almazlar. 
Resimlerde nadir olarak gorulen gocuklarin en mijhim ozelliklerinden biri bijyuklerle ayni kiyafeti 
giymi§ olmalaridirS ki bu da o donemlerde gocuklar igin ayri bir giyim tarzi olmadigini gostermektedir. 
Kiyafet igin ileri suriJIebilecek olan bu g6ru§ gocukia ilgili bijtun alanlara yayginla§tirilip 
genelle§tirilebilir. Kisaca ozetlemek gerekirse Tanzimat yillarina kadar Osmanlilarda gocuk, gocuk 
olarak degil de "kugijk yeti§kin" olarak goruluyordu. 

Tanzimat oncesi doneme ait gocukluk hatiralarini aniatan eserlere de -donemie ilgili ilk elden 
ipuglari vermesi bakimindan- pek rastlanmaz. Bu donem gocuklari lie ilgili olarak soylenebilecekler 
ozetle, mektebe ba§lama merasimi olan "amin alaylari", basit ve ilkel oyunlar ve oyuncaklar ve sunnet 
torenlerinden ibarettir. Bununia beraber daha saglikli bir hiJkme varabilmek igin devirle ilgili biJtun 
kaynaklari taramak gerekmektedir. 

19. Asirda Qocuklarin Gundelik Hayatinda Meydana Gelen Modern Degi§melerin Anahatlari 

Egitim Alaninda Ya§anan Modernle§me 



60 



Tanzimatia beraber her alanda ya§anmaya ba§layan hizli degi§imin onculerinden biri egitimdir. 
Tanzimat devlet adamlarinin hemen hemen hepsi Avrupa'da egitim g6rmu§ insanlardi ve Avrupa'nin 
ileri hayat seviyesinde egitimin onemini ve yerini kavrami§lardi. Avrupai egitim liberal ve modern bir 
egitimdi ve Avrupa lie ayni hayat §artlarina sahip olmanin yolunun benzer bir egitim sisteminin 
kurulmasindan gegtigini du§unuyorlardi. Buna kar§ilik hangi metodun uygulanacagi, nasil bir plania 
i§e ba§lanacagi, hangi sistemin Osmanli ogrencileri igin daha uygun oldugu, hangi okullarda 
yenile§me hareketlerinin ba§latilacagi ve saire gibi konularda belirsizlikler soz konusuydu. Bu 
belirsizlik genel hatlariyla 1876 yilina yani II. AbdiJIhamit tahta geginceye kadar surdu.4 Bu yildan 
ba§layarak modern egitim anlayi§i koklij bir bigimde Osmanli egitim sistemine yerle§meye ba§ladi. 
Bununia beraber klasik ve geleneksel egitim sistemi de bir yandan mevcudiyetini sijrdurdij. Aslinda 
Tanzimat Donemi'nin hemen her alani igin gegerii olan bu "dualist yapi"nin egitim sahasinda da uzun 
miJddet devam etmesi tabii idi. 

Osmanli Devleti'nde ilk ogretimin yapildigi okullar sibyan mektepleri idi. Bu okullar gocuklarin ilk 
ogretim ihtiyaglarini uzun sure kar§ilayabilmi§ti. Fakat 19. asrin ba§larindan itibaren bu okullarda 
islahat yapmak luzumu duyulmaya ba§lanmi§ti. i§te bu konudaki ilk islahat te§ebbuslerinden biri 
birgok alanda da reformist hareketleriyle taninan Sultan II. Mahmud'a aittir ve talim-i sibyan hakkinda 
bir ferman yayinlami§tir.5 1845 yilinda Sultan AbdiJImecid tarafindan yayinlanan Hatt-i Humayun'da 
da sibyan okullari lie ilgili yeni duzenleme gabalari g6rulmektedir.6 Sibyan Mektepleri ile ilgili en 
onemli diJzenlemeler ise 1869 tarihii Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile saglanmi§tir. Bu nizamname 
ile Osmanli Devleti'nde okullar tahsile gore siniflandirilmi§ ve bu siniflandirmada Fransiz sistemi esas 
olarak alinmi§tir. Bu tasnifte bu gali§manin sinirlari igine tamamen giren mekatib-i sibyaniye ve 
kismen giren mekatib-i ru§diye dorder yillik olarak 6ng6rulmu§tu. Ayni nizamnamenin getirdigi onemli 
yeniliklerden biri de ilk tahsili, kiz ve erkek gocuklar igin mecburi hale getirmeyi ongormesidir. (kizlar 
igin 6-10 ya§ erkekler igin 7-1 1 ya§). 

Bu nizamname ile ilk ogretim alaninda islahat gali§malari hizlanir ve "ibtidai" denilen modern ilk 
ogretim okullari agilir, fakat yukarida da belirtildigi uzere bir taraftan geleneksel ilk ogretim kurumlari 
olan sibyan mektebleri de varliklarmi surdijrurler. Bu mekteplerde okutulan dersler §u §ekilde 
siralanabilir: 

Elifba, Kur'an, ilm-i Hal, Tecvid, TiJrkge Ahlak Risaleleri -Turkge- Hat. 7 

Aslinda ibtidailerin mufredati da bundan gok farkli degildi.8 Fakat bu okullarin egitim sistemleri 
moderndi ve Avrupai bir tarzda egitim verme gayretindeydiler. Binalari dijzenli ve bakimliydi. Sibyan 
okullarinda yerde oturulurken ibtidailerde ogrenciler siralarda oturuyorlardi. Ogretmenlerin 
ogrencilerine davrani§lari agisindan Sibyan Mektebleri ile mukayese edilince oldukga olumlu bir table 
ortaya gikiyordu. Cezalandirma ve mijkafatlandirma modern usullerle yapiliyordu. ibtidailerde 
ogrencilerin belirii bir kiyafeti vardi yani forma giyiyorlardi. Yahya Kemal gocukluk hatiralarini 
aniatirken geleneksel ve modern okullar arasindaki farki gok net ve kesin bir §ekilde ortaya koyar: 

61 



"Once klasik bir ilkokula gittim. Arkasindan da modern bir mektep olan Mekteb-i Edeb'e gegtim. 
Bu bana Muslumanliktan gikip gavurluga gegmek gibi gelmi§ti. Mekteb-i Edeb'in uniformasi vardi. ilk 
defa yeni usul bir raiileye oturdum. ilk gun bana yeni usul bir Elifba gosterdiler. Klasik okulda ug 
senede sokemedigim elifbayi bir gunde soktijm. Mekteb-i Edeb'e gegi§im §ark'tan Avrupa'ya gegi§im 
oldu.9 Sirf bu son ciJmle bile egitimde modernle§meyi ve Avrupalila§mayi en kisa ve agik bir bigimde 
sergilemeye yetmektedir.10 

Qocuklarin egitim alaninda ya§adiklari diger degi§meler de kisa boliJmler halinde §u §ekilde 
ozetlenebilir: 1846 yilinda yijrurluge konan sibyan mektepleri talimatnamesiyle, anne ve babalarin 
rizalari lie be§ ve daha a§agi ya§ gocuklarin da okula gitmelerine izin verilir.11 19. yuzyil Osmanli 
gocuk dergilerinde zaman zaman goriJIen "Valide Sinifina Mahsus manzumeler" ya da "Valide 
Sinifina Mahsus §arkilar"12 da soziJ edilen "valide sinifi" bu ya§ta gocuklarin ogrenim gordijgu 
siniflar olmalidir ki hem bu ya§taki gocuklarin egitim sistemi igine dahil edilmesi ve hem de gocuk 
dergilerinde bu ogrenciler igin §arki ve §iirlerin yer almasi Batilila§makta olan gocuk anlayi§inin 
onemli gostergeleri olarak kabul edilmelidir. 

19. yuzyilda yerle§meye ba§layan Batili anlayi§la beraber ozurlu gocuklarin egitimi problemi de 
gundeme gelir. O doneme gelinceye kadar Osmanli Devleti'nde ozurlu gocuklari egitimi igin kurulmu§ 
herhangi bir ozel egitim kurumu yoktu. Mustafa Sami Efendi, Avrupa Risalesi'nde "Avrupa'da ama ve 
ebkem bulunan sabT ve sabTyelerin dahi mustakil mektebleri vardir. i§te Avrupalilar noksan azali etfal 
igijn gok masraf ediyorlar"13 diyordu. Avrupa'daki ozurlu gocuklarin egitimine duyulan bu ilgi ilk olarak 
MiJnif Pa§a'nin Maarif Nazirligi'nda bir sonug verir ve bu tip okullarin iiki bir dilsizler okulu olarak 
ogrenime ba§lar.14 

Ticaret Mektebi'nin bir sinifi bu i§ igin tahsis edilir ve mudiJrlugiJne Ticaret Mektebi'nin de 
mudurij olan ve bu okulun kurulmasinda buyijk bir gayret sarf eden Grati Efendi atanir.15 ilk olarak 
yirmisi MiJsluman ve ikisi gayrimuslim olmak uzere yirmi iki dilsiz gocugun egitimine ba§lanir. Bu 
gocuklara vapurda ve trende ucretsiz ula§im imkani saglanir. ikinci sene okula sagir gocuklar da 
kabul edilir ve ogrenci sayisi kirk be§e gikar.16 Ozurlu Osmanli gocuklarini -gok kijgijk bir bolijmunun 
dahi olsa- egitim imkanina kavu§turan bir okulun agilmasi egitim anlayi§inda yerle§meye ba§layan 
Batili du§unceyi gostermesi bakimindan onemli birgeli§me sayilabilir.17 

Okulda verilen egitimie ilgili daha gok gayrimuslim tebaanin okullarinda goriJIen §u modern 

geli§meden de bahsetmek gerekir: Avrupa'da benzerleri olan ve egitime katki saglamak amaciyla 

yapilan eglence ve balolar 19. yuzyilin sonlarina dogru gayrimuslim ogrencilerin devam ettigi 

okullarda diJzenlenmeye ba§lanir. Galata'daki Musevi okullarina yardim igin verilen ve italya Elgisi 

Kont Korte'nin diJzenledigi balo bunlardan biridir.18 Qocuklara Mahsus Gazete'de gikan bir haberde 

izmir'deki Yuvanaki Epseholis Rum okulu igin bir eglence duzenlendigi ve 1200 mecidiye gelir elde 

edildigi haber veriliyordu.19 Yine ayni dergide benzer balo ve eglence haberleri zaman zaman goze 

garpmaktadir.20 Bu arada gene bu konuyla baglantili olarak okullar igin piyangolar da 

duzenleniyordu. Bu piyangolardan birinin duzenlenmesi igin Selanik Valiligi, Siroz Rum Mektebi'ne 

62 



izin vermi§ti.21 Egitime katki saglamak amaciyla diJzenlenen balo, eglence ve piyangolarin yalniz 
gayrimuslim okullarinda goruldugiJnu tekrarlamakta fayda var. 

19. asrin ikinci yarisiyla beraber okulda verilen egitimin yaninda evde verilen egitimde de 
modern geli§meler ya§anilmaya ba§lar. Evde egitim iki §ekilde gergekle§iyordu. Ya dersi verecek olan 
hoca eve geliyor ya da gocuk bir yeti§kinle beraber dersi verecek olan ki§inin evine gidiyordu. Soz 
konusu olan donemde Osmanli toplumunda ragbet goren kultur Fransiz kulturu oldugu igin muteber 
dil de Fransizca'dir. Bu sebeple bilhassa Fransa'dan gelen bayan ogretmenler istanbul'da ve bazi 
bijyuk §ehirlerde ozel Fransizca dersi vermeye ba§lami§lardi. Bunlar genellikle yuksek gelir 
seviyesine sahip ailelerde oluyordu ve dil ogreniminin yaninda muzik ve adab-i mua§eret dersleri de 
aliniyordu. Hatta birgok aile gocuklarinin Fransiz kulturuyle yeti§ebilmesi igin evde daimi olarak kalan 
Fransiz murebbiyelertutuyordu. Bu murebbiyeler22 donemin birgok romanina da konu olmu§tur. 

19. yuzyilin sonlarina dogru gocuklar igin verilen ozel ders ilanlari gazetelerin sayfalarinda sikga 
gorulur. Tarik gazetesinde Turkge ve Fransizca bilen bir matmazelin gerek mu§terilerin evine gitmek 
ve gerek kendi hanesine olmak iJzere ders verdigi ve Pazartesi ve Per§embe gunleri kendi evinde 
yalniz kadinlara ve kizlara ucuz fiyatia piyano23 dersi verecegi ilan ediliyordu.24 Ozel muzik dersi 
ilanlari gocuk dergilerine de girmi§ti. Bahge dergisinden bir ornek: "Qocuklara mahsus musiki dersi: 
Kizta§i'nda, Tophane Meclis Kalemi Ketebesi'nden Nuri Beyefendi"25 Devri aniatan hatira kitaplari ve 
romanlarda, hikayelerde bu ev dersleri sik sik yer alir. Qocuklarin Avrupa orijinii bir miJzik aleti olan 
piyanoyu galmalarinin bir ornegini Recaizade Mahmut Ekrem'in, Nijad Ekrem kitabinda gormek 
mumkundiJr. 

Qocuk ya§ta olen oglunu aniattigi kitabinda Recaizade Mahmut Ekrem oglunun piyano galdigini 
anlatir.26 Hatta piyano ogretmek igin bir kitabin yazilmi§ olmasi ve bu kitabin bir gocuk dergisi olan 
Qocuklara Mahsus Gazete'de okuyuculara tavsiye edilmesi bu aletin gunluk hayata ne kadar girdigini 
gostemesi bakimindan dikkat gekicidir: "Talim-i Musiki: Turkge ve Fransizca izahli piyano muallimi. 
Musiki-i hikmete dair fendir. Bilene bilmeyene ru§endir. Musiki-i Humayun Kolagalarmdan Cemil Arif 
Bey Efendi (.) bir eser vucuda getirmi§tir. Bu eser nota lie piyano galmak arzusunda bulunan hanim 
kizlara pek lazimdir"27 

Osmanli gocuklarinin 19. asirdaki gijndelik hayatlarinin en onde gelen Batili unsurlarindan biri 
de §uphesiz yabanci dildir. Qocuklar bilhassa asrin ikinci yarisindan itibaren yabanci dil ogrenmeye 
ba§lami§lardi. Fransizca yeni tarzda agilan bazi ilk okullara (ibtidai mektebler) ders olarak konmu§tu. 
Bunda Avrupa lie yakin temas eden devlet adamlarinin rolleri vardi. Bu ki§iler yabanci dil ogretiminin 
modernle§me ve Batilila§ma siJrecini hizlandiracagini fark etmi§lerdi. Bu devlet adamlarindan biri 
Edhem Ibrahim Pa§a'dir. Edhem Ibrahim Pa§a28 gocuklarin egitimi ijzerine yazdigi Terbiyet-ul Etfal 
adii kitabinda gagda§ bir egitim igin yaygin Avrupa dillerinden birini bilmenin §art oldugunu soyler.29 
Okullarin yam sira yabanci dil ogretiminde bu amagia yazilan kitaplar da onemli bir yere sahiptiler. 
Qocuklara Mahsus Gazete'de gikan bir ilanda gocuklara Fransizca ogreten bir kitap hararetle tavsiye 
ediliyordu. "Fransizca Mun§i-i Umumi: Alem Matbaasi'nda pek nefis suretde tab edilerek meydan-i 

63 



inti§ara gikarilan bu eser-i nefis, UgiJnciJ Ordu-yi humayunun altmi§ dokuzuncu Alay Katibi Vidinii 
Ahmed Rahmi Bey Efendi tarafindan tercume edilmi§tir. GiJzel bir eserdir. Munderecatina ittila-i tarn 
hasil edenler Fransiz lisaninda mijkemmel bir katib olurlar. §u nefis eserin mijkemmel olmasi 
mijterciminin de Lisan-i Fransevi'deki maiiaretine delil-i kafidir. Ba§ka soze iiacet yoktur"30 

Yine ayni dergide gocuklara Fransizca'yi ?ok raiiat bir bigimde ogretecek olan yeni bir kitabin 
yayimlandigi duyurulur: "Yeni Kijgijk Elifba-yi Osmani: MiJellifi: Bab-i Ali caddesindeki Mekteb-i Lisan- 
I Fransevi muessisi ve mudiri Jan Pol. Fransiz lisanini nevresidegan ve etfale bir suret-i latifede ve on 
be§ gun zarfinda kiraat ettirecek bu elifba (.) "31 Fransizca ogretimine sureli yayinlar da el atarlar. 
Bahge dergisi gocuklara "Fransizca'dan ders" ba§ligi altinda yazilar yayimlanacagini duyururken32 
donemin hemen biJtun sureli gocuk yayinlarinda birgok kelimenin Latin harfleriyle Fransizca olarak 
yazildigi da sik sik gorulen bir durumdur. Avrupa'yi yakindan tanimi§ olan, gocuk ve gocukluk 
hakkinda onemli eserleri bulunan Ahmed Midhat Efendi'nin ise degi§ik bir gozlemini buraya 
aktarmakta fayda var. Ahmed Midhat Efendi Avrupali gocuklarin ana dillerinden ba§ka dil 
bilmediklerini soyler ve bunun bir ihmal oldugunu belirtir. Yazar gocuklarin iki veya ijg dil 
ogrenebileceklerini ve bunun da yeti§kinlerin yabanci dil ogrenmelerinden daha kolay oldugunu 
belirtir.33 

Qocuklarin egitimde kar§ila§tiklari en buyijk problemlerden biri de alfabedir. Kullanilan alfabe lie 
ilgili §ikayetler daha 19. asirda ba§lar ve bir muddet sonra da aleni olarak dile getirilir. TerciJman-i 
Ahval'de gikan bir yazida ilkokula ba§layan gocuklarin yedi sekiz sene sonra bile okuyamadiklari ve 
hatta bazi hocalann bile bu durumda olduklari belirtilirken34 Avrupa milletlerinin kendilerine mahsus 
alfabelerinin bulundugu ve oradaki gocuklarin gok kolay okuma-yazma ogrendikleri aniatilarak 
Osmanli diline gore alfabe ve hece kitaplari yazilmasi gerektigi, mahalle mekteplerinde eski yolun 
terkedilip yeni usul uzere ogretime gegilmesinin §art oldugu g6ru§lerine yer veriliyordu.35 MiJnif Pa§a 
da "imia Meselesi" ba§likli yazisinda Avrupalilann yazilarinda bir mu§kulat olmadigi igin alti yedi 
ya§inda gocuklarin gok kolay okuma yazma ogrendiklerini s6yler.36 

Goruldijgu gibi imIa ve alfabe de dahil olmak ijzere gocuklarin egitiminde ornek alinan, ozenilen 
sistem kurum ve metodlar daima batilidir, her mukayesede Avrupa gocuklarinin egitimi veri olarak 
alinir ve gocuk egitiminin her alaninda bir yenile§me ve degi§me gabasi soz konusudur. Bu 
degi§menin yonu de hep Avrupa'ya dogrudur. 

Osmanli toplumunda hizli ve koklij degi§melere sahne olan 19. yijzyilda gocuk terbiyesi37 de 

bu degi§imden etkilenir. Bir insanin yeti§mesinde gocukken aldigi terbiyenin roliJ ve onemi o donemde 

de herkes tarafindan takdir edilmektedir. Tanzimatia beraber gocuk terbiyesinin ayri bir alan 

oldugunun ve ihtisas gerektirdiginin farkina varilir. Bu alanda modernle§me gabalari gosterenlerin 

ba§inda yine Munif Pa§a gelmektedir. Maarif Nazirligi da yapan MiJnif Pa§a "Ehemmiyet-i Terbiye-i 

Sibyan"38 ba§likli makalesinde gocuklarin segecekleri meslege gore terbiye edilmeleri gerektigini 

soyler. Babalara, gocuklarina kendi aldiklari terbiyeden daha farkli bir terbiye vermelerini tavsiye eden 

MiJnif Pa§a buna sebep olarak da gocuklarin daha farkli bir zamanda ya§ayacak olmalarmi gosterir. 

64 



Munif Pa§a yazisinda sik sik Avrupa'daki gocuk terbiyesi anlayi§ini da gundeme getirerek 
mukayeseler yapar. Avrupa'da gocuk terbiyesine buyuk onem verildigini ve orada bir ki§i gocuk sahip 
oldugunda ilk i§ olarak egitim masraflarinin hesaplandigini aniatir. Bazi ulkelerde yedi ya§ina gelen 
kiz ve erkek gocuklari okula gondermeyen babalarin cezalandirildigini da ekier. 

Geleneksel gocuk terbiyesinde dayagin onemli bir yer i§gal ettigini ve bunun son derece yanli§ 
bir yol oldugunu belirten Munif Pa§a cezalandirmanin, Avrupa'da benzerleri gorulen, uygun bir lisan 
ile ikaz etmek, sinifta oturdugu yeri degi§tirmek, bir muddet mektepte alikoymak, i§ledigi suga gore 
dersi yirmi otuz kere yazdirmak §eklinde olmasi gerektigini agiklar. Kisacasi Munif pa§a iiem konuya 
yakla§im tarziyla ve iiem de Maarif Nezareti'ndeki icraatiyla yenilikgi ve degi§imci bir tavir ortaya 
koymu§tur. 

19. asirda gocuk terbiyesi uzerine yazilmi§ en onemli ve kapsamli kitaplardan birinin yazari ise 
bir ba§ka devlet adami Edhem Ibrahim Pa§a'dir. Kitabin adi Terbiye ve Talim-i Adab ve Nesayihu'l 
Etfardir.39 Edhem Ibrahim Pa§a Avrupa'da birgok §ehir gezmi§tir ve kitabinda bu seyahatler ilgili 
intibalarini aniatir. 

Kitap yazarin "ders" adini verdigi otuzbe§ bolijmden meydana gelir. Bu derslerde gocuklara 
saglik, temizlik, egitim, oyun, mesiek segimi ve insan ili§kileri gibi konular i§lenir. Edhem Ibrahim Pa§a 
donemin gok ilerisinde bir terbiye ve egitim anlayi§ina sahip olan bir devlet adamidir.40 Qocugu 
terbiye ederken ona ya§inin diliyle hitap edilmesi gerektigini soyler. Kitabi boyunca Avrupa'nin ileri 
olu§unu egitim ve terbiye sistemine baglami§ ve gocuklara iyi yeti§meleri igin bu yonde tavsiyelerde 
bulunmu§tur.41 

Bu donemde Avrupa'ya gidip oradaki gocuk terbiyesi ile ilgili intibalarini yazanlardan biri de 
Sadik Rifat Pa§a'dir. Avrupa Ahvaline Dair Risale'de Sadik Rifat Pa§a Avrupa gocuklarina gok kuguk 
ya§larda terbiye verilmeye ba§landigini anIatir.Qocuklarin erken ya§ta mesleklerinin belirlendigini 
soyleyerek yine gok erken donemlerde evierinden ve ailelerinden ayrildiklarini ekler.42 Ahmed Midhat 
Efendi ise Peder Olmak Sanati'nda buna paralel bir g6ru§ ortaya koyar. Osmanlilarda gocuklarin ev 
di§inda terbiye edilmedigini olumlu bir not olarak kaydeden Ahmed Midhat Efendi, Avrupa'da aksi bir 
durumun gegerii oldugunu anlatir.43 Samipa§azade Sezai de Avrupa'nin gocuk terbiyesinde en itina 
ettigi §eyin gocuklari buyuklerle goru§turmemek oldugunu soylerken buna kar§ilik kendisinin her 
firsatta gocuklaria g6ru§tugunu de belirtir.44 

Butun bu ki§ilerin goru§lerine yer verilmesinin sebebi Osmanli aydminin gocuk terbiyesi 
konusunda Avrupa'nin uyguladigi tarzi bildigini ve yakindan takip ettigini g6stermektedir.45 Bununia 
beraber egitim konusunda Avrupai tarza sempati duyan hatta bunu gerekli goren aydinlar, gocuk 
terbiyesi konusunda ayni tarza pek o kadar da sicak bakmamaktadirlar. Yukarida da soz edildigi gibi 
bu ki§ilerden biri de Ahmed Midhat Efendi'dir. Ahmed Midhat Efendi Avrupa'da uygulanmasina 
ragmen gocuklari evden uzakta terbiye etme metodunun pek benimsenmedigini ve pedagoji 
alimlerinin bijyuk bir kisminin gocugu evde bijyijtmeyi tavsiye ettigini soyler. Yazara gore Jean 

65 



Jacques Rousseau da ayni kanaatdedir.46 Burada bilhassa dikkat edilmesi geren husus gocuk 
terbiyesi ile ilgili olarak Bati orijinii bir bilim dali olan Pedagoji'nin gene bu isimie Osmanli gunliJk 
hayatina girdigi ve boyle bir sahanin gerekliliginin farkina varilmi§ oldugudur. Donemin yazarlari gerek 
kitaplarinda ve gerekse sijreli yayinlarda Pedagoji'yi okuyuculara tanitmi§lar ve gerekliligini 
vurgulami§lardir. Yazarlarin Pedagoji kelimesinin kar§iligi olarak zaman zaman Terbiye-i Etfal 
tamlamasini kullandiklari da olmu§tur. Bu konuda g6ru§ beyan eden yazarlardan biri gene Ahmed 
Midhat Efendi'dir. istidad-i Etfal'de Ahmed Midhat §unlari soyler: "Biz iki ya§indan dort be§ ya§larina 
kadar gocuklarin hijviyetlerine hig ehemmiyet vermeyiz"47 Buna kar§ilik yazara gore gocuk 
terbiyesinin be§ikten ba§ladigini fark eden Batili bilim adamlari pedagoji bilimini kurmu§lardir.48 
"Almanlar pedagojide en ileridir",49 "pedagojide her Avrupa milleti ileridir"50 gibi g6ru§lere sahip olan 
Ahmed Midhat Efendi Avrupa'da pedagoji mijzelerinin bulundugunu, burada gocuklarm oynamasi igin 
kijguk tabaklarin mevcut oldugunu soyledikten sonra ekier: "Halbuki bizde kirilmi§ tabaklar oyuncak 
olur"51 Ve nihayet Turkiye'deki pedagoji anlayi§i ile Avrupa'daki pedagoji anlayi§ini kar§ila§tiran 
Ahmed Midhat Efendi §u onemli te§hisi koyar: "Avrupa pedagojisine ve bizim gelenegimize gore 
yeti§en gocuklari mukayese edelim. Avrupali 'gocuk adam', TiJrkiyeli 'gocuk gocuk'tur".52 Ahmed 
Midhat Efendi'nin bu te§hisi gok onemlidir ve Osmanli toplumunun gocuk terbiyesi konusundaki genel 
baki§ agisini ortaya koyar. 

Pedagoji uzerine Osmanli basininda bilhassa asrin sonlarina dogru birgok yazinin giktigini, 
devrin aydinlarinin bu konuyla ilgilendiklerini53 bir kere daha hatirlattiktan sonra pedagojinin 19. asir 
gocuk dergilerine nasil yansidigi da kisaca §u §ekilde ozetlenebilir: Bu dergilerde ve kadin 
dergilerinde gocuk terbiyesi ile ilgili gok sayida yazi gikmi§tir. Fakat bunlardan pedagoji'yi on plana 
gikaran yani gocuk terbiyesinin ilmT bir yakla§im gerektirdigin agikga ifade edenlerin sayisi fazia 
degildir. Qocuklara Kiraat dergisinin ilk sayisinm ba§ yazismi burada anmak gerekir. Bu yazida 
kizlarin egitimlerini tamamlamadan evvel pedagoji'ye mutlaka vakif olmalari gerektigi onemie 
vurgulandiktan sonra pedagojinin Turkge 'terbiye-i etfal' demek oldugu belirtilir.54 Bir ba§ka gocuk 
dergisi olan Qocuklara Mahsus Gazete'de ayni konuda kisa bir bilgi verir: "Avrupa'da gocuk terbiyesi 
ba§li ba§ina bir ilim olmu§tur ki adina Pedagoji derler"55 

BiJtun bu yazilanlardan 19. asrin bilhassa ikinci yarisindan itibaren gocuk egitimi ve terbiyesi 
alaninda anlayi§in degi§meye ba§ladigini, sik sik Avrupa ile mukayeselere gidildigini hatta zaman 
zaman MusliJman gocuklaria gayrimuslim gocuklarin bile bu sahada kar§ila§tirildigini56 ve bu 
donemin gocuk egitimi ve terbiyesinde koklij hamlelere giri§ilen donemin ba§langici oldugunu 
soylemek yerinde olur. 

Qocuk Sagligi Alaninda Ya§anan Modern Geli§meler 

Batilila§ma gabalarinin gocuk hayatina yansiyan bir bolumunij de gocuk sagligi meydana 
getiriyordu. Saglik problemleri, Osmanli toplumunda yalniz gocuklari degil, yeti§kinleri de yakindan 
ilgilendiriyordu. ilerleyen ya§larda ortaya gikan hastaliklarin onemli bir bolumunijn sebebi gocukken 
alinmayan tedbirlerdi. Ayrica Osmanli Devleti'nde bebek ve gocuk olijmleri kijgumsenmeyecek 

66 



boyuttaydi. ButiJn bunlar goz onune alinarak II. Mahmud zamanmda ba§latilan saglikta islahat 
gabaiari, Tanzimat'la beraber daha duzenii bir §ekilde yurumeye ba§lar. Tip okullari agilir ve tip 
egitimi igin Avrupa'ya ogrenciler gonderilir. Saglik alaninda yapilan bijtun bu yatirimlar yuzyilin ikinci 
yarisindan itibaren olumlu sonuglar vermeye ba§lar. Bu bolumde bu olumlu sonugiarin gocuk sagligi 
ile ilgili olanlarinin uzerinde durulacaktir. 

Qocuk sagligi alaninda kaydedilen modern degi§imleri, dogum oncesi tedbirler ve dogum, gocuk 
ilaglari, gocuk doktorlari ve gocuk hastahaneleri gibi alt ba§liklarda toplamak mijmkundur. Saglikli bir 
hayatin saglikli bir dogumla ba§layacagi, konu ile ilgilenen Osmanli aydinlari ve devlet adamlari 
tarafindan farkina varilan bir husustu. Bu sebeple ilk islahat ve modernizasyon gali§malari dogumla 
alakali olmu§tur. 

Osmanlilarda dogum Tanzimat yillarina kadar gok iptidai §ekillerde ve sagliksiz ortamlarda 
yapiliyordu. Ebe adi verilen dogum yaptiran kadinlar bu konudaki bilgilerini ba§ka ebelerden 
ogreniyorlardi. Dogum ve dogurtma bilgisi konusunda bilimsel aniamda herhangi bir bilgi ya da 
egitimleri yoktu. Bazi bebekler dogum aninda oliJrken bir kisim bebekler de dogum esnasinda ortaya 
gikan rahatsizliklaria omur boyu ya§amak zorunda kaliyorlardi. Gene ayni hatalar ve bilgisizlik sonucu 
birgok anne adayi da dogum esnasinda olijyordu. Balikhane Naziri AN Riza Bey bu olaylari §6yle 
nakleder: 

"Aileler ilk once munasip bir ebe bulurlardi. Qunku eskiden okul g6rmu§, imtihan vermi§ ebeler 
yoktu. Mevcut ebeler ya annelerinden ogrendikleri sanati yuruten veya gegimlerini saglamak igin bu i§i 
6grenmi§ bulunan birtakim ya§li kadinlardan ibaretti. Bu ya§li kadinlar, ebe hanimlarin yaninda kisa 
bir sure bulunarak ilkel bir bilgi edinir ve kendilerini ebelik sanati yapmaya yetkili kabul ederlerdi 
Bunlarin gogunun cahillikleri yijzunden birtakim elim olaylar eksik olmazdi."57 

Bu durum devleti idare edenler tarafindan da fark edilince "alayli" ebeleri modern tibbin 
gerektirdigi bilgilerle egitmek ve dogum konusunda teknik bilgiler vermek uzere 1843 yilinda Fenn-i 
Kibale kursu agilir. Kibale Mektebi adi da verilen bu kurs daha sonra bir hastahaneye d6nu§ur. Kibale 
Mektebi'nin agilmasinin ilk adimi olarak 1842 yilindaki bir hekimba§i layihasi gosterilebilir. Bu 
layihada fenn-i kibale 6grenmi§ ebeler yeti§tirmek uzere istanbul'a getirilecek olan iki yabanci 
(Hiristiyan) uzman ebeden yararlanilmasinm uygun olacagi, Istanbul ebelerine haftada iki gun Tibbiye 
Mektebi'nde -yanlarmda erkek olmamak §arti ile- ders vermelerinin du§unuldugu, bununia beraber 
okulun hocalarindan birinin tercijme yapmasi gerektigi belirtilmi§tir.58 Layihada ayrica fenn-i vilade ve 
fenn-i kibale derslerinin uygulamalarinin Avrupa'dan getirilecek "avret modelleri" ve "cenin 
maketleri"uzerinde yapilabilecegi ve bu kurslari bitirenlere ruhsat verilecegi, ruhsati olmayan ebelerin 
dogum yaptirmalarinin yasaklanmasi da planlanmi§tir.59 Bu planlamalarin sonucunda 1843 
senesinde agilan kurs ilk mezunlarini 1845'te on islam ve yirmi alti Hiristiyan ve Musevi olarak 
verir.60 Dogum konusunda 19. asrin sonlarina dogru Viladethane'nin agilmasi (1892) atilan en ileri 
adimlardan birini olu§turur. Artik dogumlar yalnizca bu i§ igin tahsis edilen bir binada yapilmaktadir. 
Bu bina devrin §artlarina gore oldukga moderndir ve gagda§ tibbin gerektirdigi teghizata sahiptir. 

67 



19. yuzyilda dogum ve dogurtma bilimlerinin en onde gelen ki§isi §uphesiz Besim Omer 
Pa§a'dir. Qocuk sagligi alanindaki modernle§menin oncusij olan Besim Omer Pa§a (1861-1940) 
1885'te Askeri Tibbiye'yi bitirdikten sonra Fenn-i Kibale Muallim Muavinligi'ne atanir. 1887-1891 yillari 
arasinda Paris'te dogum konusunda ihtisas yapar. istanbul'a dondijgu zaman kazandigi bilgi ve 
tecrubeyi uygulamakia i§e ba§lar ve Viladethane 1892 yilinda onun gabalariyla hizmete girer. 1895 
yilinda mudijrlugune atandigi Ebe Mektebi'ni gok kisa zamanda modern bir egitim kurumu haline 
getiren Besim Omer Pa§a 1896'da Seririyat-i Viladiye (dogum klinigi) profesorij olur. Bu gali§malariyla 
devrin en taninmi§ kadin-dogum doktoru iialine gelir.61 

Besim Omer Pa§a, gocuk dogumuyla ilgili ki§i ve kurulu§larin Batili aniamda degi§mesi ve 
yenile§mesi igin gali§irken bir yandan da bu konuyla ilgili yayinlar yapar ve gagda§ Avrupa tibbinda 
kaydedilen ilerlemeleri mumkijn oldugu kadar aktuel bir bigimde Osmanli kamuoyuna aktarir. Bu 
kitaplardan 19. asirda yayimlananlar §unlardir: 62 

- Sihhatnuma-yi Nevzad'dan: Kundak-Be§ik-Emzik, 1894, Istanbul, Alem Matbaasi Ahmed 
ihsan ve §urekasi, 74 sayfa Resimli 

- Seririyat-i Viladiye Dersleri, (Pierre Budin'den tercume), 1895, Istanbul, Mekteb-i Tibbiye-i 
§ahane Matbaasi, 550 sayfa, Resimli 

- Emzirme, 1882, Istanbul, Alem Matbaasi Ahmed Ihsan ve §urekasi, 32 sayfa, Resimli 

Besim Omer Pa§a yalniz dogumla ilgili degil gocuk sagliginin her alaninda kitaplar yazmi§tir. 
BolumiJn sonunda verilen 19. asirda yaymlanan gocuk sagligi kitaplari listesinde onun bu eserleri de 
yer almi§tir. Ancak §u kadarini belirtmek gerekir ki Zayif ve Vakitsiz Dogan Qocuklara Edilecek 
Takayyudat: Couveuse ve Gavage63 isimli kitabi Besim Omer Pa§a'nin gagda§ tibbi ne kadar 
yakindan takip ettigini Avrupa'daki tibbT geli§meler ve literatiJrden ne denii haberdar oldugunu 
gostermeye yeter.64 

Dogum lie ilgili olarak anne ve bebek sagligi alaninda bu geli§meler ya§anirken bebek ve gocuk 
sagligi konusunda da ilerlemeler kaydedilir. Bati'nin uyguladigi usuller ge§itli §ekillerde yava§ yava§ 
halk tarafindan da benimsenmeye ba§lar. Devrin basininda bebek ve gocuk sagligi lie ilgili haberler 
ve yazilar sikga gorulijr: Mesela bebekleri Avrupa'daki gibi kundaklama adetinin ortaya giktigina65 ya 
da Avrupa'dan gocuklar igin emzik ve §iringa ithal edildigine dair yazilar bunlara ornek te§kil eder.66 
Bu yazi ve haberlerde Avrupa lie kurulan baglantilara dikkat gekmek gerekir. 

Qocuk sagliginin vazgegilmez unsurlarindan biri §uphesiz doktorlardir. 19. asir Osmanli 
toplumunda hastalanan gocuklari egitim almi§ bir doktora goturmek bile ba§li ba§ina yeni bir anlayi§ 
sayilmalidir. Asrin ikinci yarisindan itibaren hasta gocuklarin herhangi bir doktor yerine gocuk 
doktorlarina goturulmesi ali§kanligi da yerle§meye ve yayginla§maya ba§lami§tir. Bu yayginla§ma 
gazete ilanlarmdan da takip edilebilir: 

68 



"Doktor ivazyan Efendi bu defa Avrupa'ya ettigi seyahatten avdet ederek vech-i sabik uzere 
hergun saat yediden on bire kadar Postahane-i Amire ve Yeni cami saati kar§isinda hasta kabul 
etmeye ba§lami§tir. Tabib-i mumaileyh Pazar gijnleri dahi Beyoglu'nda Aynalige§me'de Asian 
Sokagi'nda 1 numarali kendi hanesinde yalniz gocuk ve deri hastaliklarina meccanen bakacaktir"67 
ilanda doktorun Avrupa'dan henuz dondugiJnun ve gocuklari tedavi edeceginin vurgulanmasi 
onemlidir. 

Qocuk doktorlari ilanlarinin yaninda gocuk ilaglari ilanlari da goze garpmaya ba§lar. Bu alandaki 
Bati yonlij degi§imi ortaya koyan tipik bir ilani ornek olarak vermek herhalde yeterii olacaktir: 

"Pilules de Catramina Bertelli: Bertelli nam tabibin catramina haplari; Sinin-i ahirde fenn-i tibda 
vuku bulan ihtiraat-i cedidenin en muhimlerinden biri deva-yi mezkurdur. (.) i§bu ilagtan imal edilen 
haplarda sadr hastaliklarinin kaffesi §ifayab olur. Haplarin istimali gayetle sehl, rayihasi pelesenk 
olmak hasebiyle memnuniyetle beredilir. Hatta gocuklar dahi bilamu§kilat istimal edebilip Milano §ehri 
etfal hastahanesi mudiri me§ahir-i etibbadan Doktor Gobante'nin teminine nazaran gocuklar uzerinde 
fevka'l-gaye suretde tesirbah§ olurlar" ilanda ilacin Avrupa'dan geldigi, en yeni ke§iflerden biri oldugu, 
gocuklarin kolayca yutabildigi, Milano gocuk hastahanesi mudiJrunun, ilacin gocuklar uzerinde gok 
etkili oldugunu soylemesinin ozellikle vurgulanmi§ olmasi donemin okuyucusunun da bu konulardaki 
hassasiyetini gostermesi bakimdan onemlidir. Qok sayida benzerlerine emsal te§kil etmesi 
bakimindan Tarik gazetesinde gikan iki gocuk ilaci reklami a§agiya alinmi§tir: 

"Lanolin: Yanik ve berelerin tedavisine mahsus en muessir bir devadir. Derilerin ve alelhusus 
gocuklarin derilerinin hiJsn-i terbiyesi ve rengin muhafazasi igin en mufid bir vasitadir."68 "Vatani 
kaviyyen mijdafaaya muktedir adamlar ve sihhat ve afiyette valideler yeti§tirmek lazimeden olup 
asrimizda ise bazen fakr-ud-dem lie gocuklar dunyaya geldiginden bunlarin kanlarma kuvvet vererek 
hastaliktan muhafaza edilmek icab eder. Bordo'da eczaci Mosyo La§o'nun tertib ettigi ilag, gocuklara 
kuvvet vermek uzere erbab-i ihtiyattan olan ebeveyne §ayan-i tavsiyedir."69 Bunlardan ba§ka 
istanbul'da Fotaki Eczahanesi de gocuklar igin imal ettigi ve gocuklarin kolayca igmeleri igin 
tatlandirdigi ilaglaria un yapmi§ti. Re§at Ekrem Kogu bu ilaglar gocuga verilirken "ig yavrum, yut 
yavrum, Fotaki'nin ilaci bu!"denildigini yazar.70 

19. asirda istanbul'da gocuklar arasinda yaygin olan hastaliklardan biri de kuduzdu. §ehirde 
oteden beri yuzlerce ba§ibo§ kopek vardi ve bu kopekler yuzunden hastalik gok kolay yayilabiliyordu. 
Kuduz vakalarmm ve §ikayetlerin artmasi uzerine Padi§ah II. AbdiJIhamid, Dr. Zoeros Pa§a, Dr. 
HiJseyin Pa§a ve Veteriner Husnij Beyleri Fransa'ya Pasteur Enstitusu'ne gonderir. Bu ijg ki§i kuduzia 
ilgili egitim almak uzere Paris'te alti ay kalirlar. D6nu§lerinde 1887 yilinin Aralik ayinda Askeri Tip 
Akademisi'ne bagli ve fakat ayri birim olarak hizmet veren DaiJIkelb MiJessesesi'ni kurarlar.71 Tam 
ismi Dersaadet DaiJIkelb ve Bakteriyoloji Ameliyathanesi idi.72 Bu ug ki§i Zoeros Pa§a ba§kanliginda 
gali§malara ba§larlar ve kisa bir muddet iginde kuduz a§isini hazirlarlar. Ve o ana kadar daglanarak 
tedavi edilmeye gali§ilan kuduz yaralarini modern bir §ekilde tedavi etmeye ba§larlar. Bu kurumdan 
en gok faydalananlar da kopeklere kar§i son derece savunmasiz bir durumda olan gocuklar oldu. 

69 



Daulkelb'ten onceki ve sonraki durumu agiklayan iki gazete haberi bunu daha iyi agiklar. Haberlerden 
iiki §ubat 1887 tarihiidir ve Kadikoy'de kuduz bir kopek tarafindan isirilan bir gocugun tedavisi 
mijmkun olmadigmdan doktorlar tarafindan Paris'e gonderilmesinin karar verildigi hakkindadir.73 
ikinci haber ise 1890 tarihini ta§iyor: 

"Evveiki gun Kasimpa§a'da, Uzunyol'da ijg ya§inda Halid naminda bir sabiyi o civarda bulunan 
bir kuduz kelb dudagindan isirmi§ oldugu ciiietle muayene ve tedavisi zimninda sabi-i merkum 
Bahriye Hastahanesi'ne izam kilinmi§ ise de mezkur iiastaiianede bu illetin tedavisi gayr-i miJmkun 
olmasi iiasebiyle Mekteb-i Tibbiye-i §aliane'ye gonderilmek uzere Beyoglu Mutasarrifligi'na izam 
kilindigi iiaber alinmi§tir"74 Bu iiaberden de anla§ilacagi uzere gocuklar igin artik kuduzun tedavisi 
mumkundiJr ve tedavi olmak igin Paris'e gitmek mecburiyetinde degillerdir. Sermet Muiitar Alus da 
gocukluk iiatiralarini aniatirken "bir kopek yavrusunun yijzunden goluk gocuk on be§ gijn Daulkelb'e 
ta§inmi§, igne yemi§tik"75 der. 

YiJzyilin ikinci yarisindan itibaren koruyucu iiekimlik iiizmetlerine verilen onemin bir neticesi 
olarak a§i da gundeme gelir. Tanzimat'tan uzun bir muddet sonra bile gocuklari a§ilatmak ali§kanlik 
iialine gelmemi§ ve bu konuda bir bilinglenme ortaya gikmami§ ya da §artlar buna mijsait olmami§ti. 
Yaptigi uzun sureli gezilerle Avrupa'yi yakindan tanima imkani bulan ibraiiim Ediiem Pa§a, Qocuklara 
OgiJtler kitabinda Avrupa'daki gocuk sagligi76 intibalarini aniatirken §unlari soyler. "Uygarlikga 
ilerleyen iJIkelerde uzman doktorlar bulunup, hukumet tarafindan desteklendiklerinden herkes 
gocuklarini kugukken a§ilatir (.) Avrupa kulturunde ileri olan ulkelerde a§iya onem verildigi igin 
gocuklarm oliJmleri bu sayede azalmi§tir. Ama Anadolu'da ve Asya'da a§i yaptirmayan gocuklar 
goktur"77 Qocuklara OgiJtlerin yazildigi tarih 1868'dir. 

Tarik gazetesinde 1885 yilinda gikan bir ilan aradan gegen zaman iginde gocuklari a§ilatma 
konusunda kaydedilen degi§meyi gosterir: "Qocuklarin a§i mevsimi hulul ettiginden a§icilik fenninde 
§ohret ve mahareti bulunan bir zat Curcuryan Eczahanesi'nde bulunacaktir.78 (.) istenildigi takdirde 
eve de gelecektir. Eczahaneye getirilen gocuktan 15 kuru§ alinacaktir."79 Qocuklarin bir a§i 
doneminin gazete ilaninda vurgulanmi§ olmasi bile gozden kagirilmamasi gereken bir geli§medir. 

Koruyucu hekimligin yam sira gocuk sagliginin en onemli unsurlarindan biri de hastanelerdi. 
Tanzimat'a kadar hastanelerde gocuklar igin ozel bolijmler yoktu. Dolayisiyla bir gocuk hastanesinden 
de soz etmek imkansizdi. 19. yuzyilin ikinci yarisindan itibaren hastanelerde gocuklar igin ozel 
kogu§lar kurulmu§ ve nihayet sonlarina dogru da ilk gocuk hastanesi hizmete girmi§tir. 

Yukarida belirtildigi uzere ilk adim olarak mevcut hastanelerin bazi bolijmleri gocuklara tahsis 
edilir. Mesela 1865'te agilan Altinci Daire-i Belediye Hastahanesi'nde gocuklar igin bir bolijm ayrilir.80 
Bir yil sonra 1866'da Grazli rahibeler Macar ve Avusturyali yetim ve yoksul olan hasta gocuklara 
ge§itli binalarda bakmaya ba§larlar.81 Daha sonra 1 893-1 895'te Saint Vincent de Paul rahibeleri 
Sankt Georg Hastanesi'nde italyan doktor Giovanni Battista Violi yonetiminde bir gocuk kogu§u 



70 



kurarlar ve 2 Temmuz 1895'te hasta kabul ederler.82 Burasi 1897 yilinda Uluslararasi Qocuk 
Dernegi'nin yardimini da aldiktan sonra "Sankt Georg Uluslararasi Qocuk Hastanesi" adini alir.83 

Yuzyilin sonuna kadar gocuk kogu§lari ya da gocuk hastahanelerinin genellikle yabancilar 
tarafindan kurulduguna dikkat gekmek gerekir. Osmanli Devleti bu konudaki ilk adimi modern 
Hamidiye (§i§li) Etfal Hastahanesi He atmi§tir. §i§li Etfal Hastanesi munhasiran gocuklar igin kurulan 
ilk hastane olmasi agisindan onem ta§imaktadir. Hasta olan gocuklari tedavi etmek igin sik sik 
Saray'a gagirilan Op. Dr. Cemil Bey (Topuzlu) hatiralarinda hastanenin kurulu§unu §u §ekilde 
nakleder: 

"Gene bir tedavi igin saraya gagirilmi§tim. Padi§ah'a yalnizca gocuklarin tedavi edilecegi bir 
hastane agilmasi gerektigini soyledim. Padi§ah da bunu uygun gordu ve §i§li'de bir gocuk hastanesi 
yapimina ba§lanmasini ve bitince de henuz sekiz aylik bir bebekken olen Hatice Sultan'in adinin 
verilmesini istedi."84 

Hastanenin in§asina 2 Haziran 1898'de ba§lanir. Berlin'deki Kaiserin Friedrich Kinderkranhaus 
gocuk hastanesinin plani ornek alinarak yapilan hastanenin mimarligini da Franz Niecherman 
yapar.85 Mimari planinm dahi Bati'dan ornek alindigi hastane 671 gocugun siJnnet edildigi birtorenle 
5 Haziran 1899 gunij hizmete girer. ismi ise Hamidiye Etfal Hastahane-i Alisi olur. Hastanede din ve 
irk ayrimi gozetilmeksizin bijtun gocuklar parasiz olarak tedavi edilir. ilaglar da gene kar§iliksiz olarak 
hastane tarafindan kar§ilanir. Binada bir de modern kaloriferii isitma sistemi vardir. Qok kisa bir sure 
iginde Etfal Hastahanesi modern uygulamalari lie birgok yenilik yapar. Turkiye'nin her aniamda ilk 
gocuk hastanesi olma unvanini elde eder. in§a planlarmdan mimarina ve donanimindan 
uygulamalarina86 kadar her bakimdan modern hastaneciligin oncusij olur. 

Bu arada gocuk sagligi konusundaki yayinlarda da bir hareketlilik goze garpmaya ba§lar. 
Doktorlar hem kendi bilgileri lie kitap yazmi§lar hem de Avrupa dillerinden kitap tercijme ederek 
gagda§ Bati tibbindaki geli§meleri aktijel bir bigimde Osmanli kamuoyuna aktarmi§lardir. 

Donemin gocuk dergilerinde de gocuk sagligi konusunda yazilar ve haberler gikmi§tir ki bu 
husustaki geli§meyi ve bilinglenmeyi ortaya koymaktadir. Bunlara ornek olarak, Dr. Cemil Haveri'nin 
"Qocuklara Mahsus Hifzisihha" yazismin Qocuklara Rehber'de giktigi belirtilebilir.87 Qocuklara 
Mahsus Gazete saglik alaninda yayinlar yapan gocuk dergilerinin onciJIerindendir. "Hifz-i 
Sihhatten"88 ba§lik yazida gocuklara saglik konusunda bilgi ve nasihatler verilirken ayni konulari 
i§leyen bir ba§ka yazi da "Hifz-i Sihhat-i Etfale Dair Birkag S6z"89 ba§ligi altinda gikar. Qocuk sagligi 
konusuna buyijk onem veren dergi zaman zaman "Mebahis-i Sihhiye",90 "Nesayih-i Tibbiye ve 
Sihhiye"91 ya da "Hifz-i Sihhat-i Etfal"92 k6§elerinde gocuklari bilgilendirir. Gazete'nin 12. sayisinda 
yer alan "MiJntesibin-i tibdan H.Kemal imzali "Hifz-i Sihhat-i Etfale Dair Birkag Soz" makalesinin 
sonuna derginin du§tugu notu buraya aktarmakta fayda var: "Makaleniz etfalin istifadesini temin 
edecek suretde yazilmi§ oldugundan arz-i te§ekkurat eder ve sihhate muteallik bu misillu sair 
makalat-i aliyelerini de menafi-i etfal-i Osmaniye namina taleb ederiz" Hemen hemen her sayida yer 

71 



alan "§uunat" bolumunde yeri geldikge Osmanli Devleti'nden ve diJnyadan saglik haberleri de 
gazete'nin sutununda yer alir.93 Donemin bir diger dergisi olan Numune-i Terakki'de de Doktor §ekib 
Ismail imzasiyla "Mekteb-i Numune-i Terakki'de Tedris Olunan Hifz-i Sihhat Derslerinin Hulasasi" 
ba§likli bir makale yayimlanir.94 

Mektebin Ru§dT kismi igin boyle bir dersin konulmu§ olmasi gocuklarin saglik alaninda 
bilinglendirilmeleri igin modern adimlarin atilmaya ba§landiginin bir gostergesi olarak kabul 
edilmelidir. 

19. yuzyilda gocuk sagligi alaninda kaydedilen geli§meleri §u §ekilde ozetlemek mumkun: ilk 
olarak bir butun halinde gocuk sagliginin farkina varilmi§ ve korunmasi igin gaba sarf edilmi§tir. 

Bunun ayri bir ihtisas gerektirdigi kabul edilmi§, gocuk doktorlari, gocuk ilaglari, gocuk a§ilari ve 
gocuk hastaneleri ortaya gikmi§tir. Bazi okullara saglik dersi konulmu§, dergilerde ve gazetelerde bu 
konu lie ilgili yayinlar yapilarak halk bilinglendirilmeye gali§ilmi§tir. Telif ve terciJme kitaplari da bu 
gabalarin arasinda saymayi unutmamakgerekir. 

GiJndelik Hayatta Meydana Gelen Modern Degi§meler 

Tanzimattan sonra gocugun gundelik hayatinda meydana gelen degi§iklikler belirgin bir hal 
almaya ba§lar. Bu donemde Osmanli toplumunun bilhassa bijyuk §ehirlerde ya§ayanlarin onemli bir 
bolijmu bu degi§melerin -olumlu ya da olumsuz sonuglariyla- etki alani igindedir. Bu genel degi§im 
hamleleri kadin, erkek, gocuk hemen hemen herkesi etkilemektedir. Osmanli modernle§mesi gerek 
yerii ve gerekse yabanci birgok kitaba ve makaleye konu olmu§tur. Bu modernle§menin tarihi bu 
gali§manin di§inda kalir. Burada yalnizca bunun gocuklarin gundelik hayatina nasil yansidigi 
ijzerinde durulacaktir. 

Bati'dan gelen ge§itli araglar ve farkli anlayi§lar gocugun gunluk hayatini direkt olarak 
etkilemeye ba§lar. Onceleri yadirganan bu durum zamania benimsenir. Bu yeni arag ve anlayi§lar 
Avrupa'dan farkli §ekillerde gelmektedir. Avrupa'ya i§ ya da tahsil igin giden Osmanlilar gordiJklerini 
Turkiye'de uygulamaya gali§iyorlar ya da Avrupa'da gorup begendikleri §eyleri beraberlerinde 
getiriyorlardi. Batili anlayi§in Osmanli'da yerle§mesinde diger bir pay ise benzer amaglaria Turkiye'ye 
gelen Avrupalilarindi. Onlarin bilhassa Pera (Beyoglu) ve Moda'da surdijrdukleri hayat bazi 
Osmanlilar tarafindan begeniliyor ve bu tarz bir hayat ya§amak igin gaba sarf ediliyordu. yuzyilin ikinci 
yarisindan itibaren Osmanli gocuklari Avrupa'li emsallerinin sahip olduklari ozellikler ve 
degi§melerden kisa zamanda haberdar oluyorlar ve-gok az bir boliJmu dahi olsa-imkani olanlar bu 
degi§melere ayak uydurmaya gali§iyorlardi. Bu degi§me ve geli§melerin ge§idi ve sayisi oldukga 
fazlaydi. Bunlarin gunluk hayata en gok yansiyanlardan belli ba§lilarini §u §ekilde ozetlemek 
mumkundiJr: 

Kiyafet 

72 



Bati men§eli geli§meler -yeti§kinlerde oldugu gibi- ilk once saray ve gevresindeki gocuklarda 
ortaya gikiyor daha sonra yuksek biJrokrat zengin ve burjuva ailelere gegiyor zaman iginde -uygun 
§artlar olu§ur ve de taban bulursa- halka yayiliyordu. Ba§ta da vurgulandigi gibi gundelik iiayattaki 
modern degi§meler Bati ile nispeten yakin temasi bulunan Istanbul, Izmir, Selanik gibi §ehirlerde 
zemin buluyordu. Yoksa gok buyuk bir cografT alana yayilan Osmanli Devleti'nin biJtun toplum 
kesimleri igin bu modernle§me hareketinden etkilendiler demek yanli§ olur. Bu durumu yeniden goz 
onune alarak Bati orijinii degi§imlerin gocuklarm gundelik hayatina yansiyan onciJIerinden birinin 
kiyafet oldugunu soylemek yanli§ olmaz. Yurt di§ina giden insanlar Avrupa'daki giyim tarzmdan 
etkilenmi§ olarak donijyorlardi. Keza ticaret ve sair i§ler igin Turkiye'ye gelen Avrupalilar haliyle kendi 
modalarini beraberlerinde ta§iyorlardi. Bu §ekilde yeni giyini§ tarzlari ortaya gikmaya ba§lami§ti. 

Qocuklarin giyini§ tarzindaki degi§meyi aniatmadan evvel sag §ekilleriyle ilgili bir kisa agiklama 
yapmakta fayda var: 19. yijzyilin ortalanna kadar Osmanli erkek gocuklari yaz aylarinda ba§larini 
usturaya vurdururlardi ve kafalarinda hig sag kalmazdi. Ki§ aylarinda ise en fazia bir parmak kadar bir 
uzunlukta saglari olurdu. Tanzimat'la beraber bu durum yava§ yava§ degi§meye ba§lar ve Osmanli 
gocuklari da Avrupali gocuklar gibi saglarini uzatmaya ba§larlar, ve yijzlerinin §ekillerine gore 
saglarina bigim verirler. Ortadan veya yandan ayirirlar. Bu yeni saglarina itina ve bakimina dikkat 
ederler. Avrupalila§manin boyutlarmi gosterme bakimindan bu sag stiline "Avrupa Sag"95 admin 
verildigini ozellikle vurgulamak gerekir. 

Kiyafete gelince: Paris. Viyana ve Milano gibi o devrin moda merkezlerinden gelen modeller ve 
bilhassa ozel uretilmi§ kuma§lar gocuk giyiminde yer etmeye ba§lar. Mesela Tanzimat'tan sonra erkek 
gocuklara ge§itli uniformalarin taklidini giydirmek moda olur. Bu tarz ayni senelerde Avrupa'da da 
modadir96 ki bu da Avrupa modasinin ne kadar yakindan takip edildigini gostermesi bakimindan 
dikkate degerdir. II. AbdiJIhamid'in, oglu Celaleddin Efendi'ye bahriyeli uniformasi giydirip dola§tirmasi 
da bu modaya onculuk eder.97 Bilhassa erkek gocuklara modern denizci ijniformalari giydirmek 
ragbet gorur. 

Avrupa modasinin aktuel bir §ekilde Osmanli toplumuna aktarilmasinda zamanin me§hur 
terzilerinin de paylari vardi. Qocuk giyimindeki modernle§me gazete ilanlarindan da fark edilebilir: 
"Erkek ve gocuklar igin her nevi hazir esvab magazasi: Galata'da Yeni Cami Caddesi'nde Tunel 
kurbunde Numara: 8 Magaza Viyana'da bulunan bijyuk magazasindan Dersaadet (.) §ubesine 
kulliyetii yeni moda elbise irsal olunmu§tur."98 Bir ba§ka ilan: "Galata'da Yuksekkaldirim'da 39 
numarada Hilal nam magazada yaz mevsimi munasebeti ile erkekler ve gocuklar igin kulliyetii 
elbiseler satilmaktadir. Avrupa'nin en birinci fabrikalarindan (.) gocuklar igin 40 kuru§tan 180 kuru§a 
kadar elbiseler, siyah pantolonlar."99 Kiz gocuklar igin verilen bir ilan: "En cesim en kadim ve en 
maruf hazir elbise magazasi: Goldenberg Biraderler, Fratelli Goldenderg unvan-i ticarisiyle malumdur. 
Miladi 1883 senesinde Amsterdam sergisinde mazhar-i mukafat olmu§tur. Fabrikasi Viyana'da Sati§ 
Magazasi Istanbul Galata'da. Kadinlara ve kizlara mahsus mantolar."100 Bir tane de ayakkabi ilani 



73 



ornegi: "Fransa'dan mahsusen celp olunan modeller uzerine, en ala cins koseleden olmak uzere 
erkek ve gocuklara ayakkabilar."101 

Bu ve benzeri ilanlari devrin hemen her gazetesinde gormek mumkundur.102 Bu ilanlar artik 
gocuk giyiminin ayri bir giyim tarzi oldugunu ve yapilan Avrupa vurgusu da Batili anlayi§in yerle§meye 
ba§ladiginin i§aretidir. 

Oyuncaklar 

Qocuklarin gunluk hayatinda mijhim bir yer tutan oyuncaklar da Batili degi§imden nasibini alir. 
Tanzimat yillarina kadar Osmanli gocuklari istanbul'da genellikle Eyup'te bulunan ilkel atelyelerde 
imal edilen oyuncaklaria oynami§lardir. Eviiya Qelebi 17. asirda Eyijp'teki yuz imalathanede yuz be§ 
ki§inin gali§tigini1 03 s6ylemi§tir ki bir zamanlar Eyup oyuncakgiliginin bir sektor oldugunu gosterir. Bu 
mamuller oldukga ibtidai ve basit oyuncaklardi.'Tahtadan yapilmi§ gemberler, firdondiJIer, kayiklar, ve 
kartondan yapilma renkli golge oyun tasvirleri ve ta§ bebekler"104 buralarda imal edilen oyuncaklardi. 
Balikhane Naziri AN Riza Bey ise §u oyuncaklari ornek olarak verir."Kirmizi tuylu koyun, kuzu agag 
pargalarinin igi oyulmak suretiyle meydana getirilmi§ ve uzerlerine al ve ye§il boyalar surulmu§ 
sandallar, padi§ah kayiklari, boyali aynalar, firildaklar, iki ug §erefeli camisiz minareler, tahta kiliglar, 
kami§ tufekler, davullar, tefler, dudijklij firildaklar, gekirgeler, haciyatmazlar, torak testiler ve 
bardaklar"105 Eyup oyuncakgilari daima ayni oyuncaklari yapip higbir yenilik getiremediklerinden 
zaman iginde kapanmaya ba§lar.106 

Bati orijinii oyuncaklar ise onceleri Avrupa'ya gidenler tarafindan getirilir. Daha sonra ise 
Avrupa'nin buyuk magazalarinm ba§ta Istanbul olmak uzere buyuk Osmanli §ehirlerinde agtiklari 
§ubelerin oyuncak seksiyonlarinda satilmaya ba§lanir. Bu magazalar genellikle ortanin ustij ve iJst 
gelir seviyesindeki aile gruplarina hitap etmektedir ve yapilan ali§ veri§e bazen gocuklar da 
goturijlmektedir. Louvre, Au Lion, Au Camelia, Bazaar Allemand, Bon Marche, Carlmann et Blummer, 
Au Paon ve Baker gibi magazalarin iginde en fazia un yapani Bon Marche idi. Bu sebeple bu 
magazalara genel olarak Bonmar§eler deniliyordu. Qocuklarm bu magazalarda yapilan ali§ veri§e 
gotijrulmesi devrin romanlarina kadar girer. A§k-i Memnu'da dokuz ya§indaki Bulend evde oyun 
oynarken "Arabaci gek Bonmar§e'ye. i§te geldik" dedikten sonra bir oyuncagin fiyatini sorar: "Bu kilig 
kag lira? Lutfen sariniz." der ve ekler"§imdi de §ekerleme igin Le Bon'a gidelim!"107 Bonmarche ve 
Bazaar Allemand'da satilan Avrupa'dan ithal oyuncaklardan biri de Atyari§lari dir ki zamanin en 
popiJIer oyucaklarindan olmu§tur.108 Sermet Muhtar Alus da bir oyuncak olan Motoskop'u aniatirken 
§unlari soyler: "§unu da unutmayalim. O vakitler Beyoglu'ndaki Bonmar§e ve Pazaralman'in oyuncak 
dairelerinde, ustijvane bigiminde, yanlari delikli mukavva kutularda satilirdi."109 Sonug olarak Eyup 
oyuncakgilarinin gaptan du§up Avrupa magazalarinm oyuncak seksiyonlari kurmasiyla bilhassa 
Istanbul'da gocuklarin gundelik hayatina Avrupa tipi oyuncaklar 19. asrin sonlarinda dogru girmi§tir 
hukmijne varmak dogru olur. 

Qocuk ve Fotograf 

74 



Qocuk hayatina giren Bati orijinii yeniliklerden biri de fotograf olmu§tur. Fotograf studyolari ilk 
olarak Beyoglu'nda agilir. Onceleri yabancilarin gayrimijslimlerin ve saray erkaninin fotograflari 
gekilir. Bilinen ilk Osmanli gocuk fotograflarindan biri Sultan Abdulaziz ile Gevheri'nin gocuklari 
§ehzade Seyfeddin Efendi'nin Avrupa tarzi apoletii bir uniforma giydigi fotograftir.110 Bu fotografi 
diger §ehzadelerinkiler takip eder. 1897 yilinda yapilan siJnnet merasiminde §ehzade Abdurrahim 
Efendi, Cemaleddin Efendi ve AbdiJIhalim Efendi'lerin fotograflarinin kartpostal olarak basilip 
satilmasim ise AvrupaT degi§imin bir diger gostergesidir. Saray gocuklarindan sonra zamania 
biJrokrat ve zengin ailelerin gocuklari da fotograflara gegerken asrin sonlarina dogru orta sinif ailelerin 
gocuklarinin da fotograflarinin gekilmesi olagan hale gelir. Avrupali bakicilaria poz vermek ise ayri bir 
moda olur.112 Qocuk fotograflari gektirmek o kadar yaygin ve muteber bir hale gelir ki stijdyolar bu 
pozlarda kullanilacak mobilyalaria donatilir. Phebus fotograf stijdyosunun bu i§ igin 1890'larda 
Paris'ten yetmi§ seksen santim yijkekliginde bir oyuncak at getirmesi Avrupalila§manin giJnluk hayata 
girmesinin bir ba§ka boyutunu te§kil eder. 11 3 

Bu arada kadinlar da -anneler- kendi fotograflarini gektirebilmek igin gocuklarini fotograf 
studyolarina g6tururler.114 Ahmed Emin Yalman da gocuklugunun gegtigi Selanik hatiralarini 
aniatirken "babam fotograflarimizi gektirir ve duvarlara asardi"1 15 der. 

Fotograf gekilmekten ba§ka gekmek de gocuklar igin onemli bir yenilik olmu§tur. Recaizade 
Mahmud Ekrem gocuk ya§ta olen oglu Nijad Ekrem ile beraber kuguk geziler yaptigini ve bu gezilerde 
bazen kendisi oglunun bazen de Nijad Ekrem'in babasinm fotograflarini gektigini anlatir.116 Bu arada 
gocuklar igin ozel fotografgilik dersleri de ba§lar. Fotografgiliga iJnlu Abdullah Biraderler'le ba§layan 
Nikola Andriomenos bu studyoyu 1875'te devralir ve buyuk bir §6hret yapar. Buyuk konaklara, kijguk 
hanimlara ve kuguk beylere fotograf dersleri igin davet olur.117 Qocuklara Mahsus Gazete'de gikan 
bir reklamda yapilan Avrupa vurgusu da dikkat gekicidir: 

"Umumun Vafiyadis Fotografhanesine §itaban Olmalarini Tavsiye Ederiz. Sirkeci istasyonu 
kurbiJnde numara: 1. Resimlerini her nevi ve e§kalde gikartmak arzusunda bulunan bilciJmle ashab-i 
muracaat havanin iyi ve fena olmasini asia nazar-i dikkate almayarak istedikleri zaman derhal 
muracaat edebilirler. Gerek erbab-i merak ve gerek ashab-i asar ve matbaacilar ve gazeteciler 
Avrupa nefaseti nispetinde her tijrlu e§kal ve levayih-i nefise ve fotograflari ginko uzerine gayet 
mutedil fiyatia nakil ve imal ettirebilirler."1 18 

Toparlamak gerekirse bazi ozel okullarm kimlik kartlarina varincaya kadar fotograf, asrin 
sonlarina dogru gocuklarin gijndelik hayatina giren Batili bir unsurolmu§tu. 

Tiyatro ve Qocuk 

Oyuncaklarin yaninda gocuklarin eglenmelerini saglayan onemli faktorlerden biri de Bati orijinii 
tiyatro ve sirk gibi gosterilerdi. Tanzimat yillarina kadar gocuklarin-buyijklerin oldugu gibi-gosteri 
eglencesi ortaoyunu meddah gibi geleneksel seyirlik Turk tiyatrosuydu. ibtidai bir golge oyunu olan 

75 



karagoz'u de bunlara ekiemek gerekir. Bilhassa ramazan aylarinda bu seyirlik oyunlar gocuklar igin 
bijyuk bir eglence olurdu. Bu gosterilerin kimi zaman sirf gocuklar igin dijzenlendigi de olurdu. O 
donemie ilgili iiatiralarda gocuklarin ortak eglencelerinin de bu oldugu, uzerinde mutabakata varilmi§ 
olan birg6ru§tur.119 

Qocuklarin geleneksel eglencelerinde biri de saray ya da zengin aile gocuklarinin siJnnet 
torenleriydi. Bu torenlerde asil sunnet olacak gocukia beraber ba§ka fakir gocuklar -eger gocuk 
saraydan ise yiJzlerce gocuk- sunnet edilir ve buyijk eglenceler dijzenlenirdi. Bu torenler esnasinda 
geleneksel Osmanli gosteri eglenceleri de yer alirdi. Tanzimat'tan sonraki sunnet dijgunlerinde 
Avrupa orijinii gosterilere de rastlanmaya ba§lanir. 1858 yilinda §ehzadeler igin diJzenlenen ihti§amli 
sunnet dijgununu Balikhane Naziri AN Riza §6yle aniatir: 

"Dijgunde gocuklari eglendirmek igin mevcut biJtun vasitalardan istifade edilmi§ti. Sahanin 
ortasinda ecnebT bir cambaz kumpanyasi, Istanbul halkinin o zamana kadar gormedigi marifetlerle 
umumi bir alakayi gekiyordu. Ayrica Payitahtin orta oyunu, karagoz ve hokkabaz heyetleri birer birer 
hunerlerini gosteriyorlardi. Bundan ba§ka Sultan Mecid'in Dolmabahge'de yaptirdigi yeni tiyatro igin 
Viyana'dan getirilen bir grup, burada temsiller vermi§, halka Avrupa tipi tiyatroyu tanitmi§ti."1 20 

AN Riza Bey'in vurguladigi gibi Bati tipi tiyatro asrin ikinci yarisindan itibaren Turkiye'ye girer ve 
biJyuk bir hizia geli§ir. Bati tipi tiyatronun TiJrkiye'deki tarihi ve nitelikleri bu gali§manin sinirlari 
di§inda kalir.121 Burada yalnizca gocuklarin Bati tipi tiyatro lie olan ilgileri ortaya konmaya 
gali§ilacaktir. 

Batili tiyatrolar onceleri istanbul'a turneler duzenlerler sonra da yerle§ik §ubeler agarlar. ilk 
donemlerde bu oyunlar yalniz erkekler tarafindan seyredilir. Ozel localara ragmen kadinlarin tiyatroya 
gitmeleri problem olur. Bunda, oynanan piyeslerdeki ahlaka mugayir esprilerin de rolij vardir. Buna 
kar§ilik gocuklarin bu oyunlara goturulmesinde bir sakinca goriJImuyor, hatta zaman zaman sekiz, on, 
on iki ya§larindaki kiz gocuklar bile tiyatroya gidebiliyorlardi.122 

Bu ve benzeri durumlara bir son vermek amaciyla 1859 yilinda tiyatro lie ilgili bir tuzuk 
yayimlanir. Bu tuzukte gocuklaria ilgili maddelerin yer almasi, gocuga Batili baki§ agisiyla bakmanin 
sonuglarindan biridir. TiJzugun 25-28. maddeleri seyircilerle ilgilidir ve tiyatroya kugijk gocuk 
getirenlerin gocuklarinin aykiri davrani§larindan mesul tutulacaklari hukmij de yeralir.123 Qocugun 
toplum hayatma resmT olarak da girdiginin onemli gostergelerinden biri olan bu tuzugun ardindan 
gocuklar tiyatroya daha sik giderler. Kumpanyalar da aile olarak (kadin ve gocuklaria beraber) tiyatro 
seyretmeyi te§vik etmek igin zaman zaman indirimli tarifeler uygularlar. Mesela GiJIIu Agop 
yonetiminde Osmanli tiyatrosunun 19 EyliJI 1882'de Uskudar Baglarba§i'nda oynadigi Bir Peder Ne 
Kadar Sefih Olsa Yine Pederdir yahut Hokkabaz isimli oyunun tarifesi §6yledir: 

Erkekler Dairesi: Birinci Mevki Loca: 50 kuru§, ikinci Mevki Loca: 30 kuru§, UgiJncu Mevki Loca: 
20 Kuru§, Birinci Mevki Sandalye: 15 kuru§, Birinci Mevki Kanepe: 10 kuru§ 

76 



Kadinlar Dairesi: Birinci Mevki Loca: 30 kuru§, ikinci Mevki Loca: 20 kuru§, Loca Duhuliye: 5 
kuru§. 

Bu tarifede gocuklar igin yarim ucret alinmaktadir. Ocret eger gocuklar erkek tarafinda ise 5 ve 3 
kuru§, kadin tarafinda ise 3 ve 2 kuru§tur.124 

Qocuklarin tiyatro ile olan ilgileri yalniz seyirci olarak degildir. Qocuklar igin tiyatro metinleri de 
yazilmaya ba§lami§ ve yayin organlarinin sayfalannda yer almi§tir. 

Osmanli'da gocuklar igin yazilan ilk tiyatro metni hakkinda degi§ik g6ru§ler vardir. Bu konuda 
belli ba§li kaynaklar ilk gocuk tiyatrosu metni olarak "Kartopu Oyunu"nu g6sterirler.125 Benim tespit 
ettigime gore gocuk dergilerinde gocuklar igin ilk tiyatro metni Qocuklara Mahsus Gazete'de 1896 
yilinda gikar. "Qocuklara Mahsus Tiyatro: Namus ve Zaruret"126 Oyun be§ ki§ili ve be§ meclislidir. ilk 
olarak e§has tanitilir: AN Bey (zengin bir zat), §efik Bey (mahdumu 12-13 ya§inda), Ahmed Baba 
(Salim'in buyijk pederi), Salim (Ahmed Baba'nin torunu, 12 ya§inda) ve bir dilenci. Ki§ilerin 
arkasindan dekor tanimlamasi gelir: "Vaka bir kirda cereyan eder. Sagda bir orman solda mahsuldar 
bir tarla... Uzakta birkag ah§ap bina gorijnur". Servetin degil namus, ilim ve faziletin onemli oldugunu 
konu edinen bir piyes gorunijmunde olan Namus ve Zaruret'in yazari Charles Lauren... MiJtercimi ise 
"Mekteb-i Terakki mezunlarmdan Selanikli Ismail Ata". Bu oyun benim tespitlerime gore gocuk 
dergilerinde basilan ilk gocuk tiyatrosu metnidir. Bir ba§ka kaynakta -gazete-mecmua-kitap- daha 
once yayimlanmi§ ba§ka gocuk piyesleri olabilir. Ancak yeni bir oyun tespit edilinceye kadar Namus 
ve Zaruret'in bugun igin ilk basili gocuk oyunu olarak kabul edilmesi yanli§ olmaz. 

Qocuklarin sahneye giki§lari ise daha eskilere dayanmaktadir. Bu gali§manin alanina tam 
olarak girmemekle beraber -gali§manin sinirlarinm 0-12 ya§ grubu oldugunu hatirlatmakta yarar var- 
Re§at Ekrem Kogu sahneye ilk gikan gocugun Bedros Atamyan oldugunu soyler. Daha sonra buyiJk 
bir aktor olarak §6hret yapacak olan Atamyan, 1863 yilinda sahneye giktiginda on dort ya§indadir. 
Kemal Hasan Karnal'a gore gocuklar tarafindan sahnede oynanan ilk piyes "Bir Haftada Ug Cumartesi 
Var"dir ve 1896 yilinda Mekteb-i Terakki'de oynanmi§tir.127 Bedii Bey'in "Fazilet-i Sa'y" isimli 
oyununun Qocuklara Rehber'deki yayininm sonunda Mekteb-i Feyz-i Sibyanin kiz ve erkek ogrencileri 
tarafindan beraberce oynandigi128 notu du§ulur. "Kijguk Valide" ise gocuklarin hayatindaki Batili 
degi§imin boyutlarini bir kere daha ortaya koyar. Piyes kiz ogrenciler tarafindan Fransizca olarak 
oynanmi§tir.129 

Qocuklar igin ge§itli §arkilar ve manzumeler de yaziliyor ve bunlar okullarin merasimlerinde 
sahneleniyordu. Bu merasimlerde iptidai monologlar da yer almaktaydi. Tiyatronun yaninda 
gocuklarin diger bir gosteri eglencesi de Avrupa'dan zaman zaman gelen sirklerdi. Qocuklarin sirklere 
gittiklerini gazete ilanlarmdan takip etmek mumkundur: "Beyoglu'nda Tepeba§i'nda vaki Komisyon 
Bahgesi. Dumont isminde buyiJk bir kumpanya sirk hunerleri icra edecek. Localar: 5 ki§ilik. Koltuk 15 
kuru§. Kanepe: 10 kuru§, uguncij Mevki: 5 kuru§. Qocuklar igin ugijncu mevkiden maada her mevkie 
nisif bilet"130 

77 



Reklam 

Reklamin bati orijinii bir yenilik oldugunu ayrica belirtmeye gerek yoktur. Qocuklarin da birer 
tuketici oldugunun farkina varan ureticiler on dokuzuncu yuzyilda gocuklar igin de reklamlar yapmaya 
ba§larlar. Tanitim amagli reklamlarin bir kismi direkt olarak gocuklari muhatap alirken bir diger kisim 
ise ebeveynleri, daiia gok da anneleri iiedef olarak aliyordu. Her iki durumda da hedef kitle, 
gocuklardi. Qocuklari iiedef alan reklamlar daha gok yiyecek ve giyecekle ilgiliydi (Giyecek 
reklamlarindan bazi ornekler yukarida kiyafet konusunda ele alinmi§ti). Bu reklamlarin ortak tarafi 
genellikle yeti§kinlerin gazetelerinde yer almalaridir. Bunun da sebebi parayi odeyecek olan kitlenin 
yeti§kinler olu§udur. Bu reklamlarin sayisi oldukga fazladir.A§agiya bir fikir vermek amaciyla ijg ornek 
alinmi§tir: "Cocoatina: Kokoatina suda hallolunur en ala kakao en kuvvetii gikolatadir. Etibbanin 
ifadesine gore (.) mideleri zayif e§hasa ve gocuklara pek nafi bir gidadir.",1 31 "Henry Nestle'nin siJtlu 
unu: isvigre'de ingiltere'nin ala sijtijnden mamul olup gocuklar igin mukemmel nafakadir",132sebze 
meyve soymak, pargalamak vs birgok marifeti olan bir alet igin: "Mutfak aleti: Bu aletin ev kadinindan 
gocuga kadar muhassenati takdir olunmu§tur."133 

Qocuklar igin yayimlanan dergilerde reklama pek rastlanmaz. Qocuklara Mahsus Gazete'deki bir 
dondurmaci ilani istisna te§kil eden orneklerden biridir.'Vezneciler'de Dondurmaci Muhallebici 
Mehmed Aga. Muhterem kijguk kari ve karieler dondurmayi sevdiginize §uphe yokdur. Zaten latif §eyi 
kim sevmez. Ama en nefisini yemek lazimdir. Vezneciler'de 47 numarali magazada. istanbul'un higbir 
tarafinda bu kadar nefis dondurma yapilmiyor. Mini mini kaseler iginde o latif kaymakli, vi§neli 
dondurmalar hakikaten pek ho§ oluyor. Gidin de bakin, Muhallebici Mehmed Aga sizi ne kadar 
memnun eder. Sanatinda mahir olan bu zati takdir eder ve kendisini umum kari ve karielerimize 
tavsiye ederiz."134 

ButiJn bu aniatilanlari kisaca toparlamak gerekirse: Avrupali anlayi§ ve bigimler 19. yuzyilin 
ikinci yarisindan sonuna kadar Osmanli gocuklarinin gundelik hayatlarina giyimden oyuncaga, 
eglencelerden yiyeceklere kadar girmi§ bulunuyordu. 

19. yuzyilin ikinci yarisi Osmanli Devleti'nde modernle§me ve yenile§menin ya§andigi bir 
donem olmu§tur. Bu modernle§me ve yenile§me hareketleri toplumun hemen her kesim ve 
kurumunda g6zlenmi§tir. Bir yandan bu degi§im ve geli§meler ya§anirken bir yandan da geleneksel 
yapi korunmu§tur. Bu ikili yapi toplumun yenile§me kar§isinda gosterdigi uyum meselesini de ortaya 
koyan bir durumdur. 

Bu donemde gocuklari ilgilendiren onemli degi§im hareketlerinin ilk adimi gocugu "gocuk" yani 
ayri bir birey olarak tanimak olmu§tur. Bu farklilik tabii olarak farkli ihtiyaglari gijndeme getirmi§tir. Bu 
ihtiyaglardan bir kismi devlet tarafindan kar§ilanirken (okullar, saglik hizmetleri vs) bir kismi da 
degi§en toplum tarafindan kar§ilanmi§tir (giyim, oyuncaklar, yayinlar vs.). 



78 



Gozden kagirilmamasi gereken nokta, degi§imin her alaninda oldugu gibi bilhassa on 
dokuzuncu yijzyil igin-gocuk hayatindaki yenile§menin ozellikle Istanbul, Selanik ve Izmir gibi 
§eliirlerde gergekle§tigidir. Bu §eliirler iiem kozmopolit iiem de Bati ile yakin ili§ki iginde olan 
§eliirlerdi. Degi§imin diger Osmanli §eliirlerine yava§ yava§ da olsa yayilmasi igin Me§rutiyet 
Donemi'ni beklemek gerekecektir. 

Yukarida baiisedilen ikili yapi iginde Osmanli toplumu bocalami§tir. Ne tam aniamiyla Batili gibi 
ya§ayabilmi§ler ne de geleneksel ya§ayi§ bigimlerini muhafaza edebilmi§lerdir. Modernle§me ya da 
yenile§me hareketleri Osmanli toplumunca tamamen kabul edilmemi§ benimsenmemi§tir. Beiki de bu 
yijzden bu kavramlari kar§ilamak igin temeddiJn, muasirla§ma -hatta bugun gagda§la§ma- gibi 
zorlama kelimeler kullanilmi§tir. Bu zorlama kelimelerin kullanilmasinin bir sebebi beIki de Osmanli 
toplumunun bu degi§imlere zorlanmasidir. Bununia beraber bu ikili yapi gocuklarin hayatlarini 
olumsuz yonde etkilememi§tir. Onlar genellikle modernle§menin iyi yijzu ile kar§ila§mi§lar, 
egitimlerinde, sagliklarinda gijndelik hayatlarinda hep olumlu geli§melerle yuz yijze gelmi§lerdir. 

Tanzimat'la beraber ba§layan ve gittikge agirla§an Fransiz etkisi gocuklarin gok kuguk ya§larda 
Fransizca ile tani§malarina sebep olmu§tur. Fransa'dan gelen murebbiyeler gocuklara hem 
Fransizca'yi hem de Fransiz kulturunu 6gretmi§lerdir. Bazi ozel okullann mufredatina Fransizca, ders 
olarak konmu§, gocuklar Fransizca kitaplar okumu§lar, ayrica tercijme edilen kitaplar sayesinde yeni 
dunyalara gozlerini agmi§lardir. 

Yuzyilin ortalarindan itibaren Avrupa tipi giyim ku§am, yeti§kinleri etkiledigi kadar gocuklari da 
etkiler hale gelir. Bu elbiseler bilhassa Avrupa'nin buyuk magazalarinin Istanbul §ubelerinde sati§a 
sunulur. Qocuklarin bu ali§veri§lere gotijrulmesi bile ba§li ba§ina bir yenile§medir. Bu magazalarin 
ozel oyuncak bolumleri vardir ve gocuklar geleneksel oyuncaklarinin yaninda Avrupa tipi oyuncaklaria 
tani§ma firsati bulurlar. Ali§veri§in yaninda Osmanli gocuklarinm sosyalizasyonu bakimindan 
tiyatrolar da onemli bir fonksiyon icra etmi§tir. Qocuklar hem seyirci ve hem de oyuncu olarak 
toplumun hayat katmanlarina daha kolay katilmi§lardir. Ayrica yaymlanan gocuk dergileri sayesinde 
gocuklar Avrupa'yi, Avrupalilari ve Avrupali ya§ayi§ §eklini ogrenirler, ke§if ve icatlardan da aktiJel bir 
bigimde haberdar olurlar. 

Avrupa tarzi hayat bigiminin gocuk hayatina getirdigi olumlu sonug, bu tarz hayatin getirdigi 
yeniliklere, modern okullara, ithal elbiselere ve oyuncaklara, dergilere ve kitaplara gocuklarin 
gosterdigi yuksek taleple de gozlenebilir. Sonug olarak yeti§kinlerin zaman zaman bocaladigi bu koklu 
degi§me ve yenile§me doneminde gocuklar, Bati dunyasindan belirii bir olgijde haberdar oldular ve bu 
degi§ime kolay ve hizli bir bigimde ayak uydurdular. 



79 



1 Ozdemir Nutku, "Osmanli §enliklerinde Qocuk", Toplumsal Tarihte Qocuk, (hazirlayan 
Bekir Onur), Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, Istanbul 1993 s. 59. 

2 M. D'Hosson, 18. yuzyil Turkiyesinde Orf ve Adetler, (gev. Zerahan YiJksel) Istanbul 
TerciJman 1001 Temel Eser, (t. y. ), s. 201. 

3 Marianna Yerasimos, "16-19 yuzyilda Bati Kaynakli GraviJrlerde Osmanli Qocuk Figurleri", 
Toplumsal Tarihte Qocuk, Tarih Vakfi Yurt Yayinlari Istanbul 1993. 

4 1876 anayasasiyla atilan en onemli adimlardan biri zorunlu ilk ogrenimdir ve ba§li ba§ina 
modern bir geli§me olarak ele alinmalidir. 1876'da kabul edilen Kanun-i EsasT'nin 14. Maddesi §u 
§ekildeydi: "Osmanli efradinin kaffesince tahsil-i maarifin birinci mertebesi mecburi olacak". Avrupa 
ijlkelerinde de ayni tarihierde ilk ogrenin mecburiyeti anayasa metinlerine girmi§tir. Bayram Kodaman, 
AbdiJIhamit Devri Egitim Sistemi, Ankara Turk Tarih Kurumu Yayinlari, 1988, s. 67. 

5 Ibid. s. 58. 

6 Ibid. s. 60. 

7 Ibid s. 67 Hasan AN Koger de §u derslerin okutuldugu bu belirtir: Elifba-Kur'an-Tecvid-llm-i 
Hal-Harekeli Turk? Ahlak Risalesi; Turkiye'de Modern Egitimin Dogu§u ve Geli§imi (1723-1923), 
Ankara Milli Egitim Bakanligi Yayinlari, 1992, s, 60. 

8 Bir gocuk dergisi olan Qocuklara Kiraat'e gonderilen bir mektupta Selanik'te modern 
tarzda egitim yapan §emsi Efendi mektebinde farkli olarak §u derslerin okutuldugu gorulmektedir. 
Farsga, Fransizca ve kizlar igin naki§, Haci Yusuf Efendizade Sadi, "Selanik'den Mekteb §arkisi", 
Qocuklara Kiraat, Sayi 11,1 Receb 1299/19 Mayis 1882, s. 7 Ilk tahsilde Fransizca ogreniminin 
ba§lami§ olmasi bilhassa 19. yiJzyil igin oldukga dikkate deger birgeli§medir. 

9 Yahya Kemal, Qocuklugum, Gengligim Edebi ve Siyasi Hatiralarim, Istanbul Yahya Kemal 
Enstitusu Yayini, 1973, ss: 28-29. 

10 Bayram Kodaman da bu ciJmleyi destekler mahiyette bir goru§e sahiptir ve Tanzimat 
okullarinda Osmanli gocuklarinin Avrupalila§tirildigini ileri surer. Kodaman, op. cit. s. XI. 

11 Necdet Sakaoglu, "Anaokullari", Tarih Vakfi Istanbul Ansiklopedisi, Istanbul 1994, Ciltl, s. 
263. 

12 Bu manzumelere bir ornek igin bkz, "Valide sinifina Mahsus KugiJk Manzumeler", 
Qocuklara Rehber, 21 Kanun-i Sani 1314/=2 §ubat 1899, s. 1. 

13 Mustafa Sami Efendi, "Avrupa Risalesi", 1840, Mehmed Kaplan, Inci Enginun, Birol Emil, 
Yeni Turk Edebiyati Antolojisi, Istanbul Edebiyat FakiJItesi yayini, 1978, Cilt 1, s. 78. 

80 



14 Okulun agili§i Re§at Ekrem Kogu'ya gore 1889'dur. Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 8, s. 4382. 
Hasan All Koger ise daha kesin birtarih verir. 30 Eyiul 1891. Koger, op. cit. s. 154. 

15 ibid. 

16 Kogu, loc. cit. 

17 Nitekim bir gocuk dergisi olan Qocuklara Maiisus Gazete'de gikan bir iiaber bu anlayi§in 
gocuk dergilerine kadar yayildigini Istanbul Ansiklopedisi i§aret eder ve egitimin de Batili tarzda 
yapildigini ortaya koyar: "Berlin dilsizler mektebinden mezun Mosyo Fovek gegen gun istanbul'daki 
dilsiz ve a'ma mektebine giderek nimet-i tekelliJmeden mahrum olan §akirdanin tedrisatini, usul ve 
kaideye muvafik buldugundan mektebin mudiri lie §akirdani takdir ve tahsin eylemi§dir. ", Qocuklara 
Mahsus Gazete Sayi: 18, 5 EyliJI 1312/=17 EyliJI 1896, s. 8. 

18 Tarik 7 Ocak 1885, "Millet-i museviyenin Galata'daki etfal-i inas ve zijkuruna mahsus 
mekteplerine ianeten senevi mutad balo Italya Elgisi Kont Korte tarafindan icra olunacaktir" (aktaran 
Uyhgur Kocaba§oglu), "Osmanli Basininda Yuzyil Once Bu Ay", Tarih ve Toplum, sayi 13, Ocak 
1985,3.54. 

19 Qocuklara Mahsus Gazete, Sayi 3, 11 Haziran 1896, s. 4. 

20 Qocuklara Mahsus Gazete, Sayi 58, 25 Mayis 1897, s. 6 "Haskoy'de kain Alyans Israelit 
nam Musevi mektebi menfaatine olarak gegen pazar mijkemmel bir balo icra edilmi§tir". 

21 Qocuklara Mahsus Gazete, Sayi: 58, 25 Mayis 1897, s. 6 "Siroz Rum Mektebi menfaatine 
olarak mahallT metropolidhanesinde bir piyango ke§idesine Selanik Vilayetince izin verilmi§tir". 

22 Murebbiyeler her zaman olumlu sonug vermiyor sirf Fransiz oldugu igin istihdam edilen 
bazi kadinlar yarardan gok zarar getiriyorlardi. Ahmed Midhat Efendi Mesail-i Muglaka adii kitabinda 
"Dostlara nasihat ederim ki hanelerine muallime alacaklari zaman Fransa maarif nezaretinin 
muallimelige mahsus olan §ehadetnamesini arasinlar. Hatta boyle bir §ehadetname ibraz olundugu 
zaman bile sahte bir §ey olmasindan emin olmak igin Fransa konsulatosuna muracaat kulfetinden 
kaginmasinlar. Ve ilia muallime diye bir kokot veyahut mutekaid bir aktrisi hanelerine almak ihtimali 
hig de istib'ad olunamaz" (aktaran Orhan Okay) Bati Medeniyeti Kar§isinda Ahmed Midhat Efendi, 
Istanbul: Milli Egitim Genglik ve Spor Bakanligi Yayinlari, 1989 s. 311; Ayrica mijrebbiyelerin olumsuz 
etkileri igin bkz. ibid, ss: 311-315. 

23 Ahmet Hamdi Tanpinar 19. asir Turk Edebiyati Tarihi kitabinin 1839-1860 arasi 
bolumunde Batilila§ma lie beraber bilhassa Istanbul'da hayatin suratle degi§tigini, Bati hayati 
unsurlarinin gundelik hayat girdigini ve ecnebi bir kadinin "piyano denilen ve bizim kanuna benzeyen" 
bir galgiyi istenirse haremlerde ogretecegini bildirdigini yazar. 19. asir Turk Edebiyati Tarihi, Istanbul 
Qaglayan Kitabevi, 1967, ss: 99-100. 

81 



24 Tarik 16 Mart 1888, (aktaran Meliha Yetkin), "Osmanli Basininda yiJzyil Once Bu Ay", 
Tarih ve Toplum, Sayi 51, Mart 1988, s. 5. 

25 Bahge, Sayi 7, 3 Aralik 1880, s. 8. ilanda adi gegen musiki ogretmeni son donem 
musiki§inaslarindan, bestekar Bolahenk Nuri Bey'dir. (1834-1910). 

26 Recaizade Mahmut Ekrem, Nijad Ekrem, Istanbul Servet-i Funun Matbaasi, 1900, (sayfa 
numarasiz). 

27 Qocuklara Mahsus Gazete, Sayi 62, 8 Nisan 1897. s. 6. 

28 Edhem Ibrahim Pa§a (1818-1893), Kaptan-i Derya Husrev Pa§a'nin eviatlilarindandir ve 
Fransa'ya Bati usullerine gore gonderilen ilk dort ogrenciden biridir. 

29 Edhem Ibrahim Pa§a, Qocuklara OgiJtler, (yayina hazirlayan Hifzirrahman Ra§it Oymen), 
Ankara KiJItur Bakanligi Yayinlari, 1979, s. 102. 

30 Qocuklara Mahsus Gazete, sayi: 30, 8 Aralik 1896, s. 8. 

31 Qocuklara Mahsus Gazete, sayi: 88, 8 Ekim 1897, s. 8. 
31 Bahge, 21 Ocak 1881, Sayi: 4, s. 3. 

33 Ahmed Midhat, Qocuk: Melekat-i Uzviyye ve Ruhiyyesi, Istanbul Tercuman-i Hakikat 
Matbaasi, 1317. ss: 280-281 "Avrupa'da gocuklar kendi maderzad lisanlanndan maada ecnebi lisani 
ogrenmeleri gorulmediginden Avrupali mudekkikler tetebbuun asil bu geni§ ve dakik olan cihetini 
bilkulliye ihmal ediyorlar. Mutlaka bilmiyorlar ki bir gocuk iki ve hatta ijg lisani beraberce ogrenebilir. 
Hem de onlarin birden ziyade lisan ogrenmeleri bizim buyiJdukten sonra elsine-i ecnebiyye tahsil 
edi§imize kiyas dahi mumkijn degildir". 

34 "Maarife Dair Bend-i Mahsustur", TerciJman-i Ahval, Sayi 34, 2 Zilkade 1277/=3 Mayis 
1861 s. 13, Mehmet Kaplan et. al., op. cit. Cilt 1, s. 56. 

35 Ibid. s. 57. 

36 Munif Pa§a, "Imla Meselesi", Mecmua-i FiJnun, Sayi: 1, 4 Safer 1280/21 Temmuz 1863, 
ss: 74-75, Mehmed Kaplan et. al., ibid. s. 203. 

37 Bu metinde terbiye kelimesi ahlakT egitim manasinda kullanilacaktir. 

38 id. "Ehemmiyet-i Terbiye-i Sibyan", Mecmua-i Funun, Sayi: 5, Cemazielahir 1279/1862, 
ss: 176-185, Mehmet Kaplan et. al., YeniTurk Edebiyati Ansiklopedisi, Cilt 1, ss: 177-182. 



82 



39 Edhem ibrahim Pa§a, Terbiye ve Talim-i Adab ve Nesayihij'l Etfal, Bu kitabin ge§itli 
baskilari vardir. Tespit edilebilen ilk baskisi 1869 tarihini ta§ir. Terbiyet-ul Etfal, Istanbul Matbaa-i 
Amire, 1285/1868, 144s., Diger baskilari ise §unlardir: Istanbul Matbaa-i Amire, 1286/1869., Istanbul 
Mekteb-i Sanayi-i §ahane Matbaasi, 1293/1876. Ayrica bir de yer ve tarih belli olmayan baskisi 123s., 
M, Seyfeddin Ozege, Eski Harflerle Basilmi§ Turkge Eserler Katalogu, Cilt 4, s. 1009, 

40 Hifzirrahman Ra§it Oymen, "Terbiye ve Talim-i Adab ve Nesayih-ul Etfal Risalesi 
Uzerine", Edhem Ibrahim Pa§a, Qocuklara OgiJtler, s. X. 

41 Edhem Ibrahim Pa§a, passim. 

42 Sadik Rifat Pa§a, "Avrupa Ahvaline Dair Risale", Muntehabat-i Asar, Mehmet Kaplan et. 
al. Yeni Turk Edebiyati Ansiklopedisi. (Y. T. E. A), Cilt: 1 s. 131. 

43 Ahmed Midhat Efendi, Peder Olmak Sanati, Istanbul Tercuman-i Hakikat Matbaasi, 1317, 
s. 173" (. ) Bu nokta-i nazardan bizim Osmanli kavmimiz hakikaten bahtiyardir. Bizde gocuklari hane 
haricinde bijyutmek adet olmami§tir (. ) Avrupa'da gocuklari aile yuvasindan bald yerlerde bazen 
gerek kendileri gocugun yanina giderek ve gerek gocugu haneye celb ederek mulakat etmeleri adeta 
bir misafirlik demektir. ". 

44 Sami Pa§azade Sezai, Ikdam, N: 1643, 3 §ubat 1899., Mehmet Kaplan et. al, Y. T. E. A, 
Cilt, 4, s. 518. 

45 Avrupa'daki gocuk terbiyesinden haberdar olanlardan biri de Rifa'a bin BedevT'dir. Avrupa 
seyahati esnasinda okudugu ve tercume ettigi kitaplari aniatan yazar bu kitaplardan birinin Kont 
Chesterfield'in sirf kendi oglunu terbiye ve talim igin kitap tercume ettirdigini kitap oldugunu soyler. 
Seyahatname-i Rifa'a, Misir, 1255/1839., Mehmet Kaplan, et. al, Y. T. E. A. Cilt, 1, s. 107., Gene bu 
konu lie ilgili olarak Osmanli basininda gikan yazilardan birinde Avrupa'da kizlara bile ev idaresi 
terbiyesi verildigi soyleniyordu. "Terbiyeye Dair", Ceride-i Havadis, Sayi 120, 1258/1842, ibid, Cilt 1, s. 
275. 

46 Ahmed Midhat Efendi, op. cit. s. 174, "pedagoji hakkinda tedkikata giri§enler gocuga 
bizzat ebeveynin bakmasi lijzumu hakkinda muttefiktirler. Jan Jak Ruso bile boyle hukmeder". 

47 Ahmed Midhat Efendi, Istidad-i Etfal, Istanbul Kirkambar Matbaasi, 1308, s. 2. 

48 Ibid. s. 8. 

49 Ibid. s. 13. 

50 Ibid. s. 14. 

51 Ibid. s. 15. 

83 



52 ibid. 

53 Bu ki§ilere bir ornek, modern bir egitim kurumu olan Numune-i Terakki mektebinin de 
mudurij olan Mehmed Nadir Bey'dir. Meiimed Nadir gerek kendi okul dergisi olan Numune-i 
Terakki'de gerek Qocuklara Mahsus Gazete gibi gocuk dergilerinde pedagoji uzerine yazilar 
yazmi§tir. Bu arada Osman Nuri Ergin Mehmed Nadir'in TerciJman-i Hakikat'de (1895) "Talim ve 
Terbiye-i Etfal Yahut Usul-i Tedris"ba§ligi altinda dort makale yazdigini ve Avrupali egitimcilerin 
fikirlerini aktardigini aniatir. Turk Maarif Tarihi, Cilt: 3-4, s. 1009. 

54 Qocuklara Kiraat, N: 1, 23 Aralik 1883, s. 3 "Kizlarin mukemmel mekteb gormeleri 
lazimdir. Yani tahsilin birinci, ikinci, uguncij dereceleri olan ibtidaiyye, ru§diyye ve Darulmuallimat'a 
girerek tekmil-i tahsil gordukten ve Fransizlarin lisan-i Yunaniden alarak gocuk terbiye etmek 
manasina 'pedagoji' TiJrkge Terbiye-i Etfal ilmini layikiyle ogrendikten sonra mektebden gikarmalidir". 

55 Qocuklara Mahsus Gazete, Sayi: 4, 11 Haziran 1896, s. 4. 

56 Boyle bir kar§ila§tirma 1857 tarihinde Anadolu mufetti§liginde bulunan bir ki§inin 
raporlarinda goriJImektedir. Mufetti izmir'i aniatirken yabanci gocuklarin mektepten terbiyeli ve edepli 
geldiklerini islam gocuklarinin ise sokaklarda serseri hayvanlar gibi ko§tugunu soyler. Mehmet Kaplan 
et. al.,Y. T. E. A. Cilt1,s. 314. 

57 Balikhane Naziri AN Riza Bey, Bir Zamanlar istanbul (haz: Niyazi Ahmed Banoglu) 
istanbul TerciJman 1001 Temel Eser, [t. y], ss: 103-104. 

58 Re§at Ekrem Kogu, "Ebe Mektebi", i. A., Cilt 8, s. 3655. 

59 Necdet Sakaoglu, "Ebe Mektebi", Tarih Vakfi istanbul Ansiklopedisi, Cilt 3, s. 115. 

60 ibid. 

61 Nuran Yildirim, "Besim Omer Akalin", Tarih Vakfi istanbul Ansiklopedisi, Cilt 1, s. 147. 

62 Bu kitaplar Seyfettin Ozege katalogundan yapilan tarama sonucunda ortaya gikmi§tir., 
Eski Harflerle Basilmi§ Turkge Eserler Katalogu, istanbul V. Cilt, 1981 . 

63 Besim Omer, Zayif ve Vakitsiz Dogan Qocuklara Edilecek TakayyiJdat, Kuvoz ve Gavaj, 
istanbul Mahmud Bey Matbaasi 1888, 106 sayfa. 

64 Besim Omer Pa§a gocuklara olan ilgisini hep devam ettirmi§ ve 1917 yilinda kurulan 
Osmanli Himaye-i Etfal Cemiyeti'ne ismail Canbolat ve Cavid Bey'den sonra ba§kan olmu§, cemiyeti 
1022 yili sonuna kadar ba§ariyla yonetmi§ ayrica cemiyetin gocuk sagligi konusundaki faaliyetleri 
iginde onemli rol oynami§tir. 



84 



65 Tarik, 2 Mayis 1889, (aktaran: Ay§e §en), "Osmanli Basinmda yuzyil Once Bu Ay", Tarih 
ve Toplum, Sayi: 65, Mayis 1989, s. 5 "Avrupa'da ve alellhusus memalik-i mahrusa-i §ahanede yeni 
dogan gocuklari kundaklama adeti ittihaz olunmu§tur. Memleketimizde ebna-yi vatani balmumundan 
mamul bebek gibi bir takim bezlerle sikarlar ki dogrusu etfal-i sagireyi bu tarzda giydirmek vah§iyane 
bir harekettir". 

66 Tarik, 9 Haziran 1885, (aktaran: Ay§e §en), "Osmanli Basinmda YiJz Yil Once Bu Ay", 
Tarih ve Toplum, Sayi 18, Haziran 1988, s. 51, "Baggekapusunda §eyhulislam haninda cerrahliga 
muteallik magazada en son usul uzerine ve Avrupa'nin me§hur hastahanelerinde istimal olunan 
aletlerin her nevi, gocuklar igin emzik ve ihtikan aletleri (. ) satilmaktadir". 

67 Tarik, 26 Kasim 1885, (aktaran Meliha Yetkin), Osmanli Basinmda Yuz Yil Once Bu Ay, 
Tarih ve Toplum, Sayi 23, Kasim 1985, s. 49. 

68 Tarik, 11 Te§rin-i Sani 1891, (aktaran: Ay§e §en), Osmanli Basinmda YiJz Yil Once Bu 
Ay, Tarih ve Toplum, Sayi 95, Kasim 1991, s. 5. 

69 Tarik, 5 Mayis 1888, (aktaran: Meliha Yetkin), Osmanli Basinmda Yuz Yil Once Bu Ay, 
Tarih ve Toplum, Sayi: 53, Mayis 1988, s. 5. 

70 Re§at Ekrem Kogu, "Fotaki Eczahanesi", Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 8, s. 5823. 

71 ibid.,Cilt6, s. 4271. 

72 Nuran Yildirim. "Kuduz Hastanesi", Tarih Vakfi Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 5, s. 112. 

73 Tarik, 6 §ubat 1887, (aktaran: Meliha Yetkin), Osmanli Basinmda Yuz Yil Once Bu Ay, 
Tarih ve Toplum, Sayi: 38, §ubat 1987, s. 30. 

74 Tarik, 5 EyliJI 1890, (aktaran Meliha Yetkin), Osmanli Basinmda YiJz Yil Once Bu Ay, Tarih 
ve Toplum, Sayi 82, Eyiul 1990, s. 4. 

75 Sermet Muhtar Alus, "Aksaray'dan Topkapi'ya", (hazirlayanlae: Erol §adi Ering-Faruk 
llkan), Istanbul Yazilari, Istanbul Istanbul Buyuk§ehir Belediyesi Kultur l§leri Dairesi Ba§kanligi, 1994, 
s. 36. 

76 Ibrahim Edhem Pa§a kitabmda gocuklara saglikia ilgili birgok nasihat verir. Hastaliklardan 
korunma yollarmi aniatir. Eger hastaliga yakalanilmi§sa tedavi garelerini gosterir. Bu tedavi usullerinin 
bijyuk bir bolumu Pa§a'nin Avrupa'da bizzat edindigi tecrubelerden meydana gelmi§tir. Otuzbe§ 
bolijm olan kitabin 8. 10. 12. 19. 22-25 ve 27-30. bolumleri saglik ijzerinedir. Kitaba bir giri§ yazisi 
yazan Hifzirrahman Ra§it Oymen de, Pa§a'nin Tip ilminde Avrupa duzeyinde bilgi sahibi oldugunu 
hatta zaman zaman daha da ileri bulundugunu belirtir. "Terbiye ve Talim-i Adab ve Nesayih-ul Etfal 
Risalesi Ozerine", Qocuklara OgiJtler, s. XIV. 

85 



77 ibid. s. 64. 

78 O donemlerde yerle§ik muayenehaneler yaygin olmadigindan doktorlar belirii gun ve 
saatlerde eczanelerde bulunurlardi. 

79 Tarik, 7 Mayis 1885, (aktaran: Uygur Kocaba§oglu), Osmanli Basininda YiJz Yil Once Bu 
Ay, "Tarih ve Toplum, Sayi 17, Mayis 1985, s. 25. 

80 Nuran Yildirim, "Altinci Daire-i Belediye Hastahanesi", Tarih Vakfi Istanbul Ansiklopedisi, 
Cilt 1 , s. 224. 

81 id, "Sankt Georg Hastanesi", Tariii Vakfi Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 6, s. 452. 

82 Ibid. 

83 Ibid. 

84 Cemil Topuzlu, 80 Yillik Hatiralarim, Istanbul GiJven Yayinevi, 1951 , s. 54-55. 

85 Nuran Yildirim, "Etfal Hastanesi", Tarih Vakfi Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 3. s. 220. 

86 Ondokuzuncu asirda olmamakla beraber Etfal Hastanesi modern yeniliklerini yirminci 
asrin ilk yillarinda da surdurmu§tur. 1902'de bir fotograf atolyesiyle bir kutijphane agilmi§ bir de 
rontgen cihazi hizmete girmi§tir. Ayni sene II. AbdiJIhamid Afyon Karahisar madensularinin gelirini 
hastaneye vakfetmi§ ve bu suretle vakif hastaneciligi konusunda bir uygulamaya gegilmi§tir. Qocuklari 
jimnastik yapmasi igin bir salon tahsis edilmi§, serum ve a§i hazirlamak igin bir de laboratuvar 
kurulmu§tur. Ayrica hastane 1900-1907 yiilari arasinda Turkge ve Fransizca olarak kurumla ilgili 
istatistik yilliklari ne§retmi§tir ki ba§li ba§ina modern bir geli§medir: Hamidiye Etfal Hastahane-i 
Alisinin Istatistik Mecmua-i Tibbiyesi/==Annales Medicales et Bulletein de Statistique de I'Hospital 
d'Enfants Hamidie, Yayinlayan: Hamidiye Etfal Hastahane-i Alisi Etibbasi, Istanbul Matbaa-i 
Osmaniye, (hazirlayan: Hasan Duman), Istanbul KiJtuphaneleri Arap Harfli SiJreli Yayinlar Toplu 
Katalogu, Istanbul IRCICAYayini, 1986, s. 141. 

87 Dr. Cemil Haveri"Qocuklara Mahsus Hifzisihha", Qocuklara Rehber, sayi. 15, 16 Temmuz 
1314, s. 3. 

88 Kuguk Ayasofyali (elif), Fuad, "Hifz-i Sihhatten", Qocuklara Mahsus Gazete, 1 1 Haziran 
1896, Sayi: 3, s. 3. 

89 H. Kemal, "Hifz-i Sihhat-i Etfale Dair Birkag Soz", Qocuklara Mahsus Gazete, 13 Agustos 
1896, Sayi 12, s. 3. 

90 H. Kemal, "Mebahis-i Sihhiyeden", Qocuklara Mahsus Gazete, 10 Eyiul 1896, sayi: 17 s. 
4. 

86 



91 "Nesayih-i Tibbiye ve Sihhiye", Qocuklara Mahsus Gazete, 14 Ocak 1897, s. 4-5. 

92 Qocuklar Hekimi, "Hifz-i Sihhat-i Etfal", Qocuklara Mahsus Gazete, 7 Ocak 1897, ss: 3-4. 

93 Bu haberlere bir ornek igin bkz. "§uunat", Qocuklara Mahsus Gazete, 25 Haziran 1896, s. 



6. 



94 Doktor §ekib Ismail, "Mekteb-i Numune-i Terakki'de Tedris Olunan Hifz-i Sihhat 
Derslerinin Hulasasi", Numune-i Terakki, 1 Mart 1304/=13 Mart 1888, Sayi 8, s. 89-90. 

95 Re§at Ekrem Kogu, "Avrupa Sag" Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 4, s. 1358. 

96 id, "Bahriyeli Qocuk Esvabi Modasi", Turk Giyim-Ku§am SiJsleme Sozlugu, Ankara 
SiJmerbank Kultur Yayinlari, 1 969 s. 24. 

97 id, "Qocuk: Uniformali Qocuklar", Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 8, ss: 4067. 

98 Tarik, 4 Haziran 1884, Osmanli Basininda Yuz Yil Once Bu Ay, (aktaran: Uygur 
Kocaba§oglu), Tarih ve Toplum, Sayi: 6, Haziran 1984, s. 39. 

99 Tarik, 13 Temmuz 1884, Osmanli Basininda YiJz Yil Once Bu Ay (aktaran: Uygur 
Kocaba§oglu), Tarih ve Toplum, sayi 27, Temmuz 1984, s. 7. 

100 Tarik, 24 Aralik 1884, Osmanli Basininda YiJz Yil Once Bu Ay (aktaran: Uygur 
Kocaba§oglu), Tarih ve Toplum, Sayi 12, Aralik 1984, s. 31. 

101 Tarik, 23 Mart 1890, Osmanli Basininda YiJz Yil Once Bu Ay, (aktaran: Ay§e §en), Tarih 
ve Toplum, Sayi 75, Mart 1990, s. 5. 

102 Bununia beraber gocuk giyimi lie ilgili ilanlar -beiki de ali§veri§ igin gerekli parayi 
ebeveynler verdigi igin- gocuk dergilerinde pek gorulmez. Istisna te§kil edenler Avrupa tarzi elbiseler 
degil bazi okullarin kiyafetinin ucuza dikildigi ya da benzeri ilanlardir. Bu ilanlara bir ornek igin bkz. 
Qocuklara Mahsus Gazete, Sayi: 18, 10 Eyiul 1896, s. 8. 

103 Re§at Ekrem Kogu, "Eyup Oyuncakgilan", Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 10. s. 5462. 

104 Ozdemir Nutku, "Osmanli §enliklerinde Qocuk", Toplumsal Tarihte Qocuk, (haz: Bekir 
Onur), Istanbul Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, 1993, s. 57. 

105 Balikhane Naziri AN Riza Bey, ibid. s. 194. 

106 Ibid. 

107 Halit ZIya U§akligil, A§k-i Memnu, Istanbul Hilmi Kitabevi, 1939, s. 58. 

87 



108 Re§at Ekrem Kogu, "Atyari§lan", Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 2, s. 1341. 

109 Semet Muhtar Alus, "Sinema: BirazTarihi, istanbul'a Du§u§u", ibid. s. 158. 

110 Engin Qizgen, "Osmanli Donemi Fotograflarinda Qocul<", Toplumsal Tariiite Qocul<, 
(iiazirlayan: Bel<ir Onur), Istanbul Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, 1993. s. 77. 

111 Ibid. 

112 Ibid. 

113 Ibid. s. 78. 

114 Dorina L. Neave, Eski Istanbul'da Gundelik Hayat, Istanbul Tercuman 1001 Temel Eser, 
1978,5.60. 

115 Ahmet Emin Yalman, Yakin Tarihte GordiJklerim ve Gegirdiklerim, Cilt 1, Istanbul Yenilik 
Basimevi, 1970, s. 22. 

116 Recaizade Mahmut Ekrem, Nijad Ekrem, Istanbul Servet-i Funun Matbaasi, 1900, (sayfa 
numarasiz). 

117 Re§at Ekrem Kogu, "Andriomenos Fotografhanesi", Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 2, s. 853. 

118 Qocuklara Mahsus Gazete, 30 Haziran 1899, sayi 174, s. 7. 

119 Balikhane Naziri AN Riza Bey gocuklarin buyuk bir sabirsizlikia Ramazan'i beklediklerini, 
gunku bu ay gelince her gece karagoz'e gittiklerini soyler. ibid. s. 13 Diger yazarlar da benzer 
g6ru§leri ortaya koyarlar. Sadri Soma, Eski Istanbul'dan Hatiralar, Istanbul lleti§ im Yayinlari, 1991; 
Refik Ahmet Sevengil, Istanbul Nasil Egleniyordu, Istanbul lleti§im Yayinlari, 1990; Cenab 
§ehabeddin, Istanbul'da Bir Ramazan, Istanbul lleti§im Yayinlari, 1991; Qaylak Tevfik, Istanbul'da Bir 
Sene, Istanbul lleti§im Yayinlari, 1990. 

120 Balikhane Naziri AN Riza Bey, op. cit. s. 187. 

121 Bu konuda ayrintili bilgi igin bkz. Metin And, Tanzimat ve Istibdad Donemimde Turk 
Tiyatrosu (1839-1908), Ankara Turkiye l§ Bankasi KultiJr Yayinlari, 1972, passim. 

122 Ibid. s. 101-102 Metin And'in aktardigina gore Hayal'in 14 Ekim 1289 tarihii ikinci 
sayisinda gocuklarin tiyatrolarda gok gayriahlaki §eyler seyrettigi ve hatta bunlari kuguk kizlarin bile 
seyrettigi soyleniyor ve bir islahat gerektigi belirtiliyordu. ibid. s. 101. 

123 Ibid. s. 86. 

124 Ibid. s. 98. 

88 



125 Hulya Argun§ah, "Qocuk Edebiyati", Turk Aile Ansiklopedisi, Ankara Ba§bakanlik Aile 
Ara§tirma Kurumu Yayinlari, 1993, Cilt 1, s. 279. 

126 Qocuklara Mahsus Tiyatro, "Namus ve Zaruret", Qocuklara Mahsus Gazete, Sayi 31, 17 
Aralik1896, ss: 3-6. 

127 Kemal Hasan Karnal, op. cit. s. 62. 

128 Bedii Bey, "Fazilet-i Say", Qocuklara Rehber Sayi 26, 14 Ekim 1897, s. 5. 

129 "Kuguk Valide", Qocuklara Rehber, Sayi 25 (ikinci sene), 6 Ekim 1898, s. 4"Mekteb-i 
Terakki'nin inas kismi tevzi-i mukafat resminde Fransizca olarak tema§aya vaz olunmu§ bir eserdir ki 
mealen tercume olunmu§tur". 

130 Tarik, 24 Agustos 1888, Osmanli Basininda Yuz Yil once bu ay, (aktaran: Ay§e §en), 
Tarih ve Toplum, Sayi 56, Agustos 1988, s. 5. 

131 Tercuman-i Hakikat, 8 Kanun-i Evvel 1886, Osmanli Basininda YiJz Yil once bu ay, 
(aktaran Ay§e §en), Tarih ve Toplum, Sayi 36, Aralik 1986, s. 53. 

132 TerciJman-i Hakikat, 17 Nisan 1884, Osmanli Basininda Yuz Yil once bu ay, (aktaran 
Mediha Yetkin), Tarih ve Toplum, Sayi 4, Nisan 1984, s. 34. 

133 Tarik, 14 Mart 1891, Osmanli Basininda Yuz Yil once bu ay, (aktaran Ay§e §en), Tarih ve 
Toplum, Sayi 87, Mart 1987, s. 5. 

134 Qocuklara Mahsus Gazete, 5 Te§rin-i Sani 1314/17 Kasim 1898, Sayi 144, s. 6. 



Ahmed Midhat Efendi. Qocuk Melekat-i Uzviyye ve Ruhiyyesi. Istanbul: TerciJman-i Hakikat 
Matbaasi, 1317. 

istidad-i Etfal. Istanbul: Kirkambar Matbaasi, 1308. 

Peder Olmak Sanati. Istanbul: Tercuman-i Hakikat Matbaasi, 1317. 

AN Riza Bey. Bir Zamanlar Istanbul, haz. Niyazi Ahmet Banoglu. Istanbul: TerciJman 1001 
Temel Eser. 

89 



Alus, Sermet Muhtar. Istanbul Yazilari. haz. Erol §adi Ering-Faruk llikan. Istanbul: Buyuk§ehir 
Belediyesi KiJItur l§leri Dairesi Ba§kanligi Yayinlari, 1994. 

And, Metin. Tanzimat ve Istibdad Doneminde Turk Tiyatrosu 1839-1908. Ankara: l§ Bankasi 
Kultur Yayinlari. 1972. 

Argun§ah, Hulya. "Qocuk Edebiyati". Turk Aile Ansiklopedisi. 3 Cilt. Ankara: Ba§bakanlik Aile 
Ara§tirma Kurumu Yayini, 1991. 

Berker, Aziz. Turkiye'de llkogretim I 1839-1923. Ankara: Milli Egitim Bakanligi Yayinlari, 1945. 

Berkes, Niyazi. Turkiye'de Qagda§la§ma. Ankara: Bilgi Yayinevi, 1973. 

Cebeci, Dilaver. Tanzimat ve Turk Ailesi. Istanbul: Otuken Ne§riyat, 1993. 

Qizgen, Engin. "Osmanli Donemi Fotograflarinda Qocuk". Toplumsal Tarihte Qocuk, haz. Bekir 
Onur. Istanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, 1993. 

M. D'Hosson. 18. yijzyil Turkiyesi'nde Orf ve Adetler. gev. Zerhan Yuksel. Istanbul: Tercuman 
1001 Temel Eser. 

Dogan, Ayhan. "Iran Okulu", Tarih Vakfi Istanbul Ansiklopedisi, Cilt 4. Istanbul: Tarih Vakfi Yurt 
Yayinlari, 1994. 

Edhem Ibrahim Pa§a. Davrani§ Kurallarinin Egitim ve Ogretimi ve Qocuklara OgiJtler. haz. 
Hifzirrahman Ra§it Oymen. Ankara: Kultur Bakanligi Yayinlari. 1979. 

EnginiJn, Inci. "Qocuk Edebiyatina Toplu Bir Baki§". der. Mustafa Ruhi §irin. Qocuk Edebiyati 
Yilligi. Istanbul: Gokyuzu Yayinlari, 1987. 

Yeni Turk Edebiyati Ara§tirmalari, Istanbul: Dergah Yayinlari, 1983. 

Ergin, Osman. Turk Maarif Tarihi, 4. Cilt. Istanbul: Eser Matbaasi, 1977. 

Haydaroglu, llknur Polat. Osmanli Devleti'nde Yabanci Okullar. Ankara: Kultur Bakanligi 
Yayinlari, 1990. 

Istanbul Kutuphaneleri Arap Harfli SiJreli Yayinlar Toplu Katalogu 1828-1928. haz. Hasan 
Duman. Istanbul: IRCICAYayini, 1986. 

Kaplan Mehmet, EnginiiJn Inci, Emil Birol, Kerman Zeynep. Yeni Turk Edebiyati Antolojisi. 5. 
Cilt. Istanbul: Edebiyat FakiJItesi Yayini 1978. 

Karnal, Kemal Hasan. Turkiye'de Qocuk Tiyatrosu. Basilmami§ Yuksek Lisans Tezi. Istanbul: 
Marmara Universitesi, 1989. 

90 



Koger, Hasan AN. Turkiye'de Modern Egitimin Dogu§u ve Geli§imi. Ankara: Milli Egitim Bakanligi 
Yayinlari, 1992. 

KoQU, Re§at Ekrem. Istanbul Ansiklopedisi. 11 Cilt. Istanbul. 

Turk Giyim Ku§am SiJsleme Sozlugu. Ankara: SiJmerbank Kultur Yayinlari, 1969. 

Kodaman, Bayram. AbdiJIhamid Devri Egitim Sistemi, Ankara: Turk Tarih Kurumu Yayinlari, 
1988. 

"Qocuk Edebiyati". Qocuk Edebiyati Yilligi. haz. Mustafa Ruhi §irin. Istanbul: GokyiJzu 
Yayinlari, 1987. 

Neave, Dorina L. Eski Istanbul'da Hayat. gev. Osman Onde§. Istanbul: TerciJman 1001 Temel 
Eser, 1978. 

Nutku, Ozdemir. "Osmanli §enliklerinde Qocuk". Toplumsal Tarihte Qocuk. haz. Bekir Onur. 
Istanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, 1993. 

Okay, CiJneyd. "Ilk Qocuk Tiyatrosu Ozerine Notlar", Toplumsal Tarih, N: 40, Nisan 1997 ss: 13- 
14. 

Osmanli Qocuk Hayatinda Yenile§meler 1850-1900 Istanbul: Kirkambar Yayinlari 1998. 

Okay, Orhan. Bati Medeniyeti Kar§isinda Ahmed Midhat Efendi, Istanbul: Milli Egitim Genglikve 
Spor Bakanhgi, 1989. 

"Edebiyat DiJnyasinda Qocuk". Qocuk Edebiyati Yilligi. haz. Mustafa Ruhi §irin. Istanbul: 
Gokyuzu Yayinlari, 1987. 

Ozege, Seyfeddin. Eski Harflerle Basilmi§ Turkge Eserler Katalogu. 5 Cilt. Istanbul. 

Ozertem, Tekin. Turkiye'de Qocuk Tiyatrosu. Ankara: Kultur Bakanligi yayinlari, 1979. 

Ozgul, Metin Kayahan. AN Ekrem Bolayir'm Hatiralari. Ankara: Kultur Bakanligi Yayinlari, 1991. 

Recaizade Mahmut Ekrem. Nijad Ekrem. Istanbul: Servet-i Funun Matbaasi, 1316. 

Tanpinar, Ahmet Hamdi. 19. AsirTiJrk Edebiyati Tarihi, Istanbul: Qaglayan Kitabevi, 1967. 

Topuzlu, Cemil. 80 Yillik Hatiralarim. lltanbul: GiJven Yayinevi, 1951. 

U§akligil, Halit. A§k-i Memnu. Istanbul: Hilmi Kitabevi, 1939. 



91 



Yahya Kemal. Qocuklugum Gengligim EdebT ve SiyasT Hatiralarim. Istanbul: Yahya Kemal 
EnstitusiJ Yayini, 1973. 

Yalman, Ahmet Emin. Yakin Tarihte GordiJklerim ve Gegirdiklerim. Cilt 1. Istanbul: Yenilik 
Basimevi, 1970. 

Yardim, Mehmet Nuri, Tanzimattan GunumiJze Edebiyatgilarimizin Qocukluk Hatiralari, 
Istanbul: Kavramlar Yayinevi, 1986. 

Yerasimos, Marianna. "16. -19. yuzyilda Bati Kaynakli Gravurlerde Osmanli Qocuk Figurleri". 
Toplumsal Tarihte Qocuk. haz. BekirOnur. Istanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, 1993. 



92 



Eytam idaresi ve Sandiklar (1851-1926) / Yrd. D09. Dr. Mehmet Qanli 
[s.57-73] 

Mugia Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Giri§ 

etim konusu gerek islam oncesinde ve gerekse islam donemi TiJrklerde, uzerinde onemie 
durulan bir konudur. Turklerin bu konuda diger milletlerden gok once orgutlenmi§ olduguna dair 
belgeler mevcuttur. Bu belgelerden iiki, Gokturk Yazitlaridir.1 Bu yazitlarda Turk ailesinin bir butijn 
olarak, varlikta ve yoksullukta kendi kaderlerini payla§mak zorunda oldugu ifade edilmektedir. Aile 
ijyelerinde "ben oliJrsem gocuklarim ve e§im ne olur" diye bir ku§ku ve korku dile getirilmemektedir. 
Ki§inin oldiJkten sonra, gocuklarina kimlerin bakacagi torece tayin edilmi§tir. Tore geregince, olen bir 
karde§in e§i ve gocuklarinin sahipsiz kalarak, yoksulluk iginde ya§amalarina izin verilmemi§tir. 
Sahipsiz kalan gocuklarin ba§larini alip gitmesi de onlar igin buyiJk bir kayip sayilmaktadir. Ozellikle 
gocuklarin ba§ka ailelere girip soy adiarini degi§tirmeleri uzerinde ise dikkatle durulmaktadir.2 

Diger Turk devletlerinde ve Osmanli Devleti'nde de, dul ve yetimlerin haklarmin korunmasi lie 
ilgili konular uzerinde titizlikle durulmu§tur.3 Bunun igin Osmanli Devleti'nde dul ve yetimlerin 
haklarinin gozetilmesi lie ilgili sosyal yardim te§kilatlari kurulmu§tur. Bunlarin ba§inda ise vakiflar 
gelmektedir. Ozellikle Fatih Sultan Mehmet zamaninda kurulan vakiflarda yetim gocuklarin okutulmasi 
ve mesiek sahibi olmalan saglanmi§tir.4 Bunun yaninda 1851'de Eytam Nazirligi, 1868'de Tuna Valisi 
Mithat Pa§a tarafindan islahhaneler,5 1872'de Daru§§afaka,6 1903'te II. AbdiJIhamit tarafindan 
Daru'l-hayriJ'l-'ali? ve 1915'te de Trablusgarp ve Balkan sava§larinda babalari §ehit olan gocuklarin 
korunmasi amaciyla da Daru'l-eytamlar8 kurulmu§tur. Bu kurumlarin iyi gali§abilmesi ve yetimlerin 
mallari lie ilgili haksizliklarin ortadan kaldirilmasi amaciyla birgokferman ve hukijmler yayinlanmi§tir. 
Ornegin 1852 yilinda istanbul ve Bilad-i Selase'de9 olenlerin yetimlerine intikal eden gayri menkullerin 
ke§if ve tahmini i§lemlerinden fazia harg alindigi lie ilgili §ikayetler uzerine gikarilan emirde fazia harg 
alinmamasi, ke§if bedellerinin ve tahminlerinin degerleri konusunda dikkat edilmesi gerektigi 
bildirilmi§tir.10 Yayinlanan bu fermanlarda gayri muslim yetimlerinin haklarmin da korunmasi lie ilgili 
hukijmlerin oldugu gorulmektedir. Rum yetimlerinin haklarmin ke§i§hanelerde kayboldugu, bunun igin 
de kilise hesaplarmm incelenmesi ve gerekli tedbirlerin almmasi istenmektedir.1 1 

1. Yetimlerin Sosyal Haklarmin Korunmasi 

Eytam, yetimin gogulu olup, tek kalma anlamma gelmektedir. Yetim, erginlige ermeden babasi 
olen gocuktur. Annesini kaybeden gocuga da yetim denilmektedir. Kag ya§inda olursa olsun babasini 
kaybetmi§ ve bulug gagina girmemi§ gocuklar igin de kullanilmaktadir. Geni§ manada ise yetim, 
sadece buluga ermemi§ babasiz gocuk degil, akii yeteneklerini kazanip kendisini idare edecek diJzeye 
gelmemi§, zayif insan anlammdadir. Yetimlik, bulug gagina girmi§ olmakla sona ermemekte, ayni 
zamanda akIi bakimdan da kendisini idare edebilecek durumda yani ru§t olmasi gerekmektedir.12 

93 



Bizim ele alacagimiz konu, yetim haklarinin tarihi sureci yerine Eytam idaresinin (1851) 
kurulmasindan itibaren 1926'ya kadar olan donemde yetim haklari, mallarinin korunmasi, Eytam 
idaresi ve Eytam Sandiklari uzerine olacaktir. Ancak konu incelenirken yeri geldiginde gegmi§ 
uygulamalari da kisa da olsa vermeye gali§acagiz. Oncelikle yetim iiakki, ebeveynden birinin olmesi 
ile birlikte ba§layan ve ru§tunu ispat edinceye kadar olan siJreyi kapsayan iiukuki bir siJregtir. Bundan 
dolayi tereke (miras), vasilik veya vesayet ve ru§t gibi konularin incelenmesi gerekmektedir. 

1.1. Tereke 

Tereke, olen bir kimsenin miras olarak biraktigi Jiertiirlu mal veya e§yanin tumunu ifade eder.13 
islam hukukuna gore, terekenin mirasgilar arasinda taksimi yapilmadan once §u i§lemlerin yapilmasi 
gerekmektedir: Olen ki§inin, cenaze masraflarinm yapilmasi, §ahsin ba§kasina olan borglarmin 
odenmesi ve vasiyeti varsa yerine getirilmesi gerekmektedir. 14 Vasiyetler yerine getirildikten sonra, 
mirasgilarin hisseleri, §er'i miras usullerine gore kendilerine teslim edilmektedir. Bu i§lemlerden sonra 
mirasginin terekeleri, mahalli mahkemece gorevlendirilen memurlar tarafindan yazilirdi. Tereke olarak 
kalan mallardan sati§i yapilacak olanlarin kaydi tutularak, usulune uygun sati§lari yapilirdi. 

Osmanli Devleti'nde gayri mijslimlerin tereke i§lemleri de MiJsluman halkin i§lemleri gibi §er'i 
mahkemelerde yapilmaktaydi. Ancak bu durum son donemde §ikayetlere sebep olmu§ ve bu da 
bijyuk devletlerin mudahalelerine yol agmi§tir. Bu konuda devlet, 1856'da bir ferman gikartarak gayri 
muslimlerin vasiyetlerinin diledikleri gibi yerine getirilmesi saglanmi§tir.15 Bu tarihten itibaren olen 
gayri muslimin varisi olsun ya da olmasin tereke i§lemlerine kesinlikle kari§ilmadigi g6rulmu§ ve gayri 
muslimlerin tereke i§lemleri, vasiyetleri gergevesinde yerine getirilmi§tir. Bir gayrimuslim varis 
birakmadan olijrse, bir varis gikmasi ihtimaline kar§i devlet terekeyi kadi'nin denetimi altinda bir sure 
tuttuktan sonra gayri muslimin dini kurumlarina teslim ederdi.16 islam miras hukukuna gore taksimi 
yapilan gayri miJslim terekesinde, once cenaze masraflari ve borglari gikartilirdi. Daha sonra 
MusliJman halkta oldugu gibi diledikleri takdirde erkege tam, kadina yarim hisse verilirdi. Ayni §ekilde 
geriye kalan yetimin mallari da Musluman yetimlerindeki gibi Eytam Sandigi'na teslim edilmekteydi.17 

Gerek tereke ve gerek yetim mallarinin Eytam Sandigi'na teslimi konusunda vasiyet veya ozel 
bir hijkum varsa buna azami miktarda riayet edilmekteydi.18 Ornegin Marmaris §er'iye Sicili 
Defterlerinde 23 yil iginde (H. 1303-1326) sadece iki gayri muslim terekesine rastladik.19 Gayri 
muslim terekelerinin bu kadar az olmasi yukarida bahsettigimiz gibi ozel vasiyet hijkumlerinin 
uygulanmi§ olmasindan dolayi olabilir.20 

Osmanli Devleti'nde tereke i§lerine daha once istanbul'da kadiliga bagli olarak kurulan Bab 
Mahkemeleri21 bakmaktaydi. Bu mahkemeler bijyijk §ehirlerde kurulmu§tur.22 1851'de Eytam 
Nazirligi'nin kurulmasindan sonra yetim i§leriyle ilgili §ikayetlerin artmasiyla 1852'de "Kismet-i 
Belediye Mahkemesi"23 kurulmu§tur.24 Bu mahkeme, istanbul ve Bilad-i Selasede (Eyup, UskiJdar 
ve Galata)25 bulunan esnaf terekeleri i§lerine ve yetim mallarina bakmaktaydi. 1860'da kapatilan bu 



94 



mahkemenin gorevleri daha sonra tekrar Bab Mahkemesi'ne devredilmi§tir. Ta§rada ise tereke 
i§lerine "Mufetti§ Hukkamliklan"na26 bagli olarak mahalli mahkemeler bakmaktaydi.27 

Eytam idaresi'nin 1851'de kurulmasindan itibaren yetim haklari ve terekelerle ilgili bir gok 
degi§ikliklerin yapildigini gormekteyiz. Oncelikle koy ve kasabalarda Muslim ve gayrimijslim Osmanli 
tebaasindan biri oldugijnde, koyun muhtari, imami ve papazi, resmi makamlara olen ki§iyi bildirmekle 
yukumlijdur. Ayni zamanda olenlerin varisleri igerisinde yetim, deli, kayip, bakima muhtag dul kadin 
ve bunak olup olmadigini da bildirmek zorundadirlar. Bunu ihtiyar meclisleri denetliyordu.28 

Buna uymayanlar para cezasi lie cezalandiriliyordu.29 Bununia birlikte tereke yazimlari 
hakkinda da bazi duzenlemelere gidilmi§tir. Ornegin tereke yazmaya giden mahalli mahkeme 
memurlardan ba§ka, Eytam idaresi memurlarmin da mahkeme kassamlari lie birlikte tereke yazmaya 
gitmesi zorunlu hale getirilmi§tir.30 Bu iki kurumun memurlari ayri ayri defter tutuyorlardi. Bunun 
nedeni yetim mallarinin degerinde satilmasi ve hirsizligin onlenmesi igindir. Terekeleri yazmaya giden 
memurlarin yaninda mahalle veya koyun imami, muhtari, papaz ve hahamba§i veya han 
odaba§ilarindan birinin bulunmasi gerekmektedir. Gorevli olan memurlar tarafindan terekeler ozel bir 
deftere teferruatiyla yazilarak muhurlenir ve ilan edilirdi.31 Eger terekenin degeri 20 bin kuru§u geger 
ise mahalli gazetelerde ilan edilmek zorunlulugu vardi.32 

Tereke yazilmadan once olen ki§inin borcunun olup olmadigina bakilmaktadir.33 Tereke 
igerisinde altin ve mucevherat gibi e§yalar, Eytam Meclisleri tarafindan kuyumcular gar§isinda 
satiliyordu.34 Mirasgilar iginde kayip olanlarin hisselerine du§en paylar, vakiflar ve maliye beytij'l-mal 
memurlari tarafindan i§lemleri yapiliyordu. Hisseleri, ayri keselere konularak merkezde Beytij'l-malda, 
ta§ra da ise eytam sandiklarinda saklaniyordu. Bu ki§inin mallari, sandikta 5 yil saklanmaktadir. Bu 
sure igerisinde ortaya gikarsa, mahkeme karariyla mirasini alabiliyordu. Qikmazsa mallar hazineye 
devrediliyordu.35 Terekenin yazim ve taksimi en geg 15 gun zarfinda sonuglandirilmasi gerekiyordu. 

Yazilan terekeler daha once mahalli mahkeme memurlari ve kassamlari tarafindan muhijrlenip 
kasaya konuluyordu. Yeni duzenlemeye gore yazilan terekeler, denetim igin bekletilmeden Eytam 
idaresi'ne bildirilecekti. i§lemler ug ay iginde tamamlanarak, en son dort ay iginde de 
sonuglandirilacakti. Bu zaman zarfinda sonuglandirilmazsa guvenlik kuvveti lie tereke, kimin 
zimmetinde ise aliniyordu.36 Terekeden elde edilen gelir, taksim olununcaya kadar memuru 
tarafindan kassam huzurunda eskiden oldugu gibi mal sandigina konularak, saklaniyordu ve en kisa 
zamanda degerlendiriliyordu. Sandiklarm saglam olmasi ve kilitli olmasina dikkat ediliyordu ve bunun 
sorumlulugu da kassamlara aitti.37 

Nizamnamelerinde olmamasina ragmen, I. Dunya Sava§i ve Milli Doneminde askerde iken olen 
ki§ilerin terekelerinden ve geriye kalan yetimlerinden mahkeme harglarinin alinmadigini gormekteyiz. 
Hatta mahkemelerin, Muslim ve gayrimuslim38 ayirdetmeksizin askerde olen ki§ilerin yetimlerine, 
terekelerinin taksimine ve diger i§lemleriyle ilgili i§lere dikkat edilmesi konusunda emirlerin 
gikarildigini g6rmekteyiz.39 

95 



1.2. Vasilik 

Vesayet: lugatde emir, bir i§i birisine ismarlama demektir.40 Geni§ aniamda ise Vesayet, eda 
ehliyeti yani haklarini kullanmaya ehliyeti bulunmayan ya da noksan olan bir ki§inin mallarini koruma, 
i§letme ve tasarruf etme iiakkinin ba§ka bir kimseye taninmasidir. Vesayet sifatini ta§iyan yani bir 
§alisin mallarinda veya gocuklarinin i§lerinde tasarruf etmek uzere gorevlendirilen ve bu i§ler igin 
hukuken temsil yetkisine saiiip olan ki§iye de Vasi denir. 

Vesayet kavrami tariiisel siJreg iginde incelendiginde ilk olarak Roma hukukunda kar§imiza 
gikmaktadir. Roma hukukuna gore babanin oliJmu veya himayeyi gerektiren §artlarin ortaya gikmasi 
durumunda en yakin aile reisi, yasa geregi dogrudan dogruya aileye vasi olurdu. Bu yasal vasilik 
kurumu en eski vesayet muessesesidir.41 

islam hukukunda da vasilik, ailede baba durumunda olan §ahsin oliJmu halinde veya ehliyetsiz 
bulundugu, evini ve gocuklarini idare etmekten tamamen yoksun oldugu, onlarin hak ve hukuklarini 
koruyacak akil ve fikre sahip bulunmadigi hallerde ba§vurulan bir hukuki muessese olarak g6rulur.42 
Bu ifadeden de anla§ilacagi iJzere mallarmin idaresi ba§kasina devredilecek olan ki§i, kendi mallarini 
bizzat idareden aciz olmalidir. Bu da gocukluk, akii dengesinin yerinde olmamasi ve bunaklik sebebi 
lie olabilir.43 Bizim uzerinde duracagimiz konu, yetim kalan gocuklarm vesayet altina almmasi, 
onlarin mallarmin tasarrufuyla ilgili orfi ve kanuni i§lemleri ve onlarin mallarmin korunmasi lie ilgili 
Eytam idaresi'nin kurulmasmdan sonraki geli§melerdir. 

islam hukukuna gore, baba olmeden once gocuklarma vasiyet yoluyla vasi tayin edebilirdi.44 Bu 
vasi, re§it olmayan gocuklarinin veya torunlarmm mal varligmi idare lie gorevlendirilirdi. Bu ki§iler, 
yaptiklari gorev igin herhangi bir ucret almamaktadir. Vasiyet yoluyla vasi atanmayan yetimlere 
mahalli mahkemenin kadisi veya naibi tarafmdan vasi tayin edilirdi. Bu ki§i, kadinin veya naibin 
vekilidir.45 Eytam idaresi'nin kurulmasiyla birlikte (1851) vilayetlerde Temyiz-i Hukuk Meclisleri, 
kazalarda ise Dava Meclisleri tarafmdan vasi tayin edilmeye ba§lanmi§tir.46 Gorevlendirilen vasilere 
ijcret almamasi tavsiye edilirdi. 47 Kadi veya naib, vasiyi kontrol etme ve istedigi zaman da onu 
azietme yetkisine sahiptir. Gerektiginde ise vasinin tasarruflarmi gozetmek igin bir gorevli tayin 
edebilirdi. Bu gorevliye de "Nazir" adi verilmektedir. 

Vesayetin gegerii olabilmesi igin, vasilige tayin olunan ki§inin bunu agikga kabul ettigini beyan 
etmesi gerekir.48 Vasi olacak ki§inin, vasilik gorevini yerine getirebilecek fikri ve ahlaki vasiflara sahip 
olmasi, hur, akilli, buluga ermi§, re§it, emin, ayni dinden ve vesayet i§lerine vakit ayirabilecek ve 
vasisi oldugu ki§i lie siki munasebette bulunabilecek birinin olmasi gerekmektedir. Buna gore akil 
hastasi, kole, kugukler ve gayrimuslimlerin, ve guvenilir olmayan ki§ilerin veil veya vasi olmalari caiz 
degildir. 

19. yuzyil Osmanli hukukunda gocuklaria ilgili haklarm korunmasi ve vasilik kurumunun onemli 
bir yeri ve uygulamasi oldugu gorulmektedir. inceledigimiz §er'iye sicillerindeki gok sayidaki ornek, 

96 



ana babadan birinin veya her ikisinin olmesi halinde mahkemenin gocuklari ve onlarin mahfuz 
haklarini korumak igin onlem alindigini ortaya koymaktadir. Vasi tayinlerinde oncelikle gocugun en 
yakinindan itibaren gijvenilir ki§iler vasi tayin edilebilirdi. Babanin olijmuyle gergekle§en vasi 
tayinlerinde once anne akia gelmektedir. Daiia onceleri kadinin veya annenin vasi tayin edilmesi 
mumkijn degilken, Tanzimat ile birlikte kadinin vasi tayin edilmeye ba§landigi gorulmektedir.49 

Baba iiarici birisinin vasi olarak atanmasi bazi durumlarda gergekle§mektedir. Yukarida da 
baiisettigimiz gibi babanin vasiligi yapamayacak iiukuki eiiliyete saiiip olmadigi durumlarda ba§ka biri 
vasi tayin edilmekteydi. Vasinin belirlenmesinde kan bagindan once verilen gorevi layikiyla 
yapabilmesi temel §art olarak aranmaktadir. §ikayet halinde vasilik elden gitmekte ve yapabilecek 
olana verilmektedir.50 

Eski hukukumuzda vasi tayinlerinde belirii bir sure soz konusu degildir.51 Surenin sona ermesi 
igin vasinin vefat etmesi ya da vasi olarak atandigi ki§inin ru§t olmasi gerekmektedir. Ancak vasi 
olarak atanan ki§i vasilik gorevini yerine getiremezse kadi tarafindan gorevine son verilir ve yerine 
ba§ka bir vasi tayin edilirdi. Vasi olarak atanan ki§iyi baba segmi§ ise kadi, bu ki§inin gorevine bir 
istisna di§inda son veremez. Bu da vasinin hiyanet etmesidir. Baba tarafindan atanan vasi, vasilik 
gorevini yerine getiremiyor ise onun gorevine son verilmeden kadi tarafindan ba§ka bir vasi daha 
atanirdi. 

Vasi, yetimin menkul ve gayri menkul52 malini muhafaza etmek ve onun yararina i§letmekle 
yukumludiJr. Yetimin faydasi igin onun mail ile ticaret yapabilir, malini kendi mail ile birle§tirip 
ortakla§a gali§tirabilir ve §irket kurabilirdi. Yetimin yarari igin ne gerekiyorsa yerine getirmekle 
mukelleftir. Fakat malinda onun zararina olacak tasarrufta bulunamaz ve yetimin malini kendi 
yararina kullanamaz. Yetimin kendi malini koruyacak, iyi §ekilde kullanacak duruma geldigini 
aniayinca malini teslim ederdi.53 Vasi, dilerse vasisi oldugu gocuklarin nafaka ve diger harcamalari 
igin bu gocuklarin mallanndan kar§ilanmak iJzere hakimden harcama izni isteyebilirdi. Nitekim yetim 
ile ilgili gikarilan nizamnamelerde yetimin, Eytam Sandigi'ndaki mallanndan nafaka ve tamirat tijru 
ihtiyaglari igin vasi vasitasiyla paranin kullandirilmasi hukme baglanmi§tir.54 Eger yetim, ru§t 
olmadan eviendirilirse vasi, Eytam Sandigi'ndan geyiz masrafi olarak yetim adina ayri bir para da 
gekebilirdi.55 Hatta nizamnamelere gore; yetim haklarini vasisinin takip etmedigi veya vekil dahi 
gonderemedigi durumlarda yetimin hakkinin zayi edilmemesi igin Eytam mijdurunun muzekkeresi ile 
§er'i hakimler tarafindan takip ettirilerek yetimlerin haklarinin korunmasina gali§ilmi§tir.56 

Marmaris §er'iye Sicili Defterlerine gore 24 yillik sure iginde 161 tane vasi tayini gergekle§mi§tir. 
Bu tayinlerin 85'i (%52,79) anne, 27'si (%16,77) baba, 10'u (%6,21) akraba, 39'u (%24,22) ise diger 
diye isimlendirdigimiz ki§iler vasi olarak tayin edilmi§lerdir. 

1.3. Ru§t(Bulug) 



97 



Ru§t konusunda iki terim kar§imiza gikmaktadir. Bunlardan biri "bulug" ikincisi de "ru§t" 
terimleridir. Bulug: gocuklarda, biyolojik olarak ergenlik belirtilerinin ortaya gikmasi devresi 
demektir.57 Buluga ermek, medeni hukuk agisindan ru§te ermek anlammda da kullanilmaktadir. Bu 
ki§iler, medeni hukuk agisindan tarn ehliyete sahiptirler. islam ve orf hukukunda bir gocugun balig 
sayilabilmesi igin farkli goru§ler bulunmaktadir. Bu goru§lerin ortak noktasi bulug ya§inin erkeklerde 
12, kizlarda 9 ya§ siniri kabul edilirken, her ikisinde de ust siniri on be§ ya§ olarak kabul edilmi§tir. Bu 
ya§ sinirlari, ikiime dayali olarak bolgesel farkliliklar gostermektedir. Bu ya§ ve alti ayni zamanda 
gocugun yetim sayilma ya§idir.58 Nitekim yetimlerle ilgili gikarilan nizamnamelerde 15 ya§ ve alti 
gocuklar yetim sayilmaktadir.59 Kisacasi yetim, bulug gagina gelmemi§ gocuklar igin kullanilan bir 
ifadedir. 

Ru§t ise gocugun kendi malini idare edebilmesi selahiyetine eri§me ya§i lie ilgilidir. Ru§t 
durumuna bulug lie ula§mak mumkijn oldugu gibi, sonradan da ula§mak mijmkijndur. Bu agidan 
buluga eren ki§i, kanuni ehliyete sahip degildir. Bu konuda farkli g6ru§ler mevcuttur. Ornegin Hanefi 
fikhina gore erkek gocuklarda 18, kiz gocuklarin da ise 17 ya§ini doldurduklarinda re§it sayilirlardi.60 
Osmanli hukuk sistemindeki uygulamaya gore Hanefi fikhinin g6ru§u agirlik kazanmaktadir. Ornegin 
incelemi§ oldugumuz Marmaris §er'iye sicili Defterlerindeki iki hukijmde kiz gocugu igin 17,61 erkek 
gocugu igin de 1862 ya§ini ru§t ya§i olarak kabul edilmi§tir. Ayni §ekilde Hanefi fikhina gore; yukarida 
bahsedilen ya§ doneminde re§it olmadigi takdirde 25 ya§ina kadar bekletilmektedir. Bu ya§i dolduran 
ki§iler higbir tecrube ve sinamaya gerek kalmaksizin re§it sayilirdi.63 Ornegin Marmaris'in Gelibolu 
Koyunden Halil Ibrahim 25 ya§ina geldigi igin mallari, Eytam Sandigi'ndan higbir dava soz konusu 
olmadan kendisine teslim edilmi§tir.64 

Re§it olma ya§i 17-18 ya§i olarak belirtilmi§ ise de, Eytam idaresi'nin kurulmasi lie birlikte bu 
ya§ siniri, kanunia 20 ya§ini doldurma §arti getirilmi§tir. Kisaca belirtmek gerekirse nizamnamelerde 
buluga girme ya§i 15 ya§ kabul edilirken, re§it olma ya§i 20 olarak kabul edilmi§tir. Bir yetim veya 
gocuk bu ya§tan oncede ru§dunu ispat etmek igin §ahit gostererek mahkemeye ba§vurabilirdi. Bunun 
ornekleri Marmaris §er'iye Sicili Defterlerinde H. 1296 (1880) yilina kadar seyrek de olsa gormekteyiz. 
Bu tur ba§vurularda mahkeme, ki§inin 20 ya§ini doldurmamasina ragmen lehine karar verildigi 
gorulmektedir. 1880'den sonraki tarihierde ise 20 ya§ sinirina dikkat edildigini gormekteyiz. Bunun 
nedenini, Eytam te§kilatinin yapisinda aramak gerekir. QiJnku 1880 yilina kadar Marmaris'te Eytam 
idaresi kurulamami§tir. 

Bir yetim, ru§dunu ispat edebilmesi igin §ahit gostererek mahkemeye ba§vurmasi 
gerekmektedir. Ki§inin ba§vurusu, Eytam Meclisi tarafindan ara§tirilarak sonuca baglanmaya 
gali§ilirdi. Bunda aranilan §art, ki§i hakkinda emniyet ve itimat saglanmasidir. Yani ki§inin malini idare 
edebilmesi igin guven vermesi gerekmektedir. Eger bu guven olu§mami§sa bu ya§ siniri 25 ya§ina 
kadar gikabilmektedir. Yetim, ru§dunu ispat ettikten sonra Eytam Sandigi'ndaki para veya mallari 
kendisine senet kar§iliginda teslim edilirdi. Bu senet, sandikta saklanirdi.65 



98 



Osmanli toplumunda ozellikle erkek yetimlerin ru§t ispat etme veya mallarini, Eytam 
Sandigi'ndan teslim i§lemleri zaman zaman gecikmelere neden olmu§tur. Qunkij Osmanli'da askeri 
alma ya§i 20'dir.66 Ru§t ispatinda ise 20 ya§ini doldurma §arti bulunmaktadir. Kisacasi erkek 
yetimler, bazan Eytam Sandigi'ndaki mallarini askerlikten sonra alabilmektedirler. Askerde iken bu 
ki§ilerin haklari, vasisi tarafindan korunmaya devam edilmi§tir. Bunu genellemek yanli§ olabilir. 

2. Eytam Nezareti ve Meclislerinin Kurulmasi ve Gorevleri 

Tereke bolumunde de bahsettigimiz gibi yetim i§lerini, daha once Istanbul Kadiligi'na bagli 
olarak kurulmu§ olan Bab Mahkemeleri ve Kismet-i Belediye Mahkemesi, ta§rada ise Mufetti§ 
Hukkamliklari bakmaktaydi. Istanbul ve Bilad-i selase'de (Eyup, Galata ve Uskudar) tereke ve yetim 
mallarinin sati§i lie ilgili §ikayetlerin artmasi uzerine bir takim tedbirlerin alindigi ve idari 
duzenlemelere gidildigini gormekteyiz. Bu §ikayetler uzerine yetim mallarinin korunmasi ve 
muhafazasi igin once bir komisyon kurularak konu Meclis-i Vala'da67 incelenmi§tir. Muzakereler 
sonucunda Emval-i Eytam Nezareti'nin kurulmasi kararla§tirilmi§ ve nizamnamesi yayinlanmi§tir. 
Yayinlanan ilk nizamnameye gore bu nezaret, §eyhulislamlik makamina bagli olarak 7 Rebi'u'l-evvel 
H. 1268 (31 Aralik 1851) tarihinde kurulmu§tur. Ilk olarak da nazirliga Tahsin Bey atanmi§tir.68 
Nezaret merkezi ba§langigta §eyhulislamlik makamina yakinligi sebebiyle once Suleymaniye'de 
du§unulmu§, ancak yer bulunamadigi igin Babiali'de faaliyete ba§lami§tir. Memur kadrosu da 24 
ki§iden olu§mu§tur. Nazir yardimcisi, 24 ki§iden biri ve ayni zamanda ba§katiptir.69 

Nezaretin te§kilat yapisi hakkinda fazia bilgiye ula§amadik. Yayinlanan ilk (1851) 
nizamnamesine gore Nezaretin kuruldugundan bahsedilerek, gorevleri maddeler halinde siralanmi§tir. 
Te§kilat yapisi hakkinda ise fazIa bilgi verilmemektedir. Nizamnamelerde daha gok Nezaretin merkez 
te§kilati lie bilgiler yerine, gerek merkezde ve gerekse ta§ra te§kilatlarinda kurulacak olan Eytam 
Idareleri veya Meclisleri ve Eytam Sandiklari hakkinda bilgiler mevcuttur. Ilk nizamnameye gore, 
§eyhulislamliga bagli oldugundan ve genel muhasebesini bir kag ayda bir me§ihat makamina icmal 
olarak gondereceginden soz edilmektedir.70 H. 1286 (1869) tarihinde yukaridaki nizamnameye zeyl 
olarak gikarilan "Memalik-i Mahruse-i §ahanede Ku§ad Olunacak Eytam Sandiklarinm Suret-i Idare 
ve Muhafazasi Hakkinda Nizamname"de de71 te§kilat lie ilgili bilgi bulunmamaktadir. Sadece bu zeyl 
nizamnamede "yetim mallarinin yazi§malarinin mahkeme katipleri, muhasebe i§lerinin de kaza veya 
idari mekanizmanin durumuna gore meclislerinin katipleri vasitasiyla yurijtulecektir" denilmektedir. 
Daha sonra H. 1291 (1874)'de gikarilan "Ba-irade-i Seniyye Te§ekkul Ettirilen Idare-i Emval-i Eytamin 
Suret-i Te§kilini ve Vezaifini MiJbeyyin Nizamname"de72 te§kilat yapisi hakkinda bilgiler bulmaktayiz. 
En son olarak da H. 1324 (1906) yilinda gikarilan "Umum Emval-i Eytamin Suret-i Idaresi Hakkinda 
Tadilen Kaleme Alinan Nizamname"de73 te§kilat yapisi ve diger i§lemler hakkinda detayli bilgiler 
bulunmaktadir. Ancak bu bilgiler, Nezaretin te§kilati lie ilgili olmayip, Eytam Idaresi ve Sandiklarinm 
idari yapilanmalari hakkinda bilgileri ihtiva etmektedir. 

Nizamnamelere gore Eytam Nezareti'nin gorevleri §unlardir: Tereke yazimina giden mahkeme 
memurlariyla birlikte bir memurunu gondererek tereke yaziminda ayri bir defter tutmak, terekelerden 

99 



yetimin hissesine du§en mal ve e§yalarin fiyat tespitini ve kontrolunij yapmak, Yetim hissesine du§en 
e§yalarin satilip satilmadigina dair beige vermek, Yetimin malindan borg verilecek miktarin kar§iligi 
reiiin alinacak malm kiymet takdirini yapmak ve kiymetini belirten bir ilmuhaberi vasiye vermektedir. 
Nezaret bu mallari bilir ki§ilere tahmin ettirmektedir. Hatta bu bilirki§ilerin herhangi bir yolsuzluga 
sebep olmamasi igin birbirine kefalet senedi lie kefil ve mesul tutmaktadir. Bilirki§i olan esnafin kefalet 
senedi nezarette saklanmaktadir. 

Nezaret, yetim mallarinin muhasebesini denetliyordu. Hatta bir kag ayda bir yetim i§lemleri ve 
mallariyla ilgili §eyhulislamlik makamina rapor veriyordu. Yetim, re§it olunca mallarini kendisine teslim 
etmek gibi gorevleri bulunmaktadir. 

Her ne kadar Eytam Nezareti 1851 yilinda kurulmu§ ise de H. 1291 (1874)'de te§kilat yapisi 
oturmaya ba§lami§tir. Bu tarihte olu§turulmaya gali§ilan yapiya gore, istanbul'da yetim i§leriyle ilgili 
yine §eyhulislamlik makamina bagli olmak uzere "meclis-i idare-i Emval-i Eytam" kurulmu§tur.74 

Bu meclis; bir reis, bir mijdur, katip ve askeri memurlardan ve iki daimi azadan olu§turulmu§tur. 
1908'de yapilan degi§iklikle daimi ijye sayisi altiya gikarilmi§tir. Eytam muduru ve katip tabi uyedir.75 
Istanbul Eytam muduru, §eyhulislamlik tarafindan ilmiyeden bir ki§i segilerek padi§ah onayi lie 
atanirdi. Diger Eytam mudiJrleri ve meclisleri, Istanbul Eytam MudiJriyeti'ne baglidir.76 

Daha sonra 1914'te yapilan degi§iklikle Istanbul Eytam muduru, fermania atanmaya veya 
aziedilmeye ba§lanmi§tir. MudiJrun olmadiginda, vekalet etmek uzere yardimci atanmi§tir.77 Bu 
"idarenin adi 1851 'den 1914'e kadar olan donemde Eytam MudiJriyeti veya Eytam Idaresi §eklinde 
gegerken, 1914'te gikarilan ek nizamname lie bu idarenin adi "Dersa'adet Emval-i Eytam ve Beytu'l- 
mal MiJduriyeti" §eklinde degi§tirilmi§tir.78 

2.1 . Yetim Mallari Idari Meclisi (Emval-i Eytam Idari Meclisi) ve Gorevleri 

Emval-i Eytam Idaresi, Merkesi Istanbul'da olmak uzere §eyhulislamlik makaminin nezareti 
altinda bir reis, bir yetim mallari muduru ve iki daimi uyeden olu§maktadir. Idari meclisin, yazi§malari 
ba§katip tarafindan yapiliyordu. Gerekli goruldijgu takdirde askeri memurlarda istihdam ediliyordu.79 
Bu meclis, ta§radan gelen cetvellerle, ta§rada bulunan yetim mallarinin muhasebesini tetkike 
memurdur. Istanbul ve Bilad-i Selasede (Uskudar, Eyijp, Galata) oturanlarin §imdiye kadar gogalmi§ 
olan tereke i§lemlerini bir an once halletmesi ve yetim, deli, kayip, dul ve bunaklarm haklarinin 
korunmasi lie ilgili ba§kaca nizamname hazirlamaya yardimci olacaktir. Meclis, llmiye sinifmm 
yetimlerinin de tespitine yardimci olacaktir.80 

Meclisin yetki ve sorumlulugu daha once gok sinirliydi. Her tijrlu konuyu me§ihat makamina 
soruyordu.81 1908'den itibaren yetki ve sorumluluklari geni§letilmi§tir. Istanbul merkezde bulunan 
Idari meclisinin gorevleri, Istanbul'da ve ta§rada tereke yazmaya gorevli her turlu §er'i mahkeme, 
eytam mudiJrleriyle ve ta§ra eytam meclislerinin idaresine ait emirler, kayit i§lemlerinin ve 
muhasebelerinin usulune uygun yapilip yapilmadigini, terekelerin eytam sandiklarma konulup 

100 



konulmadigini, kassam defterleriyle diger §er'i belgelerin zamaninda hazirlanip ilgili makamlara 
gonderilip gonderilmedigini, tereke memurlari, eytam memurlari, mudiJr ve ta§ra meclislerinin 
durumlarini tefti§ etmek ve uygun gormedigi i§lemleri ihtar etmek ve cezayi gerektirecek durum olursa 
§eyhulislamliga bildirerek memuriyetten men cezasina kadar i§lem yapmaktir.82 

Eytam ile ilgili her turlu terekelerin taksim olunan ve olunmayanlarini, i§lemleri yapilmayan 
terekelerin gecikme sebeplerini, i§lemi tamamlanan terekelerin eytam sandigina teslim edilip 
edilmedigini, her alti ayda bir muhakeme edip tereke memurlarindan rapor isteyerek defter 
dijzenleyecektir. Eksiklikleri hakkinda g6ru§ bildirerek, usulune uygun gordiJklerini Istanbul Merkez 
Eytam MiJduriyeti'ne havale ediyordu.83 

Ta§ra eytam mudiJriyetlerinin gegmi§ muhasebe defterlerini, kendi meclislerinden tasdikten 
gegirilenlerini tetkik ederek usulune uygun olmayanlarini mahalline lade etmek, uygun olanlarini 
Istanbul Eytam MudiJriyeti'ne havale etmektir. Sene sonunda ta§ra meclislerinden iki adet hesap ozeti 
ve aylik hesap mizanlarini istiyordu. Gerekli gordugu tedbirleri miJzakere ederek, §eyhulislamlik 
makamina bildiriyordu. Yine genel eytam hesaplarini yillik olarak §ehirlere gore ve ki§ilere gore 
hesaplarmi duzenleyerek, Divan-i Muhasebat'a g6nderiyordu.84 

Meclis kararlari ittifakia veya gogunlukia aliniyordu. Uyelerden biri muhalefet ederse muhalefet 
§erhini altina yazmakia mukelleftir.85 Meclisten gikan her turlu yazi§ma ve kararlar, ki§inin ozel 
muhruyle muhurlenip, diJzenli olarak me§ihata gonderiliyor ve burada i§lem gordukten sonra 
yururluge giriyordu. Bu kararlar, me§ihat makaminda i§lem gormezse gegerii olmuyordu.86 Mecliste 
tarti§ildiktan sonra sonuglandirilan kararlar, tarih sirasiyla deftere yazilarak reis ve aza tarafindan 
imzalaniyordu. Imzalanmayan kararlar gegerii olmuyordu.87 

§eyhulislamlik makamindan meclise havale edilen her turlu evrak en geg bir hafta iginde 
cevaplandiriliyordu. Meclisine muracaatlar yazili olarak yapiliyordu. §ifahen yapilan muracaatlar 
degerlendirilmiyordu. Hatta §eyhulislamlik makamindan havale edilmeyen muracaatlar da kabul 
edilmiyordu.88 

2.2. Ta§ra Eytam Te§kilati ve 

Eytam Meclislerinin Gorevleri 

Ta§rada yetim i§lerine "mufetti§ hukkamliklan"nin denetiminde mahalli mahkemeler 
bakmaktaydi. 1851'de Eytam Idaresi kurulmu§ olmasina ragmen ta§ranin buyijk bir kisminda 1880'li 
yillara kadar te§kilatlanamadigi gorulmektedir. Ta§ra Eytam idaresinin olu§turulmasi ve gorevleri 
hakkinda ancak 1908 Nizamnamesi'nde bilgiler bulunmaktadir. Ornegin Mugia bolgesinde Eytam 
Idaresi, 1880'lerin ortalarinda kuruldugunu gormekteyiz. Vilayet Salnamelerine gore ilk defa Eytam 
Idaresi'nin ve mudurijnun 1887 yilinda atanmi§ oldugunu g6rmekteyiz.89 



101 



1851'de Eytam Nezareti ile birlikte yetim mallarini ve emiakini korumak ve kollamak amaciyla 
vilayet, liva ve kaza merkezlerinde de §er'i mahkemelere bagli olarak eytam meclisi kurulmasi 
kararla§tirilmi§tir. Bu meclis, belediye azasindan segilmi§ iki daimi aza, defterdar, muhasebeci, mal 
muduru, muftij ve eytam mudijrunden olu§maktadir. Haftada bir kere toplanacak olan bu meclis, 
gerekli gordijgu durumlarda daha fazia toplanabilecekti. Bu ijyeler, yetim i§lerine iJcretsiz 
bakacaklardi. Reis, mazereti halinde ijyelerden birini vekil tayin edebilirdi.90 

Mecliste tutulmasi gereken defterler, yazi§malar ve kayit muameleleri mahkeme katipleri 
tarafindan yapiliyordu. Hatta meclis toplantilarindaki kayitlari da bu katipler tarafindan yapiliyordu.91 

Eytam meclisleri, yazilan terekelerin usuliJne gore yazilip yazilmadigini, satilan tereke e§yasinin 
kaydolunup sandiga konulup konulmadigini, idane ve nafaka huccetlerinin zamaninda yazilip 
yazilmadigini kontrol ediyordu. Tereke memurlarinin durumlarini tefti§ ederek, usulsuz gordukleri 
i§lemleri ikaz ediyordu. Eger tereke i§leri yogunsa uyelerden birini bu i§lere tayin ederek i§lemlerin 
hizlanmasini sagliyordu. Terekelerle ilgili her hangi bir problem gikarsa ve i§lemlerde tereddiJt edilirse 
mahkeme kanaliyla §eyhulislamlik makamina durum bildirilirdi.92 

Bu meclisler, heryilin sonunda defter ve kayitlari kontrol ederek, borca verilen paralardan gelen 
nemalari ilgili ki§ilerden tahsil ederek sandiklara iadesini saglamaktaydi. Teslim edilen paralarin 
miktarini, ne kadar nema getirdigini, ne kadar yetimlere nafaka verildigini ve ne kadar harg ve masraf 
edildigini, sandik mevcutlannm ne kadar oldugunu tetkik ve hesap ettirmekteydi. Bunlar ijg ay iginde 
bir ornegi iki nusha olarak eski muhasebe defterini de tanzim ettirilip eytam muduru ve mahkeme 
ba§katibi tarafindan muhurleniyordu. Bunlar meclisce tasdik ettirildikten sonra bir nushasi mahalli 
eytam sandiginda saklaniyordu. Diger nushasi §eyhulislamlik makamina sunulmak uzere mahalli 
mahkemeye veriliyordu. Zamaninda bu i§lemleri bitirmeyen memurlar hakkinda ceza-i mueyyide 
uygulaniyordu. 93 

Ta§ra Eytam idareleri ve sandiklari, Eytam idaresi Meclisi'nin talimati ijzerine Maliye 
mufetti§leri, Maliye mufetti§lerinin olmadigi yerlerde Adiiye mufetti§leri94 tarafindan tefti§ ettirilip, 
raporlari §eyhulislamlik makamina g6nderilirdi.95 

Eytam idaresi meclislerinin gorev ve yetkilerini ozetlemek gerekirse; 

1. Sandiklara verilen yetim para ve mallarini muhafaza etmek, 

2. Yetimlerin gayri menkullerini idare etmek ve usuliJne uygun olarak her turlu vergi, vesair 
masraflari yapmak, 

3. Devletge kendilerine tahsis edilen maa§i tahsil etmek, 

4. Yetimlerin ia§elerine kar§ilik nafakalarini saglamak, 

5. Veli ve vasilerinin hesaplarini kontrol etmek, 

102 



6. Tereke yazimi ve i§lemlerini istemek ve mirasgi ile hazine hissesinin odenmesinden sonra 
kayip hisseleri muhafaza etmek, 

7. Kesin ve kesin olmayan vade ile odenecek parayi kabul etmek, 

8. Merkez idari Meclisi'nin ise, ta§ra eytam sandiklarinin hesaplarini incelemek ve i§lemlerini 
nezaret etmektir.96 

2.3. Girit Eytam Sandigi ve Yetimlerle ilgili Diger HiJkumler 

Yukaridaki eytam idaresinin gorev ve yetkileri gergevesindeki hijkumler, menkul ve gayri menkul 
mall olan yetimlerin haklarinin korunmasi ile ilgilidir. Ancak mail olmayan ihtiyag sahibi veya ebeveyni 
memur olup olenler veya emekliye ayrilmi§ ki§ilerin yetimlerinin haklarinin korunmasi ile ilgili 
hukumler de bulunmaktadir. Ba§langigta bunlaria ilgili hukijmler yokken 1877 yilinda gikarilan eytam 
idaresinin kurulmasi ve gorevleri hakkindaki nizamnameye ek olarak telgraf ve posta memurlari, katip 
ve hademelerinin yetim ve ya§li kadinlarina baglanacak maa§ ve buna kar§ilik tutulacak meblagin 
idaresi ile ilgili i§lemlere dair nizamname yayinlanmi§tir.97 Ayni §ekilde ilmiye sinifinin,98 idareci ve 
askeri sinifa mensup emeklilerin,99 son olarak da emekli sandigindan istifade edemeyen eski ve yeni 
memurlarin olenlerinin yetimlerine ve ya§lilarina maa§ baglanmasi kararla§tirilmi§tir. 

Bu nizamnamelerde yetim haklarindan gok, olen ki§ilerin emekli maa§inin ne oldugu ve yetim ve 
ya§lilarina intikali ile ilgili hukumleri ihtiva etmektedir. 

Girit'inlOO ozerk yapiya kavu§masindan sonra burada Evkaf ve Eytam idaresi ve Sandigi 
kurulmu§tur. Bu sandigin veya idarenin amaci, diger eytam idaresiyle ortak ozellikleri ta§isa da farkli 
olarak dikkati geken hususlari vardir. Ornegin yetimlerin yaninda kimsesiz gocuklarin, serseri 
gezenlerini okula veya sanata gondererek terbiye etmek, sarho§ gezenlerin kuvvet kullanarak 
hallerinden vazgegirmek, bunlarin kazandiklari paralari eytam sandiginda korumak, islahi mumkun 
olmayanlari ise velilerinin rizasi alinarak denizci askeri olarak Bahriye'ye yazdirmak gibi hususlar 
eytam idaresinin gorevleri arasindadir.101 Yine e§ler arasindaki gegimsizlik, aileye ait problemlerde 
gikan ihtilaflarin gozijmunde meclis, ahlaksizligin onune gegmek amaciyla yardimci olacak ve 
mumkun oldugu kadar zor kullanacakti.102 Diger maddelere baktigimizda Girit vilayetinin ozel 
durumuna gore bazi degi§ikliklerin oldugunu gormekteyiz. Bunlar uygulamadan ziyade, pratikte 
vilayetin durumuna g5re hazirlandigi dikkati gekmektedir. 

2.4. Eytam MudiJru ve Diger Gorevlilerin Gorev ve Yetkileri 

Eytam mudurleri, nizamnamelere gore iki yilligina segilirdi. Tekrar segilmesi mumkun 
degildi.103 1908'den sonra her yil §ubat ayi sonunda eytam meclislerinde muhasebeleri gorulerek, 
her hangi bir usulsiJzlugu gorulmedigi veya istifa etmedigi surece surekli atanmaya ba§lanmi§tir.104 
MudiJrler, eytam meclisleri tarafindan segilirken, Istanbul Eytam muduru §eyhulislamlik makaminca 
segilirdi. Diger eytam mudurleri ve meclisleri, Istanbul Eytam MudiJriyeti'ne baglidir.105 Eytam 

103 



mudurleri ve diger uyelerin yukarida da bahsettigimiz gibi usulune uygun kuvvetii muteselsil kefil ile 
ellerinden senet aliniyordu. Hatta bu kefiller, alti ayda bir kontrol edilirdi.106 Bu ki§ilerin mal varliklari 
belediyece tespit edilerek, alim satimlarini §eyhulislamlik makamindan izin almadigi siJrece 
yapamiyorlardi.107 

ilk nizamnameye gore Eytam mudurleri, her iki yilda bir degi§mesi gerekiyordu. Ancak bu 
hukme ta§rada uyulmadigi gorulmektedir. Ornegin Mugia merkezde buna kismen uyulurken, 
Marmaris'te nizamnameye aykiri olarak degi§tirilmedigini gormekteyiz. Marmaris §er'iye Sicili 
Defterlerine gore; 108 1906 yili oncesi tek bir ki§inin Eytam MudiJru olarak adi gegmektedir (Hafiz 
Mehmet Efendi), 1908 sonrasinda ise nizamnameye aykiri olarak her iki yilda bir Eytam mudijrunun 
degi§tirildigini gormekteyiz. 

Eytam mudurleri ve yardimcilarinm gorevleri; Tereke ve vesaireden mudiJriyete gelen para ve 
rehin mijcevheratin ve bunlarin tahmin evraklarini, deftere kaydettirerek kasaya koydurmakia 
mukelleftir. Sandiktan borg almak isteyenlerin verecekleri rehinlerin kiymet takdirlerini, kefillerinin 
saglam olup olmadigini, eytam nema ve akarlari iJcretlerinin hazine borglari nemalarinin aydan aya 
ba§tahsildar vasitasiyla tahsil edilip, yetimin vasisi veya yakinlarina verilip verilmedigine, hazine 
borglari nemalarinin sahiplerine verilmesini saglamak, faizinin zamani dolan paralarin tahsilini 
saglamak veya zamanini tekrar yenilemesini yapmak, kassam defterlerinin ve diger i§lerin zamaninda 
yapilmasini saglamak ve mahiyetinde gali§an memurlarin gorevlerini usulune uygun yapmalarini 
saglamak, yetim haklariyla ilgili luzumlu goriJIen §eyleri muzakere ettirmek ve mahiyetindeki 
memurlarin usulsiJzluklerini ara§tirmak ve idari meclise bildirmektir.109 Sandiktan her ne surette 
odeme yapilirsa yapilsin Eytam mudurij hazir bulunuyordu.110 Yine mudiJr ve mahiyetindeki 
memurlar, resmi gunler harig gunde alti saat gali§mak zorundaydilar.1 1 1 

Ba§katip, sulh davalarmin usulune gore i§leyip i§lemedigine, mahiyetindeki memurlarin 
gorevlerini yapip yapmadigini, memurlarin usulsuzlijgunu gordijgunde ikaz ederek hakime, en son 
olarak da eytam meclisi idaresine havale ediyordu.1 12 

Yetim i§lerinde gali§an tereke memurlarinin gorevlerine gelince; Bu ki§iler, tereke yazabilmeleri 

igin muteselsil olarak kefalet senedi yaptiriyorlardi.113 Kefaleti olmayan katipler, tereke 

yazamiyorlardi. Bu senetler, Eytam idari meclisine g6nderiliyordu.114 Katipler veya memurlar, tereke 

yazimlarinda bizzat bulunuyorlardi. Yazim i§lemleri en geg bir hafta iginde tamamlanip, tashih 

i§leminden sonra ba§katibe havale edilirdi. Ba§katip, tashih ve imzadan sonra hakim ve katiplere geri 

verirdi. Yazila i§areti yazildiktan sonra yaziciya verilip, sicile kaydedildikten sonra "kayit ve mukabele 

olunmu§tur" yazisi yaziliyordu. Yazici, yazi ve sicil sayfa numaralarini ve yazicilara mahsus muhurle 

muhijrluyordu. Daha sonra katip ve hakimlere vererek onlar da imza ve muhurluyorlardi.115 Ba§katip 

ve memuru olamayan mahkeme katiplerinin yazdiklari terekeler, kassam defterleri ve diger evraklar, 

naib tarafindan goriJIup tashih ve yazila i§areti konulduktan sonra i§lemler tamamlaniyordu.116 

Tereke yazimlarinda iki kayit arasinda iki parmaktan gok bo§ yer birakilmayacak ve silinti kesinlikle 

yasaklanmi§tir. Yanli§lik olursa yazinin ustij hafif gizilerek dogrusu yazilacak ve hakim tarafindan 

104 



muhurleniyordu. Defterlere sayfa numarasi veriliyordu ve bu defterler, hakim tarafindan tasdik ve 
muhurleniyordu.117 

Muhzirlar, gijnluk satilan tereke e§yasindan elde edilen paralari alacaklilara ve ilgili ki§i ve 
yerlere teslim etmek ve kar§iliginda aldigi makbuzlari hakime gostererek sakliyordu.118 

Munadiler (dellal), yetimlerin satilacak gayri menkullerini gerekli yerlerde bagirarak sati§ini 
yapiyorlardi. Bunlaria ilgili tali i§lemleri yurutuyordu.119 

Yetim i§lemleri lie ilgili yazi§malari mahkeme katipleri, sandik muhasebe lie ilgili i§lemleri de 
kaza meclisleri katipleri tarafindan yurutuluyordu.120 Bu ki§iler, kalemiye adi altinda ba§ka bir harp 
almiyorlardi.121 

Eytam mudiJrleri ve diger gorevlilerin yapmi§ olduklari gorevler veya i§lemler sonucunda 
aldiklari ucretlere gelince; Eskiden kassam katipleri ve mahzarlar, idane harci olarak kesede 5 kr, 
"Habbe-i Vahide"122 adi altinda harg aliyorlardi. Yeni usule gore bu harcin alinmasi, Nezaret ve 
Sadaretge yasaklanmi§tir. 1872'de gikarilan bir zeyl lie yetimin emiak arazi ve akarindan ba§ka 
satilacak tereke e§yasindan alinan binde 20 dellaliye harcindan binde 12'si Eytam mijdurijne, binde 
5'i dellale ve binde 3'u de mahkeme hademelerine (katip ve muhzir) veriliyordu. 123 Kaydiye harcmin 
yarisi yazicilara, diger yarisi da Istanbul ve ta§radaki Eytam Muduriyeti heyetine veriliyordu. 124 Daha 
sonra 1880'de gikarilan ba§ka bir zeylde, Eytam mudijrune bunlardan ba§ka, faiz makbuzlarindan 
kuru§ta bir para verilecegi kararla§tirilmi§tir.125 Tahsildar olmayan yerlerde eytam mudijrlerine, tahsil 
edilen faiz ve akar ucretlerinden ve hazine borglari nemalarindan yuzde be§ kuru§ veriliyordu. 126 

Istanbul merkezde alinan verginin ugte biri eytam memurlarina, ijgte biri gorevlendirilen 
muvazzaf olmayan gorevlilere, muhasebe harci lie idane harcinin ugte biri Istanbul'daki hakimlere, 
iJgte biri Eytam Muduriyeti heyetine, diger ugte birisi de ikili birii hesabiyla tereke katiplerine, 
muhzirlara veriliyordu. Ta§rada ise; muhasebe harci ve idane harcinin ugte biri eytam mudurleri ve 
maiyetine, ugte biri mal sandigina teslim edilerek vergi ve diger mahkeme harglariyla birle§tirilerek her 
ay ba§inda katip ve hademelerin maa§larinin odenmesi saglaniyordu. Dellaliyenin Istanbul'da yirmi 
hisseden alti hissesi Dellale, alti hissesi tereke katiplerine, iki hissesi muhzirlara, alti hissesi eytam 
muduriyeti heyetine veriliyordu. 127 

Mahkemelerde yazilan terekelerden masraflar giktiktan sonra mirasgilar arasinda taksim olunan 
paranin yekunundan vergi olarak kuru§ta bir para vergi alinmaktadir.128 Eytam malindan borg alinan 
paraya kar§ilik ta§inir mallarin rehin edildiginde binde bir kuru§, ta§radaki devlet arazisi i§letenlerden 
binde be§ kuru§, kefilli borg alirsa binde on kuru§ aliniyordu. Borg yenilemesinde de ayni para 
aliniyordu. Idane kayitlari igin kayit parasi olarak binde bir kuru§ aliniyordu. Kayit silinmesi halinde 
para alinmiyordu. Belediyece de yapilan i§lemler kar§iliginda bir kuru§ ilmuhaber parasi 
aliniyordu. 129 



105 



Veraset ispati ilam ve huccetlerinde miktara gore kuru§ta yarim para harg alinmaktaydi.130 
Yetimin uzerinde bulunan emiakin sati§i igin verilen izinnameden bin kuru§ta be§ kuru§ harp 
alinmaktaydi.131 Tereke ile ilgili her tiJrlu evrakin ikinci nushasindan harg alinmiyordu. Ancak kagit 
parasi olarak elli kuru§ harg aliniyordu.132 Vasi tayini ve nafaka takdiri gibi i§lemlerden para 
alinmayarak sadece kagit parasi olarak be§ kuru§, yaziciya da 15 ila 25 kuru§ arasinda kaydiye harci 
aliniyordu.133 Yine tereke yazimlari igin ozel harg alinmayip, ancak ozel olarak katipler, olay 
mahalline giderlerse §ehir iginde elli kuru§, §ehir di§inda uzakliga gore yuz ila yuz elli kuru§, ozel harg 
aliyorlardi.134 

3. Eytam Sandiklarinin Kurulmasi 

Eytam Sandiklari, yetimlerin mal ve paralarinin korunmasi ve degerlendirmesi igin kurulmu§tur. 
Bundan dolayi Osmanli Devleti'nde paranin degerlendirilmesi veya i§letilmesi ile ilgili uygulamalar 
uzerinde kisa da olsa durulmasi gerekmektedir. Osmanli Devleti'nde paranin, degerlendirilmesi veya 
faizle i§letilmesi, 15. yuzyilin ilk yarisindan itibaren para vakiflariyla ba§lami§tir. Para vakiflariyla ilgili 
en eski ornek Edirne'de kurulmu§ olup, on be§inci yuzyilin ilk yarisina aittir.135 Osmanli Devleti'nin 
duraklama donemine girmesiyle, toplumun biJtun kesimlerinde ya§anan para darligi, buna bagli olarak 
ortaya gikan tefecilerden, ihtiyag sahiplerinin korunmasi gibi gok ge§itli sebeplerden dolayi, 15. 
yuzyilin ikinci yarisindan itibaren para vakiflarinin sayilarinda birarti§ g6zlenmektedir.136 

Para vakiflarinin nemalandirilmasi, diger gelir kaynaklarinin i§letilmesinde oldugu gibi bizzat 
vakif kuruculari tarafindan vakfiyelere konulan hijkumlere bagliydi. Vakif haline getirilmi§ paralarin, 
yillik %15 nispetinde bir gelir kar§iliginda ihtiyag sahiplerine kredi olarak verilmek suretiyle i§letildigini 
g6rmekteyiz.137 

Vakif paralarinin i§letilmesi ijg §ekildedir. Bunlardan birincisi mudarebe §irketi kurarak elde 
edilen karin, hayir i§lerinde kullanilmasi, sadaka olarak verilmesidir.138 ikincisi; Fakirlere ve tahsis 
edilen kimselere ticaret sermayesi olarak verilmesi, yani kredi olarak kullanilmasidir. Faizsiz para 
verme muamelesine ilk olarak 1543'te Misir'da rastlanmi§tir.139 UgiJncu sistem ise muamele-i (hile-i) 
§er'iye denilen usuldiJr. Vakif paralarinin i§letilme usulunijn, hukuki dayanagi islam hukukunda 
bey'ij'l-'ine diye bilinen bir satim akdi ge§ididir. 

Nakit para vakiflarindan, borg verilirken once teminat istenirdi. Borg isteyen ki§i, teminat olarak 
mal gosteremezse borcu kar§ilayabilecek kuvvetii bir kefil araciligiyla vakiflardan para alabilmekteydi. 
Bundaki amag, vakif paralarinin zayi olmamasidir. Bu sebeple vakif paralarin i§letilmesi igin yerii 
tiJccar ve sanayici segilmi§tir. Fakirlere, iflas edenlere, kadilara, miJderrislere, sipahilere, yenigerilere, 
timar sahiplerine vs. devlet ricaline borg verilmemesi, vakfiye ve sicillerde §art olarak ileri 
surulmu§tur.140 

Nakit para vakiflarindan elde edilen gelirler, vakiflarin §art ko§tuklari ge§itli hayir i§lerinde 
harcandigi gibi ge§itli kamu hizmetleri de bunlaria g6rulmu§tur. Bunlarin ba§inda bugiJn belediye ve 

106 



sosyal guvenlik kurumlari olmak uzere bir gok kamu kurulu§larinin gordugu hizmetleri ifa etmek igin 
te§kil olunan ve avariz akgesi denilen yardim sandiklari gelmektedir. Bunlarin sermayesi, tamamen 
halk tarafindan higbir menfaat gozetilmeksizin verilirdi. Verilen bu paralar, muameleye verilmek 
suretiyle elde edilen gelirle bir kismi mahalle i§lerine, mescit veya camilerin ihtiyaglarini kar§ilamak 
amaciyla kullanilmi§, bir kismi da maiiallelerde bulunan dullara, yetimlere ve kimsesizlere maa§ 
olarak verilmi§tir.141 Askeri yardim ve asker ailelerinden muiitag olanlara bakmak igin de yenigeri 
ki§lalarinda kurulan yardim sandiklarinin sermayesi vakif paralaria saglanmi§tir.142 

Devletin vakif paralara ilk mijdaiialesi, para vakfini caiz goren fermanlar ile olmu§tur. Daiia 
sonra vakif paralaria ilgili kar hadlerini belirleyen fermanlar ve hijkumler gikarmi§tir. Tanzimat'a kadar 
yayinlanan layihalarda, Osmanli Devleti'nde bulunan vakif paralarin mutevelli veya bazi §ahislarin 
zimmetlerinde islam hukukuna uygun olarak, rehin veya kefil kar§iliginda kar getirmek uzere 
i§letilmesi amaci gudulmu§tur. Paralarin sene sonunda meydana gelen nemalari, vakiflarm 
muhasebeleri iyice tetkik edilerek bekaya bir kuru§ birakilmadan gelirlerin kaydolmasi istenmi§tir. 

Tanzimat'tan sonra vakiflarm idaresini Evkaf Nezareti ijstlendigi igin vakif paralaria ilgili olarak 
Hazine-i Evkaf-i Humayun'da birkomisyon olu§turulmu§tur. Buna gore; hayir sahiplerinin kar getirmek 
igin vakfettikleri paralar, hazineye teslim edilmi§ ve onlar adina bu i§i hazine yurutmeye ba§lami§tir. 
Ancak daha sonra paralar, tekrar mutevelli ve kaim makamlarina birakilmi§tir. Hazinede kalan paralar 
ise komisyon nezaretinde toplanarak i§letilmi§tir. 

1914 yilinda merkezi istanbul'da bulunan Evkaf Bankasi adiyla bir banka kurulmu§tur. 1924 
yilinda ise vakif paralari idaresi, vakif paralara el koymu§ ve paralarin idaresini mutevellilerden 
almi§tir. 

Devletin ekonomik yapisina paralel olarak geli§me gosteren para vakiflari, her ne kadar din ve 
devlet adamlari arasinda tarti§malara neden olmu§sa da bu vakiflar sayesinde diger vakfiyelerde de 
oldugu gibi devlet biJtgesinden bir kuru§ harcanmadan bir gok kamu gorevi ifa edilmi§tir. Belediye 
hizmetleri, para vakiflari tarafindan g6rulmu§tur. Dul ve yetimlere maa§ verilmi§, muhtag olan asker 
ailelerinin bakimi para vakiflari tarafindan ustlenilmi§tir. i§leri yolunda olmayan esnafa da kredi 
agilmi§tir. Osmanli Devleti igin, buyuk iktisadi kurulu§lar olan para vakiflarindan vazgegilememesinin 
en onemli sebebi devletin iginde bulundugu ekonomik bunalimdir. Para vakiflannin yaninda 19. 
yuzyilda, ekonomik bunalimin gozulebilmesi amaciyla bir gok sandiklarm kuruldugunu gormekteyiz. 
Belediye Sandiklari, Orta Sandiklari, Eytam Sandiklari gibi. 

Bu sandiklardan biri de Eytam Sandiklaridir. Eytam Sandiklari, yetim, deli, dul, kayip ve bunak 
gibi ki§ilerin mal ve paralarmi korumak ve degerlendirmek amaciyla "Yetim Mallari idari Meclisi"nin 
denetimi altinda 1851 'den itibaren her il ve kazada kurulmu§tur.143 Bu sandik, yetimlerin mal ve 
paralarmi korudugu gibi yetimlerin nafakasini saglamak ve yetimler adina parasmi i§letmekteydi. 
Sandigm adi, 1908'e kadar "Eytam Sandigi" §eklindeyken, bu tarihten itibaren "Eytam idanat Sandigi" 



107 



§eklinde adi degi§tirilmi§tir.144 Ta§rada te§kilatlandirilmasi, Emval-i Eytam idari Meclislerinin 
peyderpey kurulmaya ba§lamasiyla birlikte kurulmaya gali§ilmi§tir. 

Sandiklarin idaresinden Eytam mudiJrleri sorumludur. Ba§langigta sandiklarin muhasebe 
i§lemlerini mahkeme katipleri145 yaparken daha sonra merkezde bir muhasebeci ve geregi kadar 
muhasebe memuru bulundurulmaya ba§lanmi§tir. Sandiklara giren gikan biJtun paralarin takibini 
saglamak amaciyla Sandik emini, yardimcisi, yevmiye katibi, iki idane memuru ve iki idane katibi de 
bulunmaktadir. Bunun yaninda merkezde, ta§ra tereke icmallerini hazirlamak, muhasebe defterlerini 
tetkik etmek ve incelemek ijzere be§ tahsildar ve bir de ba§tahsildar ve tahminci ile birlikte yeteri 
kadar eleman gali§tiriliyordu.146 Bu ki§iler, her hangi bir usulsijzluge ve yolsuzluga mahal vermemesi 
igin birbirlerine muteselsilen kefil yapiliyordu. Hatta bu ki§ilerin her turlu alim ve satimlari meclis 
denetiminde yapiliyordu. 

idanat Sandiklarinin saglam olmasina ve devamli kilitli tutulmasina dikkat edilirdi. Bu sandiklar, 
hazine sandiklari ile birlikle emniyetii yerlerde muhafaza edilirdi. Anahtarlari da sandik emininde 
bulunurdu. Muhafaza edilecek paralar, detayli birdokumu yazilarak sandiklara konulurdu. Daha sonra 
Sandik emini, Eytam mudurij ve muhasebeci tarafindan sandiklar muhurlenirdi.147 

Eytam veya Eytam idanat Sandiklarinin yaninda farkli mesiek gruplarina ait Eytam idanat 
Sandiklari kurulmu§tur. ilmiye Sandigi, Girit Eytam ve Evkaf Sandiklari... gibi. Genel eytam 
sandiklarin yaninda 1875'ten itibaren emval-i eytam meclisinin nezaretinde ilmiye sinifina ait bir 
sandigin kuruldugunu gormekteyiz. Amaci ilmiye sinifina mensup ki§ilerin yetimlerinin, mallarmin 
korunmasi ve degerlendirilmesi igindir.148 Sandigin sermayesi, ilmiye sinifi ki§ilerden kesilen birer 
maa§ tutaridir. Kesilen bu maa§lar, §eyhulislamlik mektubi kalemi vasitasiyla defteri tutularak, Eytam 
idaresine teslim ediliyordu. Paranin i§letilmesi de bu idare tarafindan yapiliyordu. 149 Sandikta biriken 
nemalar, sadece ilmiye sinifinin yetimlerine veriliyordu. Sandiktan verilen maa§lar, erkeklerde 20 
ya§ina kadar, bayanlarda evieninceye kadar, sakat, deli ve diger hak sahibi ki§iler ise Eytam 
Meclisi'nin uygun gorecegi ya§a kadar maa§ baglaniyordu.150 Sandiktan yetime maa§ baglanmi§sa, 
ya§li kadinina maa§ baglanmiyordu.151 Yani sandiktan yararlanmada oncelik yetimdedir. Sandiktan 
maa§ alan dul kadinlar, her alti ayda bir tekrar evienip evienmedigini ispatlamak amaciyla mahalle 
veya koy imam ve muhtarindan ilmijhaberalmakzorunlulugu bulunmaktadir.152 

Bunun yaninda posta telgraf gali§anlari153 ve diger memurlarin154 yetimleri igin de sandik 
kurulmu§tur. Ancak memurlaria ilgili kurulan bu sandiklardan yararlanilmaya 1877 yili Marti'ndan 
itibaren ba§lanmi§tir.155 Bu sandiklar, Eytam idari Meclislerince idare ediliyordu. 

Yetimlerle ilgili olu§turulan ba§ka bir sandik da Girit Eytam ve Evkaf Sandigi'dir. Bu sandik, 
diger sandiklardan ayiran ozelligi i§letim tarzi ve idari yapilanmasidir. Yukarida da bahsettigimiz gibi 
Girit adasinin ozerk bir yapiya kavu§turulmasindan sonra Ada da, Eytam ve Evkaf idaresi kurulmu§tu. 
Bu idare gergevesinde Girit merkez olmak uzere bagli sancaklarda birer yetim idaresi ve sandik 



108 



kurulmu§tur. Ba§langigta Istanbul merkezdekine benzer idari te§kilatlanma soz konusu iken, 1888 
yilindan itibaren te§kilat yapisi ve sandiklarin i§letim tarzi degi§tirilmi§tir. 

Yapilan degi§iklige gore Girit ve bagli (Kandiye, Hanya, Resmo, ve La§it) yetim sandiklarinin 
defterleri birle§tirilmi§tir.156 Bu yerlerin her birinde sandiklarin yonetimi igin birer "Heyet-i Mumeyyize" 
olu§turulmu§tur.157 Bu heyet, 5-7 ki§iden olu§uyor ve bu heyeti vasiler, naib huzurunda segiyordu. 
Heyetin iginden ozellikle muhasebeden aniiyan biri reis segilirdi.158 Reis, gijvenilir ki§ilerden 
segiliyordu ve fahri olarak gali§iyordu. Sandik i§lemleri He llglll i§leri, bu heyet tarafindan atanan 
memurlar yurutuyordu. Bunlarin maa§lari bu meclis tarafindan tespit ediliyordu.159 Eytam mudiJrleri, 
sandik eminleri ve ba§katipler, Heyet-i MiJmeyyize'ye hesap vermekle mijkelleftirler. Hatta bu ki§ilerin, 
bu heyetin i§lerine mudahale etmesi yasaklanmi§tir. Heyet, bu ki§ileri sorgulayabilirdi. Bu ki§iler, 
heyetin istedigi her bilgiyi vermeye mecburdurlar.160 

Bu degi§iklik lie eskiden sandiktan verilen borglar, iptal edilerek, yen! dijzenlemeye gore borg 
verilmeye ba§lanmi§tir. Sandigin genel hesaplari iki yilda bir kontrol edilmeye ba§lanmi§tir.161 
Kontrol veya denetimi Istanbul merkezdeki oldugu gib! Eytam ve Evkaf Meclisi'ndeydi.162 Eytam ve 
Evkaf Meclisi'nin gogunlugu MusliJmanlardan olu§turulmasi zorunlulugu bulunmaktaydi. Balkan 
sava§larindan sonra imzalanan Londra (30 Mayis 19123) ve Bukre§ (10 Agustos 1913) 
Antla§masi'yla Girit'in, Yunanistan'a terkinden sonra buradaki Eytam ve Evkaf Meclisi ve sandiklari 
kaldirilmi§tir. 

Kisaca ozetlersek; 1851 yilinda Emval-i Eytam Idari Meclisleri lie birlikte once Istanbul 
merkezde olmak uzere Eytam Sandigi §eklinde kurulmu§tur. Daha sonra 1908 yilindan itibaren adi 
Eytam Idanat Sandigi §eklinde degi§tirilmi§tir. Ta§ra da ise yine bu idare ile birlikte peyderpey 
kurulmu§tur. Ancak Balkan sava§lari, I. DiJnya Sava§i ve akabinde ba§layan i§gallerle birlikte 
ba§layan Kurtulu§ Sava§i'nin vermi§ oldugu siyasi ve ekonomik sikintilardan dolayi Istanbul 
merkezdeki Eytam Idanat Sandigi, 28 Te§rin-i Evvel H. 1336 (1920) tarihinden itibaren borg verme 
i§lemine son vermi§tir. Sandigin alacaklari ise tahsilat yapildikga sahiplerine teslim edilmeye 
gali§ilmi§tir. Ta§rada Eytam Idanat Sandiklari, 1926 Yilinda gikarilan Medeni Kanunu'na kadar 
Emval-i Eytam Idari Meclisleri gibi faaliyetlerine devam etmi§tir.163 1926 yilindan sonra Eytam 
Sandiklarinda biriken paralarin nemalandirilmasi igin "Eytam ve Eramil Bankasi" kurulmu§tur. 

3.1. Yetimlerin Sandiktan Yararlandirilmasi (Nafaka) 

Nafaka, insanin normal bir hayat igin muhtag oldugu mesken, yiyecek ve igecek, giyecek, tedavi 
masraflari gibi ihtiyaglarmi temin etmek anlammi igine alir.164 Islam ve orf hukukumuz, prensip olarak 
ki§i ve ki§i haklarini, aciz ve muhtag olanlarin korunmasini garanti altina alici tedbirler almayi ihmal 
etmemi§tir.165 HiJr, Muslim veya gayrimuslim baba, erkek gocuguna hayatini kazanincaya degin; kiz 
eviadina ise evieninceye degin bakmakia yukumludur. 



109 



Nafakayi genel olarak kadinin ve gocuklarin aldigi nafaka §eklinde toplamamiz mumkundur. 
Kadinin aldigi nafaka, eviilik devam ederken ve bo§anma sonrasinda aldigi nafaka §eklindedir. 

Qocuklar igin alinan nafakaya gelince, bunu da kendi iginde iki grupta inceleyebiliriz: 

1. Bo§anma Sonucu Qocuklar igin Alinan Nafaka: Bo§anma sonrasinda kuguk olan gocuklar, 
annenin velayetine birakilmaktadir. Baba bunlarin nafakasini kar§ilamakla yukumludur. Baba, 
gocuklarin her biri igin aylik veya gijnluk anneye nafaka vermek zorundadir. Ornegin, Marmaris'in 
Tepe mahallesinden Mehmet kizi Ay§e'nin kizi Fatma igin bo§anmi§ oldugu e§i Mustafa oglu 
Abidin'den mahkeme karari lie her ay 22,5 kuru§ nafaka almi§tir.166 

2. Eytam Sandigi'ndan Alinan Nafaka: Bizi ilgilendiren nafaka turu budur. Eytam idaresi 
kurulmadan once yetimin mallari, vasinin denetimi altinda bulunmaktaydi ve vasisi araciligi lie 
kullanilmaktaydi. Bu idarenin kurulmasindan sonra yetimin mallari Eytam Sandigi'na teslim edilip, 
koruma altina alinmi§tir. 

Anne veya babasini kaybeden bir yetime mahkemece tayin edilen vasi, Eytam Sandigi'na 
ba§vurarak yetimin zorunlu giderleri igin gunijn §artlarina gore "nafaka ve kisve baha" adi altinda 
belirii bir para istemektedir. Bu para, mahkemece bilir ki§i (ehl-i vukuf) tayin ederek ki§inin sosyal ve 
ekonomik durumuna ve guniJn §artlarina gore gunluk veya aylik §eklinde takdir ediliyordu. Takdir 
edilen para, eytam mudiJrune bildiriliyordu. Ayni zamanda yetimin sandiktaki ozel defterine de 
kaydediliyordu. Takdir edilen para her ayin sonunda yetimin vasisine makbuz kar§iliginda teslim 
ediliyordu. 167 Ornegin 18 yy.'da istanbul'da, (Eyijp yetim igin takdir edilen aylik nafaka ki§i ba§ina 
7.5 ila 60 kuru§ arasinda degi§mektedir.168 19. yiJzyilin sonlarinda ve 20. yy. ba§larinda (H. 1303- 
1326 yillari arasinda) Marmaris'te yetim igin aylik nafaka olarak Eytam Sandigi'ndan toplam 62 ki§i 
faydalandirilmi§tir. Bunlara ortalama aylik (15-20 kr) civarinda nafaka verilmi§tir. En du§uk nafaka 3 
kr. En yiJksek ise 60 kuru§tur.169 

Yetime kalan gayri menkuller, ebeveyninden miras olarak nakit para kalmami§sa yetim yararina 
kullanilmak §artiyla mahkeme karariyla satilabiliyordu.170 

Yetimin aylik veya gunluk aldigi genel nafakanin yaninda yetim gocuklarin sunnet merasimleri, 
eviilik masraflari ve gayri menkullerinin tamiri iginde sandiktan vasi vasitasiyla para aliniyordu. Sunnet 
merasimi ve evlendirme171 lie ilgili harcamalar, vasi tarafindan yapilarak makbuzlari eytam idaresine 
ibraz ediliyordu. 172 Yetimlerin gayri menkullerinin tamirati iginse 500 kuru§a kadar olan masraflar igin 
eytam meclisinin yaptira 

cagi ara§tirma sonucunda izin veriliyordu. Fazia ise belediyece ke§if yapilarak tamirati igin 
vasileri kanaliyla tamir ettiriliyordu.173 

Memur yetimlerinin nafakasi ise, kendilerine kalan maa§tan, sandik vasitasiyla 
faydalandiriliyordu. Sosyal ve ekonomik durumuna gore. Bu ki§iler erkeklerde 20 ya§ina kadar, 

110 



bayanlarda evieninceye kadar, diger sakat, deli, ya§li ve bunaklara meclisin uygun gordijgu sure 
kadar nafaka veriliyordu.1 74 

3.2. Sandiktan Faizle Borg Verilmesi 

Eytam sandiklarinda biriken paralar, nizamnamelere gore birkag §ekilde degerlendiriliyordu. 
Bunlardan birincisi esnaf, tuccar, memur ve ziraatle ugra§an ki§ilerin ihtiyaglarini kar§ilamak uzere 
veriliyordu. Bu ki§iler tarafindan kullanilmazsa, yetim magdur edilmemesi igin sandiktaki parasi, 
sarraflarca degerlendirilirdi. Ya da yetim adina degerii kagit veya devlet taiivili alinirdi. Ancak diger 
sandiklara eytam sandigindan para transferi yapilmazdi.175 Yetim i§leri ile ugra§an ki§ilerin, 
sandiktan borg para almasi nizamnamelerde yasaklanmi§tir.176 Borg talebinde bulunan ki§iler 
alacaklari borca kar§ilik, reiiin gostermek zorundaydi. Reiiin, altin-muceviierat olabilecegi gibi taria 
veya her iiangi bir gayri menkul de olabiliyordu. Reiiin, mutlaka borg alinacak paranin degerinde veya 
ijzerinde olmasi gerekiyordu.177 Yani bir buguk kati olmasi gerekirdi. Reiiin olarak gosterilen tarIa 
veya gayri menkullerin, maliyeden ve belediyeden kiymet takdiri yapilirdi.178 Gosterilen mallar, 
eytam mijdijrluklerince tespit edilen ve birbirine kefaret senediyle baglanan, gijvenilir esnaf tarafindan 
degeri takdir ediliyordu.179 Eytam Nezareti'nce, merkezde takdir komisyonu kurulmu§ ve bu 
komisyon degi§ik kalem mallarin listelerini yapmi§tir.180 

Borg alacak olan ki§i, alacagi paranin kar§iliginda rehinin yaninda ijg kefil gostermek 
zorundaydi. Kefillerin guvenilir olmasina dikkat edilirdi. Hatta gosterilen kefillerin, makam ve 
mevkilerine bakilmaksizm parayi odeyebilecek maddi durumunun iyi olmasi gerekiyordu. Nizamname 
§artlarina uygun olarak kendilerinden bir de kefaret senedi alinarak sandikta saklaniyordu.181 

Sandiktan borg alacak ki§i, eytam mijdurluklerine ba§vururdu. Ba§vurusu ilgili memur 
tarafindan, ki§inin adi, babasinm adi ve lakabi veya §ohreti, ne i§le ugra§tigi, nerde oturdugu, rehin 
gosterecegi para ve gayri menkulun tahmin belgesini alip almadigi, hangi yetimin parasindan borg 
almak istedigi, hangi vasi ve eytam mijduru vasitasiyla i§lem yapilacagini, alacagi paradan kendisine 
ne kadar odenebilecegini, borcunu odeyemez ise gosterdigi rehin ve feragin satilacagini ve bunun 
iginde eytam muduru ve diger memurlari vekil ettigini, mahkemele§me durumunda mahkeme harglari 
ve vergilerini kendisinin ve kefillerinin odeyecegine dair borglu ve kefillerine beige imzalatilirdi. 

Alinacak para igin kogan doldurularak masraflar, pe§inen du§ulurdu. Bu evraklar hazirlandiktan 
sonra talipli, tahmin belgeleriyle birlikte mahkemeye ba§vurabilirdi. Mahkemeden onaylanip 
onaylanmadigina dair bir ilmuhaber verilirdi. Butun bu i§lemler bittikten sonra Eytam mudiJrlerinin 
huzurunda en geg 15 giJn igersinde para ilgiliye teslim edilirdi. Evraklar sandikta saklaniyordu.182 

Eytam sandiklarmdan bir ki§i borg olarak rehin ve kefil gostererek en fazia 5000 kuru§a kadar 
para gekebiliyordu. Eger tarIa veya gayri menkul, rehin gosterilirse bu miktar, kefilsiz olarak 10.000 
kuru§a kadar gikmaktadir.183 25.000 kuru§tan fazIa para, sandikta birikmi§ ise sarraflar 
kumpanyasina veriliyordu.1 84 Yukarida da bahsettigimiz gibi borg, ug yilligina veriliyordu. Bu sure 

111 



daha kisa da olabiliyordu. Bunda yetimin ya§ durumu goz onijnde bulunduruluyordu.185 Ancak Mugia 
ve Marmaris §er'iye Sicili Defterlerinde gorebildigimiz kadariyla bu sure be§ yila kadar 
gikabilmektedir. Paranin geri odenmesi ise, yetime verilen nafakanin aylik oldugundan dolayi odeme 
de ayliktir. 

Borcun bitmesine bir ay kala Eytam MiJdurlugu'nce, borgluya bir ihtarname gonderilirdi. Bu 
ihtarname, hatirlatmak igindir. Bunda borgluya, son taksitini odemez isen rehinlerinin satilacagini veya 
borcun yenileyip yenilemeyecegi bildirilirdi. Borglu senet yenilemek isterse, eskisini tamamen 
odedikten sonra yenisini alabiliyordu. 

Borglu kayip ise veya ba§ka yere gitmi§se borcunun son tarihinde odemez ise rehini gazete ilani 
lie satilirdi. Masraflari da borgluya ait olurdu.186 Borglunun rehinleri, odeme tarihinden en geg bir ay 
sonrasinda satilabilirdi. Satilacak rehinler, iki ay iginde ug defa sati§a gikarilirdi.187 

Sandigin uyguladigi faiz oranlarina baktigimizda; Eytam Nizamnamesi'nin yayinlandigi 
1851'de, alinan paranin kesesinden alti kuru§ on para faiz odenmekteydi. Yani 10'u 11,5'ten (yani 
%15'ten) veya kesesi 6 kuru§ 10 para hesabiyla veriliyordu. Eger bu §artlarda yetimin parasi 
kullandirilamaz ve sandikta hala parasi varsa, akgesi bu §ekilde durmaktansa yetime menfaat temin 
etmek igin kesesi 5 kuru§ faizle esnafa, tiJccara, sarrafa vb. 

ki§ilere verilebiliyordu. Bu faizin % olarak ifadesi ise %12'dir. Oncelikle yetimin menfaati soz 
konusu oldugundan ilk belirtilen §artlarda mu§teri bulunmazsa, daha du§uk faizle yani kesesi 5 kuru§ 
faizle verilme yoluna gidiliyordu. 

inceledigimiz MugIa ve Marmaris §er'iye Sicili Defterlerine gore bolgede uygulanan faiz oranlari, 
genelde %12 civarindadir. Bunun uzerinde birkag tane %16'ya verildigini gormekteyiz. Ancak bunun 
yaninda az da olsa talep olmadigi igin %9 ve %10 civarinda da verildigini gorduk. Du§uk faizle daha 
gok Balkan sava§lari ve akabinde ba§layan I. Dunya Sava§i doneminde verilmi§tir. 

Sandiktan aldigi borcu odemeyen ki§iler ve kefilleri hapis cezasina garptirilirdi.188 Hatta bu 
hapis cezasi nafakasiz hapis cezasi olmaktadir.189 Bu ki§iler bir daha sandiktan para gekemiyorlardi. 
Sandikta biriken paralar, yetim ru§dunu ispat ettikten sonra nemalariyla birlikte kendisine teslim 
ediliyordu. 

Sonug 

Osmanli Devleti'nin duraklama donemi lie ba§layan ekonomik sikintilar, beraberinde piyasada 
para sikintisina neden olmu§tur. Piyasayi canlandirmak amaciyla bir gok para vakfi kurulmu§tur. 
Devlet, tefeciligi onlemek igin birgok emirler yayinlami§tir. Tanzimat'tan sonra da hem ekonomik 
canliligi saglamak, hemde tefeciligin onune gegmek amaciyla birgok para sandiklari kurulmu§tur. 19. 
yuzyilda yetimlerle ilgili artan §ikayetlerin onune gegebilmek igin Eytam idaresi ve sandiklari 
kurulmu§tur. Bu idare ve sandigin amaci, her ne kadar yetimlerin haklarini korumak ise de bunun 

112 



yaninda deli, kayip, dul kadin, ya§li ve bunaklarin haklarinm korunmasi, para ve mallarinin 
degerlendirilmesini yapiyordu. Bu amagia 1851'de istanbul'da Eytam Nezareti kurulmu§tur. Bu 
Nezarete bagli olarak her il ve kazada Eytam Meclisleri ve Eytam Sandiklari kurulmu§tur. Bu idarenin 
ta§rada kurulmasi daha sonralaridir. 

Eytam Nezareti veya Eytam Meclisleri, yetimlerin haklarini, ebeveyninden birinin olijmunden 
itibaren koruma altina almaya ba§lami§tir. Daha onceleri yetimlerle ilgili bir takim hukumler varken, 
tereke, vasi, ru§t ve diger hukuki i§lemlerle ilgili hukumler, Nezaretin kurulmasiyla yazili hale getirilmi§ 
ve disiplin altina alinmi§tir. Eytam idareleri, yetim ve bahsedilen ki§ilerin hukuki i§lemlerini takip 
ederken, para ve mallarinin degerlendirilmesi i§ine de bu idarenin biJnyesinde kurulan Eytam 
Sandiklari bakmaktaydi. Bu idare ve sandigin kurulmasi lie hem yetimlerin haklari, hemde para ve 
mallarinin degerlendirilmesi saglanmi§tir. Sandigin adi, daha sonra "Eytam idanat Sandigi" §eklinde 
degi§tirilmi§tir. Degerlendirilen para ve mallardan yetimler igin aylik nafakalari saglanmi§tir. Bunun 
yaninda bu idare ve sandiklaria, devlete vergi olarak kazang saglanmi§tir. Ayni zamanda istihdam 
yaratilmi§tir. Yine sandiklar vasitasiyla bolgesel gapta sermaye olu§turulmaya gali§ilmi§tir. 

Sandiklardan borg olarak verilen paralarin faiz oranlarina baktigimizda donemin ekonomik 
yapisi hakkinda bilgilere eri§mekteyiz. 19. yuzyilin ortalarinda uygulanan yillik faiz oranlari %15 
civarinda iken, daha sonra yetimlerin para ve mallarinin deger kaybetmemesi igin sandiklarda 
bekletilmesi yerine daha du§uk faizle (%12) para verilmeye gali§ilmi§tir. Bu oran daha sonra uzun bir 
sure teamul olarak uygulanacaktir. Faiz oranlari, ozellikle Balkan sava§lari, I. Dunya Sava§i ve 
Kurtulu§ Sava§i sirasinda % 9'lara talipli bulunmadigi igin du§mu§tur. Bu donemde sava§ nedeniyle 
askerde olen veya §ehit du§en ki§ilerin dul ve yetimlerinden herhangi bir vergi alinmami§tir. 

Eytam Sandiklari, I. Dunya Sava§i'ndan sonra Anadoluda ba§layan i§galler lie birlikte ortaya 
gikan karga§alik ortaminda ekonomik olarak etkilenmi§tir. Bundan dolayi, Istanbul merkezdeki sandik 
1920 yilinda kapatilmi§tir. Ta§radakiler ise, Eytam idareleri lie birlikte 1926'ya kadar varliklarmi 
surdurmu§lerdir. 1926 yilinda gikarilan Medeni Kanun'la Eytam idareleri ve sandiklari kaldirilmi§tir. 
Sandigin yerine Eytam ve Eramil Bankasi kurulacaktir. 



113 



1 Gokturk Yazitlariyla ilgili olarak bkz. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, 17. Baski, Bogazigi 
Yayinlari, Istanbul 1994. 

2 Bahaeddin Ogel, Turk KulturiJnun Geli§me Qaglari, TDAV. Yay., Istanbul 1 988, s. 245. 

3 Ozellikle llhanlilar ve Selguklular zamaninda yetim gocuklari himaye etmek ve onlarin 
mallarini korumak amaciyla yaptirilan vakfiyeler buyijk onem arzetmektedir. Bunlardan iiki llhan 
prenslerinden Gazan Mahmut Han (M. 1295-1304) tarafindan yaptirilan "Gazan Mahmut Han 
Vakfiyesi" Digeri ise Selguklular zamaninda Erbil Atabeyi olan MuzaferiJddin Ebu Said GokboriJ 
tarafindan yaptirilan "GokboriJ Vakfiyesi"dir. Ibrahim Canan, Qocuk Haklari Beyannamesi l§iginda 
Islam'da Qocuk Haklari, 2. Baski, Yeni Asya Yay. Istanbul 1981, s. 130. 

4 Canan, a.g.e., s. 131. 

5 Islam ve Hiristiyan kimsesiz yetim gocuklarin "tahsil ve terbiyelerine bakmak, sanat 
ogretmek" igin kurulmu§tur. Ahmet Eryuksel, "Osmanli Devleti'nde Dul ve Yetimler", §arkiyat 
Mecmuasi, VIII, Istanbul, 1998, s. 331; Nadir Ozbek, "II. AbdiJIhamid ve Kimsesiz Qocuklar: Daru'l- 
hayr-i 'AN", Tarih veToplum, c. 31, Sa. 182, §ubat-1999, s. 17. 

6 Eryuksel, a.g.m., s. 331; Mektebi yaptiran ve agan Cemiyet-i Tedrisiye-i Islamiye'dir. 
Dau§§afaka'nin agili§ tarihi olarak 1873 (H. 1289) verilmektedir. Yetim ve oksuz gocuklara egitim 
vermek amaciyla agilmi§ ilk sivil lisedir. 1903 yilinda mektebin idaresi Maarif Nezareti'ne 
devredilmi§tir. Osman Ergin, Turkiye Maarif Tarihi, Cilt: 3-4, Eser Matbaasi, Istanbul 1977, s. 946-948. 

7 Osmanli Imparatorlugu'nda gayr-i muslim yetimler igin kendi cemaatleri ve ozellikle 
misyonerler tarafindan kurulan birgok yetimhane bulunmaktadir. Sadece MusliJman yetimler igin I. 
DiJnya Sava§i yillarina kadar Daru'l-hayr-i 'AN di§inda bir kurumun olmadigi soylense de bu dogru 
degildir. QunkiJ ge§itli vilayetlere dagilmi§ olan sanayi mekteplerinin bir tijr yetimhane i§levi gordijgu 
bilinmektedir. Daha geni§ bilgi bkz. Nadir Ozbek, a.g.m., s. 11-20. 

8 Trablusgarb ve Balkan sava§lari ve devam eden I. Dunya Sava§i nedeniyle ortaya gikan 
aglik ve sefaletin tesiri lie ve istilaya ugrayan yerlerde yetim ve oksijz kalan gocuklarin himayesi igin 
kurulmu§tur. Ozellikle Dogu vilayetlerinden getirilen erkek ve kiz gocuklari barindirmak, okutmak, 
sanat ve mesiek ogretmek amaciyla 1915 yilinda Maarif Naziri §ukru Bey'in gayretleriyle agilmi§tir. 
Osman Ergin, a.g.e., s. 1548-1552; Cuneyd Okay, Daruleytamlarin resmi olarak 2 Nisan 1917'de 
kuruldugunu ifade etmektedir. Cuneyd Okay, "Me§rutiyet Donemi'nde Sava§ ve Qocuk", Osmanli 
(Toplum) V, Ankara, 1999, Yeni Turkiye Yay., s. 493. 



114 



9 Osmanli Doneminde Eyup, Galata ve Uskudar'in ugune birden verilen isim. Mithat 
Sertoglu, Osmanli Tarih Lugati, Enderun Kitabevi, Istanbul 1986, s. 52. 

10 EryiJksel, a.g.m., s. 332. 

11 EryiJksel, a.g.m., s. 332, 333; Sayin Eryuksel'in transkripsiyon olarak verdigi "Istanbul 
Muftulugij §er'iye Sicilleri Ar§ivi Defter No: 213'den alinti yaparak verdigi ikinci beige. Belgenin tarihi: 
Evail-i §ehr-i Receb sene 1257". 

12 Elmalili M. H. Yazir, Kur'an Tefsiri, C. II, Istanbul, s. 473; Hayrettin Karaman, Yeni 
Geli§meler Kar§isinda Islam Hukuku, 4. Baski, Istanbul 1998, s. 149. 

13 Hamza Aktan, "Islam Aile Hukuku", Sosyo-KultiJrel Degi§me SiJrecinde Turk Ailesi, c. II, 
Ankara, 1992, s. 427; Hayrettin Karaman, Mukayeseli Islam Hukuku, Istanbul 1974, s. 375. 

14 Islam hukukuna gore, bir kimse malinin ancak ijgte birini vasiyet edebilirdi. Geni§ bilgi igin 
bkz. Karaman, Mukayeseli Is..., s. 370; Omer Lutfi Barkan, "Edirne Askeri Kassamina Ait Tereke 
Defterleri", Belgeler (Turk Tarih Belgeleri Dergisi), c. Ill, Sa. 5-6 1966, s. 19; Osman Keskioglu, Fikih 
Tarihi ve Islam Hukuku, Ankara 1980, s. 229. 

15 GiJInihal Bozkurt, Alman-lngiliz Belgelerinin ve Siyasi Geli§melerin l§igi Altinda Gayri 
Muslim Osmanli Vatanda§larinin Hukuki Durumu (1839-1914), T. T. K. Ankara 1989, s. 15. 

16 Bozkurt, a.g.e., s. 16. 

17 Ornegin Marmaris'in SogiJt koyunden H. 1310 yilinda vefat eden Qoban Istavri oglu Kara 
Yani'nin terekesi, diger MusliJman halkta oldugu gibi taksim edilmi§tir. Cenaze masraflari, vergiler ve 
borglari 6denmi§tir. Daha sonra miras taksimi yapilmi§tir. Olen ki§inin be§ tane yetimi vardir. Bunlarin 
hissesine du§en para da eytam sandigina teslim edilmi§tir. Marmaris §er'iye Sicili Defteri, Defter No: 
152, Sayfa 224, HiJkiJm No: 158. 

18 DiJstur Tertip I, c. I, s. 277, Madde 5 "Memalik-i Mahruse-i §ahanede ku§ad olunacak 
Eytam Sandiklarinin suret-i idare ve muhafazasi hakkinda nizamname". 

19 Ornegin Marmaris'te olen Hanya Oglu Yorki'nin, bir erkek ijg kiz olmak iJzere dort yetimi 
bulunmaktadir. Yetimlerinin hisselerine du§en miktar erkekte 1, kizlarda ise 1/2'dir. Yani miras taksimi 
§er'i hukuka gore yapilmi§tir. Marmaris §. S., Defter No: 154, 59/179. 

20 Marmaris §er'iye Sicili Defterlerinden inceledigimiz donemde (1885-1910) Marmaris'te 
ya§ayan gayri mijslim Rum nijfusu 600-900 ki§i arasinda degi§mektedir. Bkz. H. 1302, 1307, 1311, 
1312, 1314, 1315, 1326 Aydin Vilayet Salnameleri, Bu kadar ki§iden sadece 2 ki§inin terekesinin veya 
yetimlerinin eytam sandigi lie ili§iklendirilmesi ilk baki§ta Hiristiyan terekelerindeki ozel vasiyet 
hiikumlerinin goz onune alindigidir. Ancak bunlaria ilgili §er'iye sicili defterlerinde bilgi bulamadik. 

115 



21 Bu mahkeme, istanbul'da bulunan bir gegit sulh mahkemesidir. Bu mahkemeye ait H. 
1076-1327 yillari arasmda 544 adet §eri'ye sicili defteri bulunmaktadir. Ne zaman kuruldugu kesin 
olarak bilinmeyen bu mahkemenin XVII. yuzyil kaynaklarinda adina sik sik rastlanilmaktadir. Bab 
Mahkemesi'nde Istanbul Kadisi tarafindan gorevlendirilen ve onun vekili sayilan bir "naib" ve yaninda 
birkag katip bulunurdu. Bab Mahkemesi, aile hukuku ile ilgili i§lerle ugra§irdi. Ayni zamanda bazi i§ler 
igin bu gijnkij noterler gibi tescil muameleleri de yapardi. II. Me§rutiyet'in ilanindan sonra (1908) 
istanbul'da mahkemelerin birle§tirildigi tarihe kadar devam etmi§tir. Bkz. Mehmet ip§irli, "Bab 
Mahkemesi", D. L A., c. 4, Istanbul 1991, s. 362; Mehmet Zeki Pakalin, Tarih Deyimleri ve Terimleri 
Sozlijgu, c. 1, M. E. B., Istanbul 1993, s. 142. 

22 Istanbul, Kahire, §am, Bagdat ve Selanik gibi §ehirlerde. 

23 Istanbul ve Bilad-i Selasede bulunan esnafin tereke i§lerine ve yetimlerin mallariyla ilgili 
i§lemlere bakan mahkemedir. 1852'de kurulmu§tur. 1860 yilinda tekrar Istanbul Kadiligina bagli olan 
Bab Mahkemesi'ne ilhak edilmi§tir. Eryuksel, a.g.m., s. 334. 

24 Eryuksel, a.g.m., s. 334. 

25 1908 (H. 1324) Nizamnamesi'ne gore Istanbul ve Bilad-i Selasede terekeler, Oskudar 
Mahkemesi'nin yaninda Kismet-i askeriye, Maliye ve Evkaf-i HiJmayun Beytij'l-mal kassamliklarinca 
da yazilacakti. Maliye ve Vakiflarin yazacagi terekelerin bolgeleri ozel bir nizamname ile 
sinirlandirilmi§tir. Ancak terekelerin yazimindan sonra sati§ i§lemleri yine Kismet Mahkemeleri 
tarafindan yapiliyordu. Bunlarin yazmi§ oldugu terekeler, hemen Istanbul Eytam MudiJriyeti'ne teslimi 
§arti getirilmi§tir. "Umum Emval-i Eytamin Suret-i Idaresi Hakkinda Tadilen Kaleme Alinan 
Nizamname, 4 Rebi'u'l-evvel 1324-15 Nisan 1322", Madde 61, Dustur Tertip I, c. VIM, s. 515-548 
(Bundan sonra 1908 (H. 1324) Nizamnamesi §eklinde kullanilacaktir). 

26 Hakimler Tefti§ Dairesi: Her vilayet merkezinde, vilayet hakimler mufetti§inin emrinde tefti§ 
i§leriyle gorevli ozel memurlar bulunmaktadir. O vilayete bagli yerlerden, hangi maddeyle ilgili olursa 
olsun, vilayet merkezine gelen ilamlar ve diger §er'i belgeler bu daireye havale edilirdi. Ahmet Lutfi, 
Osmanli Adalet Duzeni, (Sadele§tiren Erding Beylem), Istanbul 1979, s. 177. 

27 Mugia §er'iye Sicili Defteri, Defter No: 129, s. 1. 

28 Eytam Nizamnamesi 1851 (H. 1268), Madde 1, 3, Dustur Tertip I, c. 1, s. 276 (Bundan 
sonra 1851 (H. 1268) Nizamnamesi olarak kullanilacaktir). 

29 Bu ceza, Ceza Kanunu'na gore bir beyaz be§likten, be§ beyaz be§lige kadar para cezasi 
aliniyordu. 1908 (H. 1324) Nizamnamesi, Madde 24. 

30 1851 (H. 1268) Nizamnamesi, s. 270. 



116 



31 Terekelerle ilgili her turlu yazi§malar, ortada veya agikta birakilmayip, her ak§am 
muhafazali sandiklarin igine konularak hertiJrlu tehlikeden saklanmasi gerekmektedir. 1908 (H. 1324) 
Nizamnamesi, Madde 67. 

32 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 3. 

33 A.g.n., Madde 7. 

34 A.g.n., Madde 9. 

35 A.g.n., Madde 20; 1851 (H. 1268) Nizamnamesi, Madde 12. 

36 1851 (H. 1268) Nizamnamesi, s. 270. 

37 A.g.n., s. 271. 

38 Mugia §er'iye Sicili Defteri, Defter No: 196, Tereke No: 14, s. 14. Yatagan'in Cazgirlar 
koyunden Rum asilli Hiristo Oglu Foti'nin I. DiJnya Sava§i sirasinda vefat etmesinden sonra tereke 
i§lemleri ucretsiz olarak yapilmi§tir. 

39 M§SD, Defter No: 197, 28 Te§rin-i Sani 1339 tarih ve 552 sayili Mugia Mudde-i 
Umumiliginin bolge naiblerine gonderdigi yazi; M§SD, Defter No: 197, Mugia Kadiliginin 11 Te§rin-i 
Sani 1338 tarihii BozoyiJk Naibligine gonderdigi yazi. 

40 Sabri §akir Ansay, Hukuk Tarihinde islam Hukuku, Geni§letilmi§ 2. baski, Ankara: istiklal, 
1954, s. 62; Hayrettin Karaman, Mukayeseli., s. 379. 

41 ismail Ozmen, Vesayet Hukuku Davalari, Gen. 2. Baski, Adalet Yay. Ankara 1 996, s. 4-5. 

42 Ozmen, a.g.e., s. 8. 

43 Hamza Aktan, "islam Aile Hukuku", Sosyo-Kulturel Degi§me SiJrecinde Turk Ailesi II, TC 
Ba§bakanlik Aile Ara§tirma Kurumu, Ankara 1992, s. 427. 

44 Bu uygulama Roma hukukunda da mevcuttur. Olen ki§i hayattayken vasiyetname lie bir 
vasi tayin edebilmektedir. Buna "Tutar tesementarius" denilmektedir. Ozmen, a.g.e., s. 4. 

45 Nuri Kostuklu, Yalvagta Aile, Ankara, 1999,; Omer Nasuhi Bilmen, Hukuk-i islamiyye ve 
Istilahat-i Fikhiyye Kamusu, c. V, istanbul, s. 116. 

46 1851 (H. 1268) Nizamnamesi, Madde 4. 

47 Joseph Schacht, "Vasiyyet", i. A., c. XIII, istanbul, 1 997, s. 231 . 

48 Schacht, s. 231. 

117 



49 Kadinlarin vasi olarak atanmalari islam hukukunda ve orf hukukumuzda ragbet edilen bir 
konu degildir. Hatta gunijmuzde gegerii olan Medeni Kanun'a gore erkek akrabalar vasi atanmasinda 
kadinlardan daha goktercih edilmektedir. 

50 Yavuz Cezar, "18. YiJzyilda Eyijp'te Para ve Kredi Konulari Uzerine Gozlemler", 18. Yuzyil 
Kadi Sicilleri l§iginda EyiJp'te Sosyal Ya§am, (Editor: Tulay Artan), Tarili Vakfi Yurt Yayinlari, Istanbul 
1998,8.28. 

51 Yeni medeni kanuna gore vasinin sijresi dort yildir. Bu sure bittikten sonra isterse tekrar 
segilebilir. Madde 399/1. 

52 6 Rebi'u'l-ahir H. 1274 (1857) yilinda gikarilan 4 maddelik "Eytam Uhdesinde Bulunan 
Qiftlikat hakkinda Nizamname"ye gore; Yetimin ta§inmaz mail olan giftlikler ve diger gayri menkullerin 
tamirat ve diger masraflari igin bir takim hiJkumlerin yayinlandigini gormekteyiz. Dustur Tertip I, c. 4, 
s. 89. 

53 Elmalili, a.g.e., s. 471-472. 

54 1851 (H. 1268) Nizamnamesi, Madde 8, 9, 13. 

55 1851 (H. 1268) Eytam Nizamnamesi Madde 13'e zeyl. Fi 25 Zi'l-hicce H. 1288, Fi 2 §ubat 
1287. 

56 1851 (H. 1268) Nizamnamesi, Madde 18. 

57 Halil Cin-Ahmet AkgundiJz, TiJrk-islam Hukuku Tarihi II, ist., 1989, s. 21. 

58 W. Juynboll, "Bulug", JA II, s. 836; Mehmet Akif Aydin, islam-Osmanli Aile Hukuku, 
Istanbul 1985, s. 22-23; Karaman, Mukayeseli., s. 245. 

59 1908 (H. 1324) Nizamnamesi, Madde 2. Bu maddede on be§ ya§indan kijguk olan 
ki§ilerin balig olduklarina dair mahkemelere muracaatlari kabul edilemeyeceginden bahsedilmektedir. 

60 Sabri §akir Ansay, Hukuk Tarihinde islam Hukuku, Geni§letilmi§ 2. baski, Ankara, 1954. 

61 Mar. §. S., Defter No: 157, s. 58, hiJkum no: 133. 

62 Mar. §. S., Defter No: 157, s. 59, hukum no: 135. 

63 Cin-AkgiJnduz, s. 21-22. 

64 Mar. §. S., Defter No: 157, s. 59, hiJkum no: 136. 

65 1851 (H. 1268) Nizamnamesi, Madde 13; 1908 (1324) Nizamnamesi, Madde 59. 

118 



66 Daha geni§ bilgi igin bkz: Faruk Ayin, Osmanli Devleti'nde Tanzimat'tan Sonra Asker 
Alma Kanunlari (1839-1914), Ankara, 1994. 

67 Meclis-i Vala-yi Ahkam-i Adiiye'nin kisa adidir. H. 1253 (1837) yilinda kurulan Meclis-i 
Vala, halk ve hijkumet arasindaki davalara bakardi. 1861 yilinda yetkileri geni§letilerek ug daireye 
ayrilmi§ ve 1867 yilinda ilga olunarak yerine "§ura-yi Devlet" kurulmu§tur. Mehmet Zeki Pakalin, 
Osmanli Tarih Deyimleri ve Terimleri SozlugiJ, c. II, M. E. B. Istanbul 1993, s. 430. 

68 Ahmet Eryuksel, "Osmanli Devleti'nde Dul ve Yetimler", §arkiyat Mecmuasi, VIII, Istanbul, 
1998,8.334. 

69 Nazira bir yardimcinin tayin edilmesi ve ona maa§ verilmesi, nazirin maiyetinde gali§acak 
olan katip ve memurlara maa§ odenmesi, bu maa§larin da padi§ah yakinlari, haslar ve Galata 
kadilarinin almakta oldugu harc-i idaneden odenmesine karar verilmi§tir. Idane harci olarak alinan bu 
miktar kesede 5 kuru§tur. Nazira yardimci olarak atanacak ki§inin ulemadan birinin, hatta bu ki§inin 
Istanbul ve Mekke payelilerinden birinin olmasi gerekmektedir. Eryuksel, a.g.m., s. 337. 

70 1851 (1268) Nizamnamesi. 

71 DusturTertip I, c. I, (Memalik-i Mahruse-i §ahanede ku§ad olunacak Eytam Sandiklarinin 
suret-i idare ve muhafazasi hakkmda nizamnamedir. ) 16 Zi'l-ka'de H. 1286 5 §ubat H. 1285. 

72 Ba-irade-i seniyye te§ekkul eden meclis-i idare-i emval-i eytamin sureti te§kilini ve 
vezaifini miJbeyyin nizamnamedir. DusturTertip I, c. 3, 1296, Bab-i all, s. 551. 

73 Dustur Tertip I, c. 8, s. 51 5. 

74 Dustur Tertip I, c. 3, s. 551 , Madde 1 . 

75 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 77. 

76 A.g.n., Madde 26. 

77 Dustur Tertip II, c. VII, s. 758 "Umum emval-i eytamin suret-i idaresine mutedair 4 
Rebi'u'l-evvel 1324 tarihii nizamnamenin 2. faslinin ser-levhasiyla 25, 26, 45, 49. maddelerini 
muaddel mevad-i nizamiye" 30 Zi'l-ka'de 1 333-27 Eyiul 1 331 , Madde 2. 

78 A.g.n., Madde 1. 

79 1908'den itibaren memur sayisi arttirilmi§tir. 

80 Dustur Tertip I, c. 3, s. 551 , Madde 2-7. 

81 Agd, Madde 4. 

119 



82 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 79. 

83 A.g.n., Madde 80. 

84 A.g.n., Madde 81. 

85 DiJstur Tertip I, c. 3, s. 551 , Madde 5; 1908 (H. 1324) Nizamnamesi, Madde 82. 

86 Dustur Tertip I, c. 3, s. 551 , Madde 6; 1908 (H. 1324) Nizamnamesi, Madde 83. 

87 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 84. 

88 A.g.n., Madde 85. 

89 H. 1 303 Aydin Vilayet Salnamesi. 

90 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 88. 

91 A.g.n., Madde 92. 

92 A.g.n., Madde 93. 

93 A.g.n., Madde 94. 

94 1920'lerde Mugia Adiiye Mufetti§i Huseyin Ziiini Beydir. (Mugia §er'iye Sicili Defteri, Defter 
No: 192). 

95 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 87. 

96 Dustur Tertip II, c. VII, s. 758; Takvim-i Vekayi ile ne§r ve ilani 7 Zi'l-hicce 1333-3 Te§rin-i 
Evvel 1331 (Umum Emval-i Eytamin suret-i idaresine mutedair 4 Rebi'u'l-Evvel 1324 tarihii 
Nizamname'nin 2. faslinm ser-levhasiyla 25, 26, 44, 45, 49. maddelerini muaddel mevad-i nizamiye 
30 Zi'l-ka'de 1333-27 EyliJI 1331). 

97 Dustur Tertip I, c. 3, Bab-i ali, 1296, s. 555 "Telgraf ve Posta memurin ve ketebe ve 
hademesinden tekaiJde §ayeste bulunanlarin derece-i istihkaklarina ve bunlarin eytam ve eramilinin 
mertebe-i ihtiyaglarina gore tahsis kilinacak maa§lar ile buna kar§ilik tutulacak mebaligin idare-i 
mahsusasina ve bu babda lazim gelen muamelata dair nizamnamedir". 

98 Dustur Tertip I, c. 4, Matbaa-i amire, 1293 s. 87-93. 

99 Dustur Tertip I, c. 5, s. 385-387 "1296 senesi Marti'ndan sonra ijmera ve zabitanin askeri 
mutekaitler ile eytamina tahsis edilecek maa§atin maliyeden ifasi hakkinda irade-i seniyye". 



120 



100 1669 yilinda Girit adasi Osmanli Devleti tarafindan fethedilmi§tir. Bu tarihten itibaren ada 
halkina bir gok imtiyazlar saglanmi§tir. 1868 yilinda adada ciddi manada reformlarin yapildigini 
gormekteyiz. "Girit Vilayet Nizamnamesi". Osmanli idaresinde Girit'in merkezi Kandiye iken 1850'de 
Hanya'ya alinmi§tir. XIX. yijzyilda Yunan isyanlarinin ba§lamasiyla birlikte Osmanli Devleti, 1868, 
1878 ve 1897 yillarinda adada reformlar yapmi§tir. 1897 yilinda buyijk devletlerin de baskisiyla ozerk 
bir yapiya kavu§mu§tur. Balkan sava§lari sonrasinda da Londra (30 Mayis 1913) ve Bukre§ (10 
Agustos 1913) Antla§malariyla Girit Osmanli idaresinden tamamen gikarak Yunanistan tarafindan 
idare edilmeye ba§lanmi§tir. Cemal Tukin, "Girit Maddesi", i. A. c. IV, s. 797-798. 

101 DiJstur Tertip I, c 5, s. 765 madde 1 (Girit Evkaf ve Eytam Nizamnamesine mijzeyyel 
mevad-i nizamiye). 

102 A.g.n., Madde 2. 

1 03 DiJstur tertip I. C. I, s. 277, Madde 6. 

104 1908 (H. 1324) Nizamnamesi, Madde 90; Girit Evkaf ve Eytam Nizamnamesi'ne gore ise 
ugunciJ dereceye kadar akrabalik ili§kisi bulunan ki§ilerin mecliste uye veya ba§kan olamayacagi gibi, 
eytam mudurij de olamayacaktir. Dustur Tertip I, c. 5, s. 765-769, (12 Cemaziye'l-evvel 1296 tarihii 
Girit Vilayeti Evkaf ve Eytam Nizamnamesi'nin 8 Cemaziye'l-evvel 1301 tarihii 13. madde-i 
muaddelesine miJzeyyel fikra lie 44. maddesinin zeyli makamina kaim olan fikra-i nizamname). 

105 1908 (H. 1324) Nizamnamesi, Madde 26; Girit Eytam mudijrij, dort senede bir segiliyordu. 
Bu da vilayet tarafindan tasdik edilirdi. Dustur Tertip I, c. 5, s. 878, 879 (Dort sene gegmedikce tadili 
caiz olmamak §artiyla Girit Vilayeti Evkaf ve Eytam Nizamnamesi'nin 9 Cemaziye'l-ula 1301 ve 3 
§ubat 1299 tarihinde tadil kilinmi§ olan 13. maddesi makamina kaim madde-i nizamiye). 

1 06 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 28. 

107 A.g.n., Madde 29. 

108 Mar. §. S., Defter No: 149, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157. 

1 09 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 31 . 

110 A.g.n., Madde 40. 

111 A.g.n., Madde 41. 

112 A.g.n., Madde 72. 

1 1 3 Kefil §ehir di§indan da bulunabilirdi. 

114 A.g.n., Madde 68. 

121 



115 A.g.n., Madde 69. 

116 A.g.n., Madde 70. 

117 A.g.n., Madde 71. 

118 A.g.n., Madde 73. 

119 A.g.n., Madde 74; Mahkemelerde bulunan her tijrlu gorevli memurlar, gorevlerini 
yapmadiklari takdirde veya yolsuzluk yatiklarinda bir haftadan bir aya kadar tekrari halinde iki aydan 
az olmamak uzere i§ten el gektirileceklerdir. Memuriyetten gikarilmasi gerekirse idari meclis 
tarafindan ara§tirilarak §eyhulislamlik makaminca gorevine son verilecektir. 1908 (H. 1324) 
Nizamnamesi, Madde 75, 76. 

1 20 DiJstur Tertip I.C.I, s. 279 madde 1 0. 

121 A.g.n., Madden. 

122 Habbe: 71 mg'lik bir agirlik olgusu olup, iki arpa bir habbe sayilirdi. Sertoglu, s. 128. 

1 23 Dustur Tertip I, C. I, s. 277, Madde 6. 

124 1908 (H. 1324) Nizamnamesi, Madde 99; Eytam mudurleri ve diger gorevli memurlar, 
1908 Nizamnamesi'ne ek olarak yaymlanan "4 Rebi'u'l-evvel 1324 Emval-i Eytam Nizamnamesi'nin 
99. Maddesine Muzeyyel Fikra-i Nizamiye" §eklinde yapilan degi§iklige gore; tereke dellaliyesinden 
ba§ka sandiktan rehin kar§iliginda borg alan ve odemedigi takdirde rehinlerinin sati§i dellaliyesinden 
de pay aliyordu. Bu dellaliye, diger tereke dellaliyesi gibi 20 hisseye bolijnerek istanbul'da alti hissesi 
emval-i eytam idaresi heyetine, 14 hissesi mijnadilere veriliyordu. Ta§rada ise yine 20 hisseden 12'si 
eytam mijduru ve maiyetine, sekiz hissesi dellale veriliyordu. (29 §evval H. 1325, 22 Te§rin-i sani H. 
1323) Dustur I. Tertip, C. VIM, s. 797, 798. 

125 Dustur Tertip I, C. 4, s. 651, 652 (Bu harglar, tamamen istanbul'da Eytam Muduriyeti 
heyetine, ta§rada ise eytam mudiJru ve maiyetine verilecektir. 1908 (H. 1324) Nizamnamesi, Madde 
100. 

1 26 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 98. 

127 A.g.n., Madde 99. 

128 A.g.n., Madde 95. 

129 A.g.n., Madde 96. 

130 A.g.n., Madde 103. 

122 



131 A.g.n., Madde104. 

132 A.g.n., Madde 105. 

133 A.g.n., Madde 106; Askeriye mensubu olan ki§ilerin yetimlerinden her hangi harg 
alinmayacaktir. Madde 113. 

134 A.g.n., Madde 107-108; Tereke katiplerinin yanindaki diger gorevlilere §ehir iginde 25 
kuru§, §ehir di§inda ise 100 kuru§ tezkiye harci verilecektir. 

135 M. Tayyip Gokbilgin, XV-XVI. Asirlarda Edirne ve Pa§a Livasi, Istanbul 1952, s. 272-273; 
istanbul'da para vakiflariyla ilgili bilinen en eski kayit 1456 yilina aittir. §er'i mahkeme sicillerinde ise 
nukud ile ilgili ilk kayit 1490'dir ve 1928 yilina kadar devam etmektedir. Buna gore 451 senelik bir 
zaman dilimi ortaya gikmakta ve bu zaman zarfinda para vakiflarinin Istanbul ve gevresinde dort 
buguk asirlik bir sureden beri var oldugu ortaya gikmaktadir. Bkz. Ismail Kurt, "953/1546 Tarihii 
Istanbul Vakiflari Tahrir Defterine Gore Para Vakiflari", Turk Dunyasi Ara§tirmalari, Sayi 112, 
lstanbul-1998, s. 154. 

136 XV. asrin son yarisinda Istanbul'da 41 adet para vakfi yapilmi§tir. Bu miktar Istanbul'daki 
turn vakiflarin % 3.56'sini te§kil etmektedir. XVIII. yy gelindiginde vakiflarm % 31. 77'sini, XIX. yy.'da 
ise % 56.81 'ni para vakiflari olu§turmaktadir. Nazif OztiJrk, Turk Yenile§me Tarihi Qergevesinde Vakif 
MiJessesesi, Ankara-1995, S. 138. 

137 OztiJrk, a.g.e., s. 138. 

138 Ahmet AkgiJnduz, Islam Hukukunda ve Osmanli Tatbikatinda Vakif MiJessesesi, Istanbul- 
1996,3.223-224. 

139 Bahaeddin Yediyildiz, "Vakif", I.A., MEB. yay., C. XIII, lstanbul-1993, s. 159. 

140 AkgundiJz, Vakif MiJessesesi., s. 229-230. 

141 Ahmet Yigit, XVI. YiJzyilin Ikinci Yarisinda Edirne Kazasi, Basilmami§ Doktora Tezi, 
Malatya, 1999, s. 185. 

142 AkgiJndiJz, Vakif Muessesesi..., s. 230. 

1 43 1 851 (H. 1 268) Nizamnamesi, s. 277, Madde 7. 

1 44 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 25. 

145 1851 (H. 1268) Nizamnamesi, Madde 9. 

1 46 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 27. 

123 



147 1908 (H. 1324) Nizamnamesi, Madde 30; Daha once H. 1268 Nizamnamesi'ne gore 
Sandiklarin agilip kapanmasi, naib, azadan bir ve eytam mudiJrleri tarafindan yapiliyordu. 

148 "infak-i muhtacin eytam ve eramil-i ilmiye nizamnamesidir.", Dustur Tertip I, C. 3, 1296, s. 
551; "infak-i eytam ve eramil rical-i ilmiye iiakkinda muceddeden kaleme alinan nizamnamedir", 
Dustur Tertip I, C. 4, 1293, s. 87-93. 

149 A.g.n., Madde4. 

150 A.g.n., Madde 10. 

151 A.g.n., Madden. 

152 A.g.n., Madde 12. 

153 Dustur, Tertip I, C. 3, 1296, Bab-i Ali, s. 551. 

154 "1296 senesi Marti'ndan sonra umera ve zabitan-i askeriye mutekaidleri ile eytamina 
taiisis edilecek maa§atin maliyeden ifasi iiakkinda irade-i seniyye", Dustur Tertip I, C. 5, s. 385-387. 

155 Dustur, Tertip I, C. 3, 1296, Bab-i Ali, s. 551, Madde 28. 

1 56 Dustur, Tertip 1 , C. 5, s. 765-769, Madde 1 . 

157 A.g.n., Madde 3. 

158 A.g.n., Madde 4. 

159 A.g.n., Madde 6. 

160 A.g.n., Madde 10. 

161 A.g.n., Madden. 

162 A.g.n., Madde 14. 

1 63 Dustur Tertip III, c. II, s. 88. 

164 Karaman, Mukayeseli., s. 286. 

165 Rifat Ozdemir, "Tokat'ta Ailenin Sosyo-Ekonomik Yapisi (1771-1810)", Belleten, LIV/63, 
Sayi: 21 1 , Ankara 1 990, s. 1 035. 

166 Mar. §. S., Defter No: 152, s. 6, hiJkum no: 10. 

1 67 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 54. 

124 



168 18. yuzyilda Eyup'te sosyal ya§am uzerine ara§tirma yapan Yavuz Cezar nafakanin 
genellikle gunluk 5 ile 10 akge bazen de 15 ile 20 akge arasinda tespit edildigini belirtmektedir. Cezar, 
s. 28. 

169 Marmaris §er'iye Sicili Defterleri. 

170 Cezar, s. 29. 

171 H. 1268 Nizamnamesine zeyl "25 Zi'l-hicce H. 1288 ve 2 §ubat 1287", DiJstur Tertip I, c. I. 
Yetimler, ru§t olmadan eviendirilmeye gali§ilirsa, sandikta bulunan parasindan ceyiz parasi olarak 
vasisi kanaliyla yetim faydalandiriliyordu. Verilecek para mahkemece tespit ediliyordu. Ve meclisce 
kendisine resmi bir senet veriliyordu. Verilen bu para ile alinan mallar, vasi tarafindan 
belgelendirilmek zorundaydi. 

1 72 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 55. 

1 73 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 56. 

174 DiJstur Tertip I, c. 7, s. 1179 "infak-i muiitacin eytam ve eramil-i ilmiye nizamnamesinin 
tasiiiii olunan 19. maddesi." 

1 75 1 851 (H. 1 268) Nizamnamesi, Madde 1 4, s. 280. 

176 A.g.n., madde 16. 

177 A.g.n., s. 272. 

1 78 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 45. 

179 1851 (H. 1268) Nizamnamesi, s. 273; Taiiminci olan esnafin, iier iiangi bir usulsuzlijgu 
tespit edildiginde maddi olarak sorumludur. 

180 A.g.n., s. 272. 

181 A.g.n., s. 274. 

1 82 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, Madde 46. 

183 A.g.n., Madde 44. 

1 84 1 851 (H. 1 268) Nizamnamesi, s. 272. 

1 85 1 908 (H. 1 324) Nizamnamesi, 45. 

186 A.g.n., Madde 50. 

125 



187 Madde51. 

188 A.g.n., Madde 52. 

1 89 Dustur Tertip I, c. VII, s. 863. 



DiJsturTertip I, cilt I, III, IV, V, VI, VII, VIM. 

Dustur, Tertip II, cilt II, VII, XII. 

Dustur, Tertip III, cilt II. 

MugIa §er'iye Sicili Defterleri, Defter No:. 

Marmaris §er'iye Sicili Defterleri, Defter No: 149, 150, 152, 153, 154, 155 156, 157. 

Aydin Vilayet Salnameleri (Mente§e Livasi): H. 1302, 1307, 1311, 1312, 1314, 1315, 1326. 

Akgunduz, Ahmet, islam Hukukunda ve Osmanli Tatbikatinda Vakif MiJessesesi, istanbul- 
1996. 

Ahmet LiJtfi, Osmanli Adalet DiJzeni, (Sadele§tiren Erding Beylem), Istanbul 1979. 

Aktan, Hamza. "islam Aile Hukuku", Sosyo-KiJItiJrel Degi§me SiJrecinde Turk Ailesi, C. II, 
Ankara 1992. 

Ansay, Sabri §akir. Hukuk Tarihinde islam Hukuku, Geni§letilmi§ 2. baski, Ankara: istiklal, 
1954. 

Aydin, Mehmet Akif. islam-Osmanli Aile Hukuku, istanbul 1985. 

Ayin, Faruk. Osmanli Devletinde Tanzimattan Sonra Asker Alma Kanunlari (1839-1914), 
Ankara, 1994. 

Barkan, Omer. "Edirne Askeri Kassamina Ait Tereke Defterleri", Belgeler (Turk Tarih Belgeleri 
Dergisi), c. Ill, Sa. 5-6 1966. 

126 



Bilmen, Omer Nasuhi. Hukuk-i islamiyye ve Istilahat-i Fikhiyye Kamusu, c. V. Istanbul. 

Bozkurt, GiJInihal. Alman-ingiliz Belgelerinin ve Siyasi Geli§melerin l§igi Altinda Gayri Muslim 
Osmanli Vatanda§larinin Hukuki Durumu (1839-1914), T. T. K. Ankara 1989. 

Canan, Ibrahim. Qocuk Haklari Beyannamesi l§iginda Islam'da Qocuk Haklari 2. Baski, Yeni 
Asya Yay. Istanbul 1981. 

Cezar, Yavuz. "18. Yuzyilda Eyijp'te Para ve Kredi Konulari Uzerine Gozlemler" 18. Yuzyil 
Kadi Sicilleri l§iginda Eyup'te Sosyal Ya§am, (Editor: Tulay Artan), Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, Istanbul 
1998. 

Cin Halil-Ahmet AkgiJnduz, Turk-Islam Hukuku Tarihi II, 1st. , 1989. 

Elmalili M. H. Yazir, Kur'an Tefsiri, C. II, Istanbul. 

Ergin, Muharrem. Orhun Abideleri, 17. Baski, Bogazigi Yayinlari, Istanbul 1994. 

Ergin, Osman. Turkiye Maarif Tarihi, Cilt: 3-4, Eser Matbaasi, Istanbul 1977. 

Eryuksel, Ahmet. "Osmanli Devleti'nde Dul ve Yetimler", §arkiyat Mecmuasi, VIM Istanbul, 
1998. 

Gokbilgin, M. Tayyip. XV-XVI. Asirlarda Edirne ve Pa§a Livasi, Istanbul 1952. 

Ib§irli, Mehmet. "Bab Mahkemesi", DiA. , c. 4, Istanbul 1991. 

Karaman, Hayrettin. Yeni Geli§meler Kar§isinda Islam Hukuku, 4. Baski, Istanbul, 1998. 

Karaman, Hayrettin. Mukayeseli Islam Hukuku, Istanbul 1974. 

Keskioglu, Osman. Fikih Tarihi ve Islam Hukuku, Ankara 1980. 

Kurt, Ismail. "953/1546 Tarihii Istanbul Vakiflari Tahrir Defterine Gore Para Vakiflari", Turk 
DiJnyasi Ara§tirmalari, Sayi 112, Istanbul, 1998. 

Okay, CiJneyd "Me§rutiyet Donemi'nde Sava§ ve Qocuk", Osmanli (Toplum) V Ankara, 1999, 
Yeni Turkiye Yay. . 

Ogel, Bahaeddin. Turk KultiJriJniJn Geli§me Qaglari, TDAV. Yay. , Istanbul 1988. 

Ozbek, Nadir. "II. AbdiJIhamid ve Kimsesiz Qocuklar: Daru'l-hayr-i AN", Tarih ve Toplum, c. 31, 
Sa. 182, §ubat-1999. 



127 



Ozdemir, Rifat. "Tokat'ta Ailenin Sosyo-Ekonomik Yapisi (1771-1810)" Belleten LIV/63, Sayi: 
211, Ankara 1990. 

Ozmen, ismail. Vesayet Hukuku Davalari, Gen. 2. Baski, Adalet Yay. Ankara 1996. 

Ozturk, Nazif. Turk Yenile§me Tarihi Qergevesinde Vakif MiJessesesi, Ankara 1995. 

Pakalin, MehmetZeki. Tarih Deyimleri ve Terimleri SozlugiJ, c. 1, M. E.B. Istanbul 1993. 

Sertoglu, Mithat. Osmanli Tarih Lugati, Enderun Kitabevi, Istanbul 1986. 

W. Juynboll, "Bulug", lA II, s. 836. 

Yediyildiz. Bahaeddin. "Vakif" I. A. , MEB. yay. , C. XIII, lstanbul-1 993. 

Yigit, Ahmet. XVI. Yuzyilin Ikinci Yarisinda Edirne Kazasi, Basilmami§ Doktora Tezi, Malatya, 
1999. 



128 



XVIII. Yuzyilda KoyliJIer: Sinop Ornegi / D09. Dr. ibrahim GiJIer [s.74-81] 

Mugia Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Osmanli Devleti'nde toplum ijyelerinin, mijkellefiyet ve din esasli ayirimlara tabi tutuldugu 
gorulmektedir. Bu ayirimlar uzerinde ayrintili olarak tarti§mayi burada du§unmuyorum. Ancak 
mukellefiyet cinsinden yapilan bir ayirim, bizim koyliJIere baki§imizda temel te§kil etmektedir. 

Mijkellefiyet esasli klasik tasnife gore, Osmanli Devleti'nde toplum uyeleri, askerT ve reaya 
olmak ijzere iki ana gruba ayrilmaktadir. Bu ayirimda, devletin vatanda§larina yijkledigi sorumluluklar 
goz onijnde bulundurulmaktadir. 

AskerT olarak adiandirilan zumre, devlete vergi vermeyen, ilim ehli lie meslegi askerlik ve 
memurluk olanlardan meydana gelmektedir. Reaya ise, meslegi askerlik ve memurluk olmayan, 
ancak devlete vergi verenlerden olu§maktadir. Fakat bu ziJmre (yani reaya) iginde vergiden muaf 
olanlar da bulunmaktadir. 

inceleme konumuz olan koyliJIer, Osmanli toplumunda reaya tabir olunan ziJmre igindeydiler. 
Bunlar, Osmanli sosyal tabakala§masinda kendilerine ozgu bir yapiya sahiptiler; reaya zumresi 
igindeki esnaf ve zanaatkarlardan, konar gogerlerden, askerTlerden farklilik gosteriyorlardi. 

Koyluler, §ehirli olmayan ancak onlar gibi yerle§ik hayati bulunan insanlardi. §ehir ve 
kasabalara gore daha kuguk ve "karye (koy)" denilen toplu iskan mahallerinde ya§arlardi; gali§tiklari, 
urettikleri, ya§adiklari mekanlar ayriydi. Bu ayrilik iginde kesin sinirlar olmayip, gegi§ler soz konusu 
idi. Bulunduklari veya ya§adiklari bolgenin cografT ozelliklerine bagli olarak gabalarini yonlendirirlerdi. 
Maden ocagi k6yleri,1 orman k6yleri,2 tuzia k6yleri,3 ziraat koyleri vs. tabirler, hep bu gabalarin 
y6neli§inden dogmu§tu. Koylerin her birtipinin kendine ozgu me§guliyetleri, devlete kar§i malTyonden 
sorumluluklari vardi. Osmanli kanunnamelerinde bu sorumluluklar ozenle belirtilmektedir. Osmanli 
toplumunda koylijnun, devlete olan malT mukellefiyetlerine gore, sosyal ayirimi son yillarda yapilan 
incelemelerde nispeten tespit edilmi§tir.4 Ancak hala koylunijn koyundeki gundelik hayatinda nasil 
ya§adigi, nasil barindigi, nasil beslendigi, nasil urettigi, ijrettiklerini nasil muhafaza ettigi ve 
pazarladigi, neler urettigi, kar§ila§tigi gugluklerin neler oldugu, aile yapisi, §ehirler ve diger yerle§im 
birimleriyle ili§kisi hakkinda geni§ fikirler ortaya konabilmi§ degildir. Burada sunma firsatini buldugum 
Sinop ornegindeki Osmanli koyliJIeri hakkinda olan bu gali§mamin, belirtilen alandaki bo§luklari 
doldurma konusunda bir katki saglayacagi kanaatini ta§iyorum. 

Qali§mam agirlikli olarak §u hususlari igermektedir: Sinop koyliJIerinin barinma bigimleri, koy 
igindeki ili§kileri, yaptiklari ziraat ve hayvancilik, urettikleri urunler, urettiklerini pazarlamalari, gevre 
§ehir kasaba ve koylerle munasebetleri, ya§adiklari sorunlar (e§kiyalik, zulum ve baskilar, baskinlar, 
gogler), aile yapilan (aile bireyleri) ve ekonomik gugleri. 



129 



Osmanli Devleti'nin, toprak diJzeni iginde, koylulerin varligini surdiJrebilmeleri igin gerekli 
ko§ullari tanidigi gorulmektedir. Bu ko§ullar sayesinde koyliJIer, uzun vadeli ve gunlijk ihtiyaglarini 
kar§ilayabilmekteydiler. Onlar, Osmanli toplumunda, ekonomik ve sosyal hayatin aki§ina katki 
saglayan hareketii ve onemli bir zijmre idiler. 

Koylulerin Barinmasi 

Koyluler, bir taraftan devlet igin malT (tarim topraklarini i§leyerek vergi vermek, kereste ve odun 
temin etmek, okuz lie beygir ve katir vermek, kopru in§a ve tamirini gergekle§tirmek, maden 
hizmetlerinde bulunmak vs.) mukellefiyetlerini yerine getirirken diger taraftan kendilerinin gelecegi igin 
de gaba gostermekteydiler. Memleketlerindeki ya§amlarini guven iginde siJrdurebilmek, doga 
§artlarina kar§i korunabilmek ve barinmak igin devlet tarafindan onlara, birtakim binalar in§a etmek 
hakki taninmi§ti. "Menziller (evier)", "odalar" ve "havlular" onlarin bu in§a haklarindandi. 

Koyluler "menzil" adiyla belgelere yansiyan evierde otururlardi. Menziller tek katli olabildigi gibi 
gift katli (fevkanT ve tahtanT) da olabilirdi. Havlular, ekseriyetle menzillerin biti§iginde in§a ediliyordu. 
Belli bir topragi da igeren bu yerlerde muhtelif cinsten agaglar bulunabilirdi. in§a edilen bu yerler, 
insanlar igindi. 

Koyluler, barindiklari bu yerlerin yaninda, beslenmek ve gijcunden yararlanmak maksadiyla 
yeti§tirdikleri veya besledikleri hayvanlari muhafaza igin de, birtakim binalar in§a ediyorlardi. "Damlar", 
"samanhaneler" bu amagia yapilanlardandi. "Damlar", hayvanlarin barinmalarini gergekle§tirmek, 
"samanhaneler" ise ki§lik yiyeceklerini saklamak igindi. Koyluler, ayrica, sahip olduklari mal ve 
erzaklarin muhafazasi igin "anbarlar" da kuruyorlardi. 

Sinop'ta Seyyid Osman bin Abdullah'in oturdugu Koricak koyunde emiak olarak bir "menzili 
(evi)", ev iginde "kijguk anbari", "samanhane"si; Gurezfat adii koyde de "daireli bir evi", "anbar"i, 
"samanhane"si, "okuz dami" vardi.5 Begcekarihi adii koy sakini Tutmakzade'nin ise koyunde fevkanT 
ve tahtanT (gift katli) bir "menzil"i, bir adet "anbar"i, koy evine biti§ik bir "bahge"si, Sinop §ehri Arslan 
mahallesinde de fevkanT ve tahtanT bir "menzil"i lie "toprakli havlu"su ve "meyve agaglari" 
bulunuyordu.6 Karasu nahiyesi §ahanek6y'de oturan Ahmed bin Receb bin Hasan'in da bu amagia 
sahip oldugu biri buyuk digeri kiJguk, bir digeri de harab (hurdedat) "ug menzil"i, ayrica "samanhane"si 
bulunuyordu.7 Qehar§enbe nahiyesi Qobanlar koyu sakini MisrT-zade Osman Aga ibn Mehmed'in de, 
koyunde biri yeni digeri eski iki adet "menzili" lie mahsul ve samanlarini muhafazasi igin "anbar" ve 
"samanhane"si vardi.8 

BiJtun bu saydigimiz mal, mulk ve yapilar, XVIII. yuzyilda koylulerin barinma §eklini gostermesi 
bakimindan dikkat gekicidir. Bunlar, muhteviyatlariyla birlikte tamamen koylulere aittir. Koylu 
gerektiginde onlari satabilmekte, aile fertlerine miras olarak birakabilmekte, herhangi bir durum 
dolayisiyla rehin olarak gosterebilmektedir. Ancak, koyliJnun, tereke kayitlarindan da anla§ildigina 



130 



gore, taria sati§larina rastlanmamaktadir. Bu durum, koylunun i§ledigi topraklarin mTrTye yahut 
vakiflara ait oldugunu, arazileri icarci gibi i§ledigini ortaya koymaktadir. 

Koylij Ailesi 

KoyliJ ailesinin yapisi, Osmanli toplumunun diger uyelerinin aile yapisindan farkli degildir. 
HukukT olarak da ayni sayginliga sahiptir. Aile uyeleri, baba, anne ve gocuklardan meydana 
gelmektedir. Emmi ogullari, ailede miras saiiipleri olarak yer almaktadir. KoyliJ ailelerin nufusu, 
§ehirlilerinki gibi, fazia degildir.9 inceledigimiz koylu terekelerinde, Tablo 1'de de gorulecegi iJzere, 
koyliJ ailelerinin gok geni§ ve gok gocuklu aileler olmadigi dikkat gekmektedir. Bu durum Sinop'un idarT 
birim olarak kapsadigi biJtun yerle§im birimlerinde gozlenebilmektedir. Bununia ilgili ornekleri 
gogaltmak mumkundur.10 

KoyliJ ailesi iginde e§lerden birinin olumu halinde, digerinin, daha sonra yeni bir eviilik yapmasi 
soz konusudur. Sinop'un Karasu nahiyesine bagli §ahanek6y adii koy sakinlerinden iken olen Arab 
Ahmed'in (veya Arab Ahmed bin Receb bin Hasan), Meryem adindaki olen ilk e§inden sonra, Hadice 
binti Nasir Kethuda Hatun'la evienmesi buna i§aret etmektedir.11 Ancak bu uygulamanin donemin 
Osmanli toplumunda ne derece yaygin oldugu konusunda kesin bir rakam ve yiJzde orani vermek 
zordur. 

KoyliJ ailesi iginde dikkat geken bir husus da kimsesiz kalan bir gocuga mahkemece gijvenilir 
birinin vasi tayin edilmesidir. Vast tayin edilen §ahis, kimsesiz kalan gocugun haklarini ve mallarini 
korumakia gorevlidir. Bunlar hizmetleri mukabilinde belli oranda vakif malindan gunluk vasilik ucreti 
almaktadirlar.12 Sinop'un Karasu nahiyesine tabi §ahanek6y'nden AN bin Mansur bin Mansur adii 
gocuga mahkemece (kibel-i §er'den), Mahmud Be§e ibn el-Hac §aban "vast" tayin olunmu§ ve bu 
§ahis, mahkemede, amcasinin oglundan (emmi-zadesinden) gocuga intikal eden miras haklarini, 
amcasi oglunun e§inin vekTIine kar§i korumu§tu; bu maksatia Sultan Bayezid-i VelT Hazretleri Vakfi 
"cabi"sini dava ederek gocugun hakkini almayi ba§armi§ti.13 

KoyliJ kadinlar, mahkemede, olen kocalarindan kalmi§ terekedeki mehr-i muecccel ve 
mu'accele haklarini almak igin, dava agma ve kocasinm terekesinden bu haklarinin tahsil edilmesini 
isteme hakkina sahiptiler. Agilan bu davalar sonunda onlar, haklarini elde edebiliyorlardi.14 

KoyliJIerin Di§ ili§kileri 

Osmanli koyliJIeri, hayatlarini ve faaliyetlerini sadece kendi aileleri ve koyleri kapsaminda 
siJrdiJrmuyorlardi. Onlarin gerek kendi koylerinin insanlari gerek gevresindeki koyler ahalisi gerekse 
§ehirde oturanlaria ili§kileri vardi. Bu ili§kiler ge§itli amaglara yonelik olarak geli§iyordu. Koyluler, diger 
insanlaria ortakliklar kurabiliyor, onlara borg para verebiliyor veya onlardan alabiliyordu. Ayrica, 
§ehirlerdeki vakiflardan da borg para veya kredi gekebiliyorlardi. Koyluler, oturdugu koyun di§inda 
ba§ka koylerde veya §ehirde ta§inmaz ve ta§inabilir mallara bile sahip olabiliyorlardi. 

131 



KoyliJIeriyle Olan ili§kileri 

Bir koylijnun kendi koyundeki diger insanlaria olan ili§kisi, ortakliklar ve alacak verecek ve 
§eklinde oluyordu. Koyluler, koyiJn diger insanlariyla ortakliklar kurabiliyordu. Koylulerin ba§kalariyla 
yaptiklari ortakliklar, sadece kendi koyleriyle de sinirli kalmiyordu. Onlar hem kendi koyluleri ve diger 
koylulerle hem de §ehirlilerle ortakliklar kurmu§lardi. Bu ortakliklar arasinda dikkat gekenleri, "ortak 
ev" ve "ijzijm bagi",15 "ortak iki kisrak"16 idi. Koyluler ayrica, ba§kalarina borg para veriyor veya 
onlardan aliyorlardi. Terekelerde dikkat geken alacak verecekler, koylulerin iktisadT yonden kendi 
koyliJIeriyle olan dayani§ma gabalarini ortaya koymaktadir. Buna dairoldukga ornek bulunmaktadir: 

Sinop'un Karasu nahiyesi §ahanek6y'de oturan aslen Bozok kazasi ahalisi Arap taifesinden 
olan Ahmed bin Receb bin Hasan'in, ayni koyde, Nasir kethuda uzerinde 5 kuru§, Himmet'in ijzerinde 
13 kuru§, Aziz'in uzerinde 5 be§ kuru§ alacagi vardi. Ayrica, Asturan koyijnde Tonbuloglu uzerinde 2 
kuru§ alacagi bulunuyordu. Sonug itibariyla Ahmed bin Receb, gerek kendi koyluleri gerekse gevre 
koylulerden biri uzerinde toplam 25 kuru§ alacakli idi. Bu paranin Ahmed bin Receb'in 425 kuru§ tutan 
terekesi igindeki orani %5,882 idi. 17 Qehar§enbe nahiyesindeki Qobanlar adii koyden MisrT-zade diye 
bilinen Osman Aga ibn Mehmed'in de, koyundeki Musa uzerinde 31 kuru§ alacagi vardi. MisrT- 
zade'nin Musa ijzerindeki alacagi olan bu para, 304,5 kuru§ tutan terekesi iginde %10,180 
civarindaydi.18 ButiJn bu ornekler, ayrica, koylulerin aralarindaki ili§kilerin derecesini ve niteligini de 
gostermektedir. 

Bunlar di§inda, ayni koy igindeki katil ve e§kiyaliklari da, koylulerin aralarindaki ili§kiler 
gergevesinde degerlendirmek mumkundiJr. 

Civar Koyler ve §ehirle ili§kileri 

Osmanli toplumunda bir koylunijn civar koylerle yakin ili§kilerinin bulunduguna yukarida bir 
i§aret etmi§tik. Ancak sozu edilen bu ili§kiler, sadece koyluler arasmdaki ortakliklari igeriyordu. 
Halbuki ili§kiler bununia da sinirli kalmiyordu. Ayrica, bir koyluniJn, diger bir veya birkag koyde mal ve 
mulklerinin bulunmasi §eklinde de ili§kileri vardi. KoyliJnun bu alandaki ili§kileri de sadece civar 
koylerle sinirli kalmiyordu, §ehirlere de yansiyordu. 

Koyundeki evi lie diger mal ve mulkleri di§inda koylu, ayni zamanda, ba§ka bir koyde ve §ehirde 
de mal ve mulklere sahip olabiliyordu. Hem oturdugu koyde hem de ba§ka bir koyde veya §ehirde 
menzili (evi), mahsullerini muhafaza ettigi anbari, hayvanlarini korudugu ve besledigi okuz dami ve 
samanhanesi mevcuttu; meyve agaglari, ziraat aletleri ve hayvanlari diger koylerde veya §ehirde 
bulunan mal ve mulkleri arasindaydi. 

Sinop'un Koricak koyiJnde oturan Seyyid Osman bin Abdulah'in ayni yerde, menzili, 

samanhanesi, ev iginde anbari, anbar igine konmu§ bugdaylari, hisseli incir agaglari ekin ekmek igin 

demirden surme zinciri, sapan demiri, topragi i§lemek igin kiJrek (kureli) ve kazmasi, mahsullerini 

ta§imak ve muhafaza etmek igin guvali bulundugu gibi, Gurezfat adii koyde de daireli evi, 

132 



samanhanesi, okuz dami, meyve agaglarini igeren bahgesi, mahsullerini koymak igin anbari ile bir ba§ 
kara sigir inegi ve yarim ba§ kisragi vardi. Seyyid Osman oyle anla§iliyorki, her iki koyde de ziraat ve 
hayvancilikia ugra§maktaydi.19 Karasu nahiyesine bagli Begcekarihi adii koyden Tutmak-zade 
Mustafa bin Abdurrahman ise, hem koyunde fevkanT ve tahtanT (altli ustlu) bir eve, mahsullerini 
koyabilecegi anbara, koy evine biti§ik bahgeye hem de Sinop §ehrindeki Arslan mahallesinde altli 
ustlij iki bab eve, toprakli havluya ve meyve agaglari (e§car-i miJsmire) na sahipti.20 

Kurumlaria ili§kileri 

Koyluler, kendi aralarinda borg alip vermenin di§inda, bazi vakif kurumlarindan da kredi veya 
borg para gekebiliyorlardi. Oyle anla§iliyor ki vakiflar, bugunku bankalarin vatanda§lara kredi adi 
altinda verdigi borg para gibi, koyluler igin bir kredi ve finansman kaynagi vazifesi gorijyordu. Koyluler, 
vakiflardan para almak igin mal varliklarini rehin olarak gostermek durumunda kaliyorlardi. Bu borg 
oyle yuksek miktarlarda olabiliyordu ki, borg alan ki§inin hem koyundeki hem de §ehirdeki mal ve 
miJIklerinin satilmasi kar§iligi ancak odenebiliyordu. 

Bir vesileyle adindan soz ettigimiz Begcekarihi adii koyden Tutmakzade Mustafa'nin, Sinop 
§ehri Timurli mahallesindeki Mescid-i §erTf vakfmdan borg olarak aldigi 200 kuru§ kar§iliginda, hem 
koyundeki hem de Sinop §ehrindeki yukarida zikredilmi§ (bk. dipnot: 6, 10) mal ve miJIkleri rehin 
olarak g6sterilmi§ti. Tutmakzade olijnce de biJtun bu mal ve mulkler, borg odenmediginden, Mescid-i 
§erTf vakfi mutevellisi Ahmed Efendi tarafindan satin alinarak vakiftaki borcuna kar§ilik takas edilmi§ 
ve bu §ekilde ancak 6denebilmi§ti.21 

§ehirlilerin Koylerve Koylulerle ili§kisi 

Toplum uyeleriyle yakin ili§kileri gergevesinde koylulerin, kendi koylerinde oturanlar, diger 
koylerde ve §ehirde oturanlaria yakin mijnasebet kurmalanndan ba§ka, §ehirlilerin de §ehirleri di§ina 
gikarak koyler ve koylulerle buna benzer ili§kilerde bulunduklari dikkat gekmektedir. §ehirlilerin 
koylerde mal ve miJIklerinin bulunmasi, koyliJIere borg vermeleri veya onlaria ortakliklar kurmalari 
bunu gostermektedir. 

§ehirle birlikte koylerde mal ve miJIkleri olan §ehirliler arasinda Mustafa bin Mustafa, es-Seyyid 
Mustafa Qelebi ibn es-Seyyid Mehmed Qelebi, AN bin Receb, Mustafa Qelebi ibn Mehmed Qelebi, 
Hasan Be§e ibn Hasan Aga, Osman bin Hasan'i ornek olarak belirtmek mumkundiJr. 

Sinop'un Arasta mahallesinde oturur iken olen Mustafa bin Mustafa'nin Sinop'un Kugekli 
koyunde evi, bahgesi, mal, mulk ve hayvanlari ile giftgilige ait aletleri ve arabasi vardi. Sinop'un §eyh 
mahallesi sakinlerinden iken olen es-Seyyid Mustafa Qelebi ibn es-Seyyid Mehmed Qelebi'nin de, 
Sinop §ehrinde ve §ehir di§inda Karaca Kenise divanindaki Civeriek koyunde ve Fakireli koyunde mal 
ve miJIkleri vardi. Bu tereke sahibinin adiari belirtilen koylerdeki mal ve miJIklerinin biJyiJk bir kismini, 
ziraat aletleri, hayvanlar ile hayvanlarin muhafaza ve ihtiyaglarinin giderilmesi igin yapilmi§ dam ve 
samanhaneleri, ayrica bahgeleri ve eski bir arabasi te§kil ediyordu. 

133 



Bu §ahislardan ba§ka, Sinop'un zenginlerinden olup §ehir merkezinde kendisine ait bakkali, 
semerci dukkani ile diger §ahislarla ortak diJkkanlari ve imalathaneleri bulunan AN bin Receb'in de, 
Saraycikli koyijnde agaglikli bir menzili (evi) bulunuyordu. Ayrica, Mustafa Qelebi ibn Meiimed Qelebi 
ile Hasan Be§e ibn Hasan Aga da, Sinop'ta oturup da koylerde mal ve mulkleri olanlardi. Mustafa 
Qelebi, Sinop §elirinde Arslan maiiallesinde oturan bir insandi ve bu maiiallede ikamet eder iken 
6lmu§tu. Bu §alisin, Qukurkoy'de evi, ev iginde anbari, samaniianesi ve meyve agaglari vardi. Ayrica, 
oturdugu Sinop §elirindeki bir maiiallede camus inegi ve kara sigir besliyordu. §eyli mahallesi sakini 
Qakmakoglu diye bilinen Hasan Be§e'nin ise, §eliirde Kaban Qarfisi'nda iian ve dukkani, aygirtay ile 
birkag kisragi, Qenki koyunde birfevkani k6§k ile bag ve meyve bahgeleri, iki arabasi, yeteri kadar gift 
hayvanlari, inek, okuz, dana ve ekim yapmak ve beslenmek igin tahil urijnleri vardi. 

§ehirde oturup da burada i§i ve gucij olan, ayrica koylerde de mal ve mulklere sahip bulunan 
§ehirliler arasinda bazilarinin, daha once koyde oturduklarina ve sonralari §ehre gelip yerle§tiklerine 
dair bilgilere rastlanmaktadir. Osman bin Hasan'in durumu bununia agik bir §ekilde 6rtu§mektedir: 
Sinop'un Cami-i kebir mahallesinde ikamet eder iken, diJkkan vs. mal ve mulklere sahip oldugu halde 
olen Osman'in, terekesinde ayrica, diger mallari arasinda babasindan miras olarak kendisine intikal 
etmi§ Tobli koyijndeki emiak ve e§cardan soz edilmesi, bu §ahsin aslen Tobli koyijnden oldugunu ve 
sonradan Sinop'a gelip yerle§tigini, burada kendisine bir i§ kurarak diJkkan gali§tirdigini 
g6stermektedir.22 

§ehirlilerin koylulerle ortakliklar kurmalari veya onlara borg vermeleri konusunda da ilging 
orneklerle kar§ila§ilmaktadir. Sinop'un §ekerana mahallesi oturanlarindan -Ahmed diye bilinen- bin 
Mustafa bin Abdulmennan'in, Ufacikagag koyunde Ma'den oglu damadi imamoglu, Caykecesi 
koyunde Suhte, Hacimaksudli koyunde Kanadoglu ve Kiligli koyunde Selem Mehmed ile de 
ortakliklari olup alacak hisseleri bulunuyordu. Onun, imamoglu ile olan "kisrak" ortakligindan yarim 
hisse, yine Suhte ile "tay kisrak" ortakligindan yarim hisse, ayrica Kanadoglu ile yine "kisrak" 
ortakligindan yarim hisse, Selem Mehmed ile "camus malagi" ortakligindan yarim hisse alacagi vardi. 
Bunlar di§inda ayni §ahsin, §ehirde de §eki Alisi oglu uzerinde 15,5 kuru§, Receb oglu uzerinde 
kisrak bahasindan 10 kuru§ alacagi bulunuyordu. 

Koylulerin veya §ehirlilerin ili§kileri, Osmanli toplumunda sadece Muslimlerle sinirli 
kalmamaktadir. GayrimiJslim toplum ijyeleri arasinda da buna benzer ili§kilere rastlanmaktadir. 
Sinop'un §ekerana mahallesi oturanlarindan -Ahmed diye bilinen- bin Mustafa bin Abdulmennan'in, 
hayatta iken Elekgi Ermeni Pedrus ile de ortaklik kurdugu goriJImektedir. Bu ortakliktan dolayi Pedrus 
borglu idi. -Ahmed diye bilinen- bin Mustafa bin Abdulmennan'in, Ermeni Pedrus ile "10 ba§ kisrak" 
ortakligindan yarim hisse alacagi vardi. 23 

Yerle§im yerleri ile ortaklik ili§kilerinden, mal ve mulklerinden soz edilen butun bu insanlar, 
XVIII. yuzyil Osmanli toplumunda §ehirli-k6ylu veya k6ylu-§ehirli zuresini ortaya koyan onemli 
orneklerdi. 

134 



KoyliJIerin Uretimi 

KoyliJIerin uretimi il<i alanda dil<l<at gel<mel<tedir. Bunlardan biri tarim veya ziraat, digeri de 
liayvancilil<tir. Tarim alaninda l<6yluler, yiyecel<lerini l<ar§ilamal< igin, iier §eyden once topraga el<im 
ve dil<im yapmal< durumundaydi. Bu amagia, muml<un oldugunca evinin yaninda veya biti§iginde 
veyaiiut ayri bir mevl<ide, bagge (baiige) de yapmal<taydilar. Evierinin aviularina da agaglar 
dil<iyorlardi. Baiigeleri, meyve agaglari susluyordu. incir ve eril< agaglari ile ismi zil<redilmeyen birgol< 
meyve agaci ve zeytin agaglari, l<oylulertarafindan, buralarda dil<ilen ve yeti§tirilenlerdi. 

Qeliar§enbe naliiyesindel<i Qobanlar l<6yunde daiia once adini andigimiz MisrT-zade'nin "e§car 
ma'a eril<"i 24; Karasu nahiyesindel<i §alianel<6y'de oturan Aiimed bin Receb bin Hasan'in "meyve ve 
zeytin agaglari"25, Sinop merl<ez l<6ylerinden Korical< sakini Seyyid Osman bin Abdullaii'm ayni 
l<6yde "incir e§can", ayrica Gurezfat l<6yunde de "meyve e§carini igeren balige"si 26, Karasu 
naiiiyesine bagli Begcel<arilii adii l<6y sakini olan Tutmak-zade Mustafa'nin da Sinop §elirinde "e§car- 
I musmiresi (meyve agaglari)" ile oturdugu koyde evine biti§ik "bahgesi" vardi.27 

KoyliJIerin ayrica, "iJzum baglari" da yeti§tirerek ijzijm ve pekmez ihtiyaglarini kar§iladiklari 
gorulmektedir. UziJm baglarinin bulunmasi, gayrimijslim koyluler igin buralarda, muhtemelen §arap 
imalinin yapildigina da i§aret edebilir. Qehar§enbe nahiyesindeki Qobanlar koyij sakini MisrT-zade'nin 
koyunde "iJzum bagi" yeti§tirdigi g6rulmektedir.28 Ayrica, Sinop'un Cami-i kebTr mahallesi 
sakinlerinden olan es-Seyyid Halil Efendi ibn Abdullah Efendi'nin Uzungurgen adii koyde "uzum bagi" 
vardi.29 Ku§kusuz biJtun bu ornekler, XVIII. yuzyil Osmanli koyliJsunun gali§ma ve iJretim alanlarinin 
zenginligini gostermesi bakimindan dikkat gekicidir. 

Ziraate bagli olarak koyliJIerin yaptiklari uretimlere gelince, onlarin farkli ijrunler yeti§tirdikleri 
gorulmektedir. KoyliJIerin koylerinde urettikleri urijnier hakkinda -bu alanda terekeler uzerinde 
inceleme ve ara§tirmalar geni§letildikge uzun bir liste hazirlanabilir- birkag ornek verecek olursak, 
§unlar siralanabilir: Muhtelif cinste "meyve", "erik", "incir", "iJziJm"; "zeytin"; "sijt", "bal"; "bugday", "'alef 
(yulaf)", "§a'Tr (arpa)", "nohuf.30 

Uretimi gergekle§tirebilmek igin koyliJIer, ge§itli aletler kullaniyorlardi. Bunlar arasinda "temir-i 
siJrme zincir", sijrme temir-i rencber", "sapan demiri", "kureli (kurek)" ve "kazma", "guval", "kuguk ve 
biJyiJk anbar", "dugen", "alat-i gift (gift aletleri) ", "araba" sayilabilir. Soz konusu aletlerin yeni ve eski 
olarak vasiflandirilmalari dikkat gekmektedir. Ayrica bu alana hizmet edebilecek ba§ka alet ve 
malzemeler de bulunmaktadir. Binek olarak kullanilan "eger", muhafaza ve ta§imak igin "sut tabesi", 
tarti igin "kantar", bal elde etmek igin "kovan-i zenbur" bunlardandir. 

KoyliJIerin hayvancilik alanindaki uretimleri de degi§ik amaglara hizmet etmektedir. Ula§im 
amaciyla yeti§tirilenler, guciJnden istifade edilenler, etinden ve siJtiJnden, derisinden ve etinden 
yararlanilanlar bunlar arasinda belirtilebilir. 



135 



Bu hayvanlarin korunmasi ve beslenmelerinin saglanmasi igin koyliJIer, "tam" ve "samanhane" 
gibi binalar in§a etmektedirler. "Kisrak", "katir sipasi", "kancik tay", "erkek tay" gibi binek hayvanlari ile 
"kara sigir inegi", "kara sigir okuzu", "kara sigir tosunu", "tana", "camus", "camus inegi", "camus 
okuzij" gibi besleyici, yijk ve gift iiayvanlari ile "ari"lar koyliJnun yeti§tirdigi ve faydalandigi ba§lica 
canlilardir.31 Hayvan yeti§tiriciligi, sadece koylulere ozgiJ degildir. Ayni cins liayvanlardan §eliirlilerin 
de yeti§tirdigi veya kullandigi dikkat gekmektedir. §eliirliler tarafindan yeti§tirilen ve kullanilan diger 
iiayvanlar arasinda "duge mulak", "kara sigir dijgesi" de vardir. 

Koylulerin Beslenmesi 

Osmanli Devleti'nin, koylulerin beslenebilmeleri igin, uygun ko§ullar yaratmaya gali§tigi ve 
onlara kanunlar gergevesinde imkanlar verdigi gorulmektedir. KoyliJIer, beslenebilmek igin tahil 
yeti§tiriciligi yapabildigi gibi, meyve ve sebze ihtiyaglarini kar§ilayabilmek igin de bag ve bagge 
(bahge) edebilmekte, bu amagia buralara ijzum ve meyve fideleri dikerek urun veren agaglar 
yeti§tirmekteydiler. Ayrica, et, sijt ve bal ihtiyaglarini kar§ilamak igin de hayvan yeti§tiriciligi 
yapmaktaydilar. 

Ancak, her koyluniJn beslenme igin gereksinim duydugu gidalari saglayacak ko§ullar, farkli 
olabiliyordu. 

KoyliJIer arasinda (bu §ehirliler ve diger toplum ijyeleri igin de gegerliydi), birinin digerine gore 
beslenme maddelerine daha gok sahip olabildiklerine §ahit olunuyordu. Ornegin koylulerden biri, 
hayvancilik alaninda digerine gore, daha gok cins ve ba§a sahip olabilirdi. Ayni durum tahil uretimi ve 
diger alanlarda da soz konusu idi.32 

Koylulerin, gida olarak istifade ettikleri urijnler konusunda, "ijretimleri" bolijmunde, ayrintili 
olarakdurulmu§tu. 

Koylulerin Urettiklerini Pazarlamasi 

Toplumun her turlu pazar imkanindan yararlanmak, koyluler igin de onemli idi. Zira, onlar da, 
ijrettikleri di§inda, ihtiyag duydugu diger mal ve maddeleri temin edebilmek igin paraya ihtiyag 
duyuyorlardi. Bunu ise, ancak urettiklerini satarak saglayabilirlerdi. Sahip olmadiklarmi, degi§ toku§ 
yapmak suretiyle de elde edebilirlerdi. Bunu gergekle§tirebilecekleri yerler, ekseriyetle pazarlar ve 
gar§ilardi. 

Koyluler, urettiklerini pazarlamak veya bir ba§ka malla mubadele etmek ve ge§itli ihtiyaglarini 
kar§ilamak maksadiyla kaza dahilinde kurulan haftalik pazarlara gitmek durumundaydi. Kaza birimleri 
dahilinde pazarlar kuruluyordu. Bu pazarlar, haftanin gunlerinden birinin adini alabilirdi. Ornegin Sinop 
kazasi dahilinde "yeni cuma pazari" adiyla umumT bir pazar vardi. Bu pazarin belgede ifade edili§ 
§ekli, yani pazarin ba§ina getirilen bu "yeni" sozu, kaza dahilinde ba§ka eski pazarlarin bulundugunu 
da g6stermektedir.33 Pazarlarda, kaza halkindan, herkesimden kimseler bulunabilirdi. 

136 



Bu tur haftalik pazarlardan ba§ka §ehirde bir ba§ka pazar daha varsa da, bu pazarda, koylunun 
ijrettigini satmasi gibi bir durum soz konusu degildi. Onlar, ancak ihtiyag duyduklari bir mail, bu 
pazardan muiitemelen temin edebilirlerdi. Suk-i sultanT denilen bu resmT pazar yerlerinde, olen §eliirli 
ve koylu ile yabanci iierkesin tereke (biraktiklari) mal ve mulkleri, agik artirma ile satilirdi. Osmanli 
maiikemeleri, bu sati§ i§ini duzenlemek ve gergekle§tirmekle gorevli idi. 

Koylulerin oliJmlerinden sonra kalan mallannin, iiak saiiiplerine iiukuk olgusunde e§it olarak 
taksim edilebilmesi, aynen zor, nakden (para ile) ise daha kolaydi. Bu nedenle, olen koylunun kalan 
mal ve mulkleri de, toplumun diger ijyelerininki gibi, Suk-i sultanT denilen resmT pazar yerlerinde agik 
artirma ile satilirdi. Sati§la nakide d6nu§turulen tutar uzerinden mahkeme masraflari ve vergiler 
du§uldukten sonra, geriye kalan para, olen koylunun varisleri arasinda pay edilirdi. Bu pay esnasinda 
erkeklerin bayanlardan daha fazia hisse aldiklari dikkat gekmektedir. Bu kurallar, sadece koylulere 
ozgij kurallar olmayip, toplumun diger uyeleri igin de gegerii idi. Varissiz olen insanlarin terekeleri, 
yine ayni yolla Suk-i sultanT'de satilir, masraf ve vergiler du§uldukten sonra, kalan para bu kez, 
"BeytiJ'-l mal" kurumuna intikal ettirilirdi. 

Koylulerin pazar ihtiyaglarini kar§iladiklari yerler arasinda ku§kusuz, §ehir merkezinde muhtelif 
mahallerde kurulmu§ gar§i, dukkan ve magazalari da burada belirtmek gerekir. 

Koylulerin Sorunlari 

Osmanli koyluleri, kendi aralarinda ve §ehirlilerle, bolgenin yoneticileri ve kurumlariyla ili§kileri 
ve barinma, beslenme, ijretim, pazarlama faaliyetleri esnasinda onemli sorunlaria da 
kar§ila§maktaydilar. Koyluler, nadiren de olsa di§ baskinlara maruz kalabiliyorlardi. E§kiya 
zijmresinin, gar§i ve pazarlarda gikardigi gijgluk ve miJdahalaleleri, koylerde yaptiklari ev baskinlari, 
daga kaldirma ve adam oldiJrmeleri gibi muhtelif zulijmleri, bazi devlet gorevlilerinin tamahkarliklari 
dolayisiyla baskilari, koylijyu rencide eden diger kotuluklerdi. 

Koyluler, Osmanli hukukuna dayali olarak kurduklari ya§am tarzi ve diJzen igerisinde, 
kendilerine aci verecek ve yerlerinden yurtlarindan edecek eyiemlere siklikia tanik olmu§lardi. Bu 
eyiemleri yapanlar, kendi aralarindan giktigi gibi civar koy ve kasabalardaki insanlardan veya 
yoneticilerden de olabiliyordu. 

Koylulerin, soz konusu eyiemlerden dolayi, devlet diJzenine olan gijvenleri sarsiliyor, sosyal 
hayatlarinin duzenii aki§i bozuluyordu. Onlar, bu eyiemler kar§isinda mevcut duzenlerini, devlet 
otoritesi bo§lugu iginde, tek ba§ina koruyamiyorlardi. Duzenlerini bozanlara kar§i koyma hakkina 
sahip olsalar da, kendilerine gore daha iyi te§kilatlanmi§ veya birtakim devlet guglerini elinde 
bulundurmu§ kotijluk ehli insanlar ve yoneticiler, bu miJcadeleden daha baskin gikiyorlardi. 

Zaten kar§i koymaya gali§malari da bir gozijm getirmiyordu. Zira, kar§i bir eyieme giri§meleri, 
ancak bolgedeki anar§iyi artiriyordu. Bu nedenle, onlarin bu sorunlardan kurtulabilmeleri igin, bir 
ba§ka yol denemek kaliyordu. O da, XVIII. yiJzyil boyunca surekli artan ve buyuk bir mesele haline 

137 



gelmi§ bulunan yer degi§tirmelerdi. Bu yer degi§tirmeler, oyle bir noktaya gelmi§ti ki koyliJIer, biJtun 
hane halkiyla birlikte "ev gogij" §eklinde kendilerini daha guvende hissedebileceklerini sandiklari 
yerlere gitmi§lerdi. 

Devlet, koylunijn maruz kaldigi kotu eyiemlerin farkinda idi. Birgok koy ve koylunijn harap ve 
garesiz duruma du§tugu bizzat resmT kayitlarda sik sik dile getirililiyordu. Buna ragmen devlet, soz 
konusu donemde bir turlu ta§rada otoriteyi kuramiyordu.34 Boyle olunca da sorunlar, kokten 
gozijmlenmedigi igin buyuyordu. Devlet, sorunlarm kokunu kurutmak yerine ancak bir ucunu gorerek, 
yuzeysel kalan tedbirlerle halline gali§iyordu. 

Bununia birlikte, koylunun yaptigi gogler, her zaman kotu sonuglar dogurmuyordu. Terk edilmi§ 
bazi yerlere ba§ka yerlerden yapilan yerle§imler yani kar§i gog hareketi, oranin canlanmasina katkida 
bulunabiliyordu. Ozellikle ayni idarT birim iginde koylerden §ehire olan gogler, sanildigi gibi koy 
ziraatinin terk edilmedigini gostermektedir. Elimizdeki ornekler, koyden §ehire gogen insanlarin, 
§ehirde i§ kurarak degi§ik alanlarda faaliyet gosterdikleri gibi, geldikleri koylerdeki mal ve mulk 
varliklarini koruduklarini, koylerindeki uretim faaliyetlerine devam ettiklerini de ortaya koymaktadir. 
"§ehirlilerin koyler ve koyliJIerle ili§kileri" bolumunde agiklanan muhtemelen koylu asilli olan §ehirlilerin 
faaliyetleri, bu durumu agik bir §ekilde gostermektedir. Ayrica, ayni idarT birimdeki koyden §ehire olan 
gog hareketleri, "koylu-§ehirli" kulturune sahip, bu kulturu geli§tiren, hareketii yeni birzijmrenin ortaya 
gikmasi imkanini da vermi§tir. 

KoyliJIerin Ekonomik GuciJ 

§ehirlerde oldugu gibi, koylulerin de ekonomik guglerinin birbirinden farkli oldugu gorulmektedir. 
Nitekim, incelenen terekelerde i§aret edilmi§, aile reisleri iken olen koylulerin biraktigi mal, mulk, hisse 
ve para tutarlarinin ayni olmamasi, bu gergegi ortaya koymaktadir. 

Ornegin Qobanlar koyunden MisrT-zade'nin toplam tereke tutari 304,5 kuru§, §ahanekoyu'nden 
Ahmed bin Receb bin Hasan'inki 425 kuru§tur. §ahanek6ylunun mal, mulk ve ba§kalari uzerindeki 
alacak parasi, MisrT-zade'ninkinden daha gok gorunmektedir. Ayrica, §ahanek6ylunun hayvancilik 
alaninda da otekine gore daha varlikli oldugu dikkat gekmektedir. 

§ehirlilerden birkaginin tereke tutari bize, koylu ve §ehirli arasinda ekonomik gijg agisindan bir 
mukayese imkani vermektedir. Koyde mal ve miJIku olup da §ehirde oturan "§ehirli-k6ylu"lerden 
SabunT AN bin Receb'in toplam tereke tutari 663 kuru§, Suleyman bin SiJIeyman'inki 551 kuru§, 
SiJIeyman Be§e ibn Mehmed'inki 1070 kuru§, Temur Ayak Mustafa bin Osman'inki 217 kuru§, Mellah 
Mehmed bin Receb'inki 133 kuru§tur. 

Goruldugij ijzere, koylulerin bazilarinin ekonomik giJgleri, §ehirde oturan "§ehirli-koylu"lerin 
bazilarininkinden daha fazia bazilarininkinden ise daha du§uktu. Ama §u bir gergekti ki, gerek 
"k6ylu"ler, gerekse "§ehirli-k6ylu"ler, ekonomik olarak mal ve mulklerini artirmak, sermayelerini 

138 



geli§tirmek gabasi igerisindeydiler. Bu nedenle onlarin ekonomileri duragan olarak gozukmemekte, 
hareketlilik arz etmektedir. 

Sonug 

Sonug olarak ifade edebiliriz ki, XVIII. yuzyil Osmanli toplumunda Sinop koyliJIeri, hareketii bir 
ya§am siJrmekteydiler. Gerek kendi koylerindeki insanlaria gerekse civar koyler ve koyliJIerle gerekse 
de §ehir ve §ehirlilerle siki ili§ki halindeydiler. Ortakliklar kurmakta, borg para vermekte ve 
almaktaydilar. Civar koylerde ve §ehir merkezinde mal ve miJIklere sahiptiler. §ehirlerdeki kurumlarin 
imkanlarindan da yararlanmaktaydilar. 

KoyliJIerin uretimi, ekseriyetle ziraat ve hayvancilikia ilgilidir. Onlarin ziraat uygulamasi 
(teknolojisi), sapana dayanmaktadir. Bag ve bahge tarimi, ekim tariminin yaninda, koylulere 
beslenme imkani vermektedir. OziJm ve birgok ge§it meyve agaglarinin ve zeytinlerin yeti§tiriciligi 
yapilmaktadir. Kara sigir okuzleri ve camus okuzleri, tarimda ve gift sijrumunde kullanilan 
hayvanlardir. Bunlarin di§inda, kisrak ve katirlar, koylulerin ellerindeki gerek tarim alaninda kullanilan 
gerekse daha degi§ik alanlarda gucunden istifade edilen diger hayvanlardir. Etinden ve sutunden 
beslenmek igin bazi hayvanlarin yeti§tiriciligi de soz konusudur. Ayrica, aricilik, yaygin olmasa da, 
koyliJIer arasinda ugra§ilan bir alandir. 

Hasat igin dijgenden istifade edilmektedir. Koylulerin ekonomik gijgleri, kijgumsenemeyecek 
derecededir. Onlarin ekonomik guglerinin ekseriyetle tarim ve hayvanciliga dayandigi bir gergektir. 
Aralarinda, bir taraftan koyde tarim faaliyetini surdurijrken §ehirde de degi§ik mesiek dallarinda 
sermayesini geli§tirme gabasi iginde olanlara rastlanmaktadir. 

Osmanli koylijsu, kendisini ve mal varligini dogadan ve diger di§ etkenlerden gelecek 
tehlikelere kar§i korumak ve beslemek igin ge§itli binalar in§a etmi§tir. Ev, havlu, oda, samanhane, 
dam ve ambar bunlar arasinda dikkat gekenlerdir. Koylerde bahge kiJIturu vardir. Bu yerlerin zevkli ve 
kullanilir olmasi igin gabalar sarf edilmi§tir. 

Koylulerin beslenmeleri, dogal olarak koy ko§ullarinda, tarim ve hayvanciliga yoneliktir. Bununia 
birlikte kaza dahilinde kurulan haftalik pazarlar lie §ehirlerdeki gar§ilarda yer alan firm, magaza, 
diJkkanlardan beslenme ihtiyagalarini destekleme olanaklari bulunmaktadir. 

Koyluler, gundelik hayatlarinda bijyuk izler birakan birtakim guglijkler ve sorunlaria da 
kar§ila§mi§lardir. Katiller, §akilikler, gogler, baskinlar bunlar arasindadir. Fakat bu sorunlarin XVIII. 
yuzyilda koylunun ba§indan defedilemedigi dikkat gekmektedir. Koyluler uzerinde agilan bu yaralar, 
Osmanli toplum yapisini, ekonomisini, idaresini derinden etkilemi§tir. Donemdeki bu onemli sosyal 
sorunlara ragmen, koylulerde henijz bir canlilik ve hareketlilik kalabilmi§tir. Yoneticilerin tavri ve 
hukijmetlerin tedbirleri, bu durumun muhafazasmda veya g6ku§unde etken olmu§tur. 



139 



1 Bk. Yucel Ozkaya, XVIII. Yuzyilda Osmanli Kurumlari ve Osmanli Toplum Ya§antisi, 
Birinci Baski, Ankara 1985, s. 303-308. 

2 Bk. ibrahim GiJIer, "XVIII. Yuzyilda Sinop'ta Gemi in§a Teknolojisinde Altyapi, istihkam, 
istihdam, Uretim ve Pazarlama Sorunu", Birinci Turk Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi (Turk Teknoloji 
Tarihi), 15-17 Kasim 2001, Istanbul Teknik Universitesi. 

3 Bu konuda ornek olarak bk. Lutfi GiJger, "XV-XVII. Asirlarda Osmanli imparatorlugunda 
Tuz inhisari ve Tuzlalarm iletme Nizami", Istanbul Universitesi iktisat FakiJItesi Mecmuasi, XXIII. cilt, 
Ekim 1962-§ubat 1963, s. 80-143. 

4 Bk. YiJcel Ozkaya, Ayni eser, s. 24-25; Ahmet Tabakoglu, Turk iktisat Tarihi, Birinci Baski, 
Istanbul 1986, s. 115-118, 230-232, 336-345; Nicoara Bediceanu, 'Torganisation de I'Empire ottoman 
(XlVe-XVe siecle)", Histoire de I'Empire Ottoman sous la direction de Robert Mantran, Edition Fayard, 
en France 1989, s. 127-130. Yusuf Halagoglu, XIV-XVII. Yuzyillarda Osmanlilarda Devlet Te§kilati ve 
Sosyal Yapi, Geni§letilmi§ 2. Baski, Ankara 1995, s. 105-110; Yavuz Ercan, Osmanli Yonetiminde 
Gayrimuslimler (Kurulu§tan Tanzimata Kadar Sosyal, Ekonomik ve Hukuki Durumlari), Birinci Basi, 
Ankara2001,s. 278-288. 

5 Bk. Sinop §er'iye Sicili (S§S), Nu: 86, sene 1157-1160, s. 43, beige: 267, beige tarihi: 
Zilkade ba§lari 1157. 

6 Bk. S§S, Nu: 86, sene 1 1 57-1 1 60, s. 51 , beige: 281 , beige tarihi: Zilkade ba§lari 1 1 57. 

7 Bk. S§S, Nu: 89, sene 1 149-1 152, s. 70-71 , beige: 77, beige tarihi: 14 Zilkade 1 149. 

8 Bk. S§S, Nu: 86, sene 1 157-1 160, s. 29, beige: 245, beige tarihi: Cemaziyelevvel'in sonu 
1158. 

9 §ehirlilerin aile nufuslari hakkinda bk. ibrahim GiJIer, "Bir Osmanli §ehrinde XVIII. Yuzyil 
Aile Hayati Uzerine Tesbitler: Sinop Ornegi", Istanbul Universitesi Turkiyat Ara§tirmalari EnstitiJsu X. 
Mill? Turkoloji Kongresi (25-27 EyliJI 1998), Istanbul, s. 6-7; Baski ve dizin hatali olmakla birlikte bk. 
Ayni muellif, "Sinop'ta MedenT Durum:", Tarih ve Du§unce, Sayi: 2001/03 (Mart 2001, Istanbul), s. 24- 
27. 

10 Sinop kazasinin Karasu nahiyesine bagli Begcekarihi adii koy sakinlerinden olan 
Tutmakzade diye bilinen Mustafa bin Abdurrahman'in, terekesinin hak sahipleri arasinda sadece e§i 
Ai§e binti el-Hac Hasan ile kendi adini ta§iyan kijguk oglu Abdurrahman vardi. (Bk. S§S, Nu: 86, sene 
1 1 57-1 1 60, s. 51 , beige: 281 , beige tarihi: Zilkade ba§lari 1 1 57.) Ayrica, Qehar§enbe nahiyesine bagli 
Qobanlar adii koy sakinlerinden MisrT-zade diye taninan Osman Aga bin Mehmed'in terekesinin hak 
sahipleri arasinda da sadece e§i ve kugijk ogullari Mehmed ve Omer bulunuyordu. (Bk. Ayni defter, s. 
29, beige: 245, beige tarihi: Cemaziyelevvel'in sonu 1158.). Yine Karasu nahiyesi koylerinden 

140 



§ahanekoy'de oturan aslen Bozok kazasi ahalisinden ve Arap taifesinde olan Ahmed bin Receb bin 
Hasan'in terekesinin hak sahipleri arasinda ise, sadece e§i Hatice binti Nasir Kethuda ile emmioglu 
olan Ali bin Mansur bin Mansur vardi ve bu tereke saiiibinin hig gocugu yoktu. (Bk. S§S, Nu: 89, sene 
1149-1152, s. 70-71, beige: 77, beige tarihi: 14Zilkade 1149). Sinop merkez koylerinden olan Koricak 
sakini Seyyid Osman bin Abdullah'in da, terekesinin hak sahipleri arasinda sadece buyuk oglu Seyyid 
Mustafa ve buyuk kizi Ai§e ve ismi belirtilmeyen bir diger kizi bulunuyordu (Bk. S§S, Nu: 86, sene 
1157-1160, s. 43, beige: 267, beige tarihi: Zilkade ba§lari 1157). Bu ornekler, sadece yukaridaki 
Tablo-1' de gosterilenlerdi. 

11 Bk. S§S, No.: 89, s. 68-69, beige: 81, beige tarihi: 15 Zilkade 1149; Ayni defter, ayni 
beige; Ayni defter, s. 69-70, beige 79, beige tarihi: 15 Zilkade 1149; Ayni defter, s. 69, beige: 80, 
beige tarihi: 15 Zilkade 1149. 

12 VasTlik hakkinda teferruat igin bk. Ibrahim GiJIer, "Bir Osmanli §ehrinde XVIII. YiJzyil Aile 
Hayati.", s. 7-10; Baski ve dizin hatali olmakla birlikte, Ayni muellif, "Sinop'ta MedenT Durum:"., s. 25- 
26. 

13 Bk. S§S, N° 89, s. 69-70, beige: 79, beige tarihi: 15 Zilkade 1 149. 

14 Karasu nahiyesi §ahanekoy oturanlarindan iken olen Arab Ahmed'in e§i Hadice binti 
Nasir Kethuda, gocuklan da olmadigindan, kendisi gibi miras hakki bulunan kocasinin amcasinin 
kugiJk oglunun "vasfsini dava edip, kocasi uzerindeki 8000 akgelik mehr-i mijeccel ve mu'accele 
haklarinin, kocasinin terekesinden tahsilini Mahkeme'de istemi§ ve bu istegi kabul g6rmu§tu [Bk. 
S§S, N° 89, s. 69, beige: 80, beige tarihi: 15 Zilkade 1149]. 

15 Uzungurgen koyunde, Sinop'un Cami-i kebir mahallesi oturanlarindan es-Seyyid Halil 
Efendi ibn Abdullah Efendi'nin, "ortak menzil, uzum bagi" bulunuyordu (Bk. S§S, Nu: 86, sene 1157- 
1 1 60, s. 46, beige: 274, beige tarihi: 1 3 Cemaziyelevvel 1 1 59). 

16 Qehar§enbe nahiyesine bagli Qobanlar adii koyden MisrT-zade Osman Aga ibn 
Mehmed'in, Mustafa ile Kabartmacioglu uzerinde yarimi§ar kisrak hissesi vardi. [Bk. Ayni defter, s. 
29, beige: 245, beige tarihi: Cemaziyelevvel sonu 1 158. ]. 

17 Bk. S§S, Nu: 89, sene 1 149-1 152, s. 70-71 , beige: 77, beige tarihi: 14 Zilkadel 149. 

18 Bk. S§S, Nu: 86, sene 1157-1160, s. 29, beige: 245, beige tarihi: Cemaziyelevvel sonu 
1158. 

19 Bk. S§S, Nu: 86, sene 1157-1160, s. 43, beige: 267, beige tarihi: 22 ReebiiJIevvel 1157. 

20 Bk. Ayni defter, s. 51, beige: 281, beige tarihi: Zilkade ba§lari 1157/Aralik ba§i 1744; 
Ibrahim GiJIer, "XVIII. Yuzyilda Osmanlilarda Nufus Hareketleri Olarak Ig Gogler", Istanbul Universitesi 

141 



Edebiyat Fakultesi Tarih Dergisi, Prof. Dr. Fikret l§iltan Hatira Sayisi, Sayi: 36, Istanbul 2000, s. 178 n 
63. 

21 Bk. Ayni defter, s. 51 , beige: 281 , beige tarihi: Zilkade ba§lari 1 1 57. 

22 Bk. ibrahim GiJIer, XVIII. Yuzyilin ilk Yarisinda Sinop (idarT Taksimat ve Ekonomik Tarihi), 
Marmara Universitesi Turkiyat Ara§tirmalari EnstitusiJ Doktora Tezi, Istanbul 1992, s. 149; kr§. Ayni 
muellif, "XVIII. Yuzyilda Osmanli Devleti'nde Nufus Hareketleri Olarak ig Gog.", s. 178 n 63. 

23 Bk. Ayni defter, s. 23-24, beige: 235, beige tarihi: 8 Muharrem 1 1 58. 

24 Bk. Ayni defter, s. 29, beige: 245, beige tarihi: Cemaziyelevvel sonu 1 158. 

25 Bk. S§S, Nu: 89, sene 1 149-1 152, s. 70-71 , beige: 77, beige tarihi: 14 Zilkadel 149. 

26 Bk. S§S, Nu: 86, sene 1157-1160, s. 43, beige: 267, beige tarihi: 22 ReebiiJIevvel 1157. 

27 Bk. Ayni defter, s. 51 , beige: 281 , beige tarihi: Zilkade ba§lari 1 1 57. 

28 Bk. Ayni defter, s. 29, beige: 245, beige tarihi: Cemaziyelevvel sonu 1 158. 

29 Bk. Ayni defter, s. 46, beige: 274, beige tarihi: 13 Cemaziyelevvel 1 159. 

30 Bk. S§S, Nu: 89, sene 1149-1152, s. 70-71, beige: 77, beige tarihi: 14 Zilkadel 149; S§S, 
Nu: 86, sene 1157-1160, s. 29, beige: 245, beige tarihi: Cemaziyelevvel sonu 1158;Ayni defter, s. 43, 
beige: 267, beige tarihi: 22 Reebiulevvel 1157; Ayni defter, s. 46, beige: 274, beige tarihi: 13 
Cemaziyelevvel 1 1 59. 

31 Bakiniz ayni belgeler (dipnot: 30). 

32 Kar§ila§tiriniz ayni belgeler (dipnot: 30). 

33 Bk. ibrahim Guler, Doktora tezi, s. 147-148. 

34 Koylulerin ve Osmanli toplumunun diger ijyelerinin ya§adiklari sorunlar hakkinda §u geni§ 
incelemelere bakilabilir. [ibrahim GiJIer, "XVIII. YiJzyilda Orta Karadeniz Bolgesinde E§kiyalik 
Hareketleri", Osmanli Ara§tirmalari (The Journal Of Ottoman Studies), XV, istanbul 1997, s. 187-219; 
Ayni muellif, "XVIII. YiJzyilda Osmanlilarda Nufus Hareketleri Olarak ig Gog., s. 155-211; Ayni muellif, 
"XVIII. yuzyil Osmanli Esnaf ve Zanaatkarlari ve Sorunlari Uzerine Gozlemler", Mugia Universitesi 
Sosyal Bilimler Enstitusu Dergisi, 1/2 (MugIa 2000), s. 121-158.] 



142 



Cizye'den Vatanda§liga: Osmanli Gayrimuslimlerinin Askerlik 
SeriJveni / D09. Dr. Ufuk GiJIsoy [s.82-93] 

Marmara Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

islam hukukuna gore gayrimijslimler, egemenliklerini kabul ettikleri islam devletiyle yaptiklari 
anla§ma sonucu zimmi tebaa statijsune kavu§urlar ve bu sayede, siyasi haklar ve inangia llglll bazi 
farkli uygulamalar di§inda, biJtun medeni ve kamu haklarinda Muslumanlara e§it olurlardi. Bu e§itligin 
dogal bir neticesi olarak ayni zamanda Muslumanlar gibi hususi haklardan da faydalanirlardi.1 Ancak 
gayrimijslimlerin, bu hukuktan yararlanabilmeleri, her §eyden once, yapmi§ olduklari zimmet akdi 
hukijmlerine uymalari ve bu akdin en onemli maddesi olan cizye vergisini dijzenli odemelerine 
bagliydi.2 §artlari haiz, eli silah tutabilecek ya§taki her gayrimuslim erkek cizye vermekle yukumlij 
oldugu halde, kadinlar, gocuklar, ihtiyar, sakat, kor, deli, felgli, aciz, miJnzevi ya§ayan din adamlari lie 
eli silah tutamayanlar bu vergiden muafti. Cizyesini odeyen gayrimuslim tebaanin can, mal, namus ve 
inang hurriyetleri igeriden veya di§aridan gelebilecek her tijrlu tecavuze kar§i devletin guvencesi 
altina alinir; devlet, herhangi bir sebeple bu emniyeti saglayamadiginda, cizye alma hakkini hukuken 
kaybederdi.3 Konumuz agismdan bakildiginda, cizyenin gayrimijslimlere sagladigi en onemli avantaj, 
Muslumanlar igin dini bir vecibe ve kaginilmaz bir gorev olan kabul edilen askerlik hizmetinden 
muafiyetlerini saglamasiydi. Bu muafiyetin esas espirisi, islamin, gayrimuslim tebaayi, iman ve 
ideallerini payla§madiklari insanlaria birlikte kendi dinda§larina kar§i sava§mak mecburiyetinde 
birakmamak du§uncesiydi. Zaten bu yakla§im, ayni zamanda, onlara taninan inang hurriyetinin de bir 
geregiydi.4 

islamin temel kaynaklarinda sava§, din ugrunda mucadele (cihad), veya Allah'm ismini yuceltme 
ve yayma (i'la-yi kelimetullah) §eklinde tavsif ve tarif edilmi§; tarih boyunca Muslumanlar tarafindan 
hep bu §ekilde yorumlanmi§ti. Bu idealler ugrunda sava§acak insanlarin tabii olarak MiJsluman 
olmalari ve gerektiginde bu amaglar igin canlarini vermekten gekinmemeleri §artti. Gayrimuslimlerden, 
inanmadiklari bir dinin degerleri yolunda Muslumanlar gibi sava§malarini beklemenin veya onlari 
bunun igin zorlamanin, inang ozgurlugune miJdahale yonij bir yana, pratik olarak da pek faydasi 
yoktu. Bir de hadisenin §uphesiz "guven boyutu" vardi. Bundan dolayi, islamin ilk donemlerinde 
"askerlik gorevi" yalnizca Muslumanlara hasredilerek, orduya alinacak §ahislarin "ehl-i islam" 
olmalarina dikkat ediliyordu.5 Bu genel kurala uyulmakia birlikte, Muslumanlar, kisa sureli ve sinirli 
istihdamlar §eklinde, ihtiyag duyduklarmda bazi askeri nitelikli hizmetlerde gayrimuslimlerden de 
yararlaniyorlardi. Bu ge§it "asker istihdamlari" ya belirii bir ucret kar§iliginda yapiliyor, veya 
anla§malar neticesinde varilan mutabakat uzerine gergekle§tiriliyordu. Bazen de, harag veya cizye 
gibi vergilerden bagi§lanma kar§iliginda MiJsluman olmayan §ahis veya topluluklardan askeri 
aniamda faydalanilmaktaydi. Mesela Hz. Peygamber, islamin henuz vahiy surecinin devam ettigi bir 
sirada, Medine'deki Yahudileri §ehrin savunulmasi hususunda istihdam etmi§; Benu Kaynuka 
Yahudilerinden de "askeri yardim" almi§ti. Keza, yapilan anla§ma uzerine islam ordusuyla birlikte 
Hayber gazvesine katilan on kadar Yahudi'ye fetihten sonra ganimetten payi verilmi§ti. Ote yandan 

143 



Hz. Peygamberin, "ehl-i kitap" di§inda, gerektiginde Arap mu§riklerinden dahi "asker" olarak 
faydalandigini gosteren tarihi ornekler vardir.6 Nitekim, Musluman olmayan unsurlardan askeri 
konularda yararlanma §eklindeki Peygamber donemi uygulamalari, Osmanlilar da dahil olmak uzere, 
daha sonraki Musluman devletler ve ulema igin, bu ge§it askeri istihdamlarin "caiziyetine" i§aret eden 
"§er'i deliller" olarak degerlendirilmi§tir. Bundan dolayi islam hukukgularin birgogu, ihtiyag halinde, 
gayrimuslimlerden asker ve askeri yardim alinabilecegi g6ru§undedir.7 

Gayrimuslim topluluklardan askeri hizmetlerde yararlanma §eklindeki uygulamalar Hz. Omer 
Devri'nde yayginla§ti: Bazi Hiristiyan kabileler, harag ve cizyeden muafiyetleri kar§iliginda 
MusliJmanlarin yaninda sava§lara katiliyorlar, ya da onlarin lehine gozcijluk ve ajanlik gibi askeri 
gorevler yapiyorlardi.8 

Selguklular doneminde askerlik konusu yeni bir boyut ve geni§lik kazandi. Bilinen uygulamalar 
di§inda, degi§ik etnik koken ve dinden olan insanlar devletin merkez ordusu biJnyesinde 
degerlendirilmeye ba§landi. Sozgelimi, Anadolu Selguklulari'nda aralarmda Hiristiyan gavu§larin da 
yer aldigi askeri birlikler vardi. Keza, merkez ordusunun askeri kadrolari satin alinmi§ TiJrkler ile 
Hiristiyan gocuklarindan tertip ediliyordu. Bu gocuklar, orduya veya burokrasiye dahil edilmeden once 
"kole mekteplerine" gonderiliyor, Osmanli dev§irme sistemine benzeyen bir terbiye ve egitim 
a§amasindan gegiriliyordu. Selguklu hukumdarlarinin Kapikullari iginde Rum, Rus, Gurcij ve Deylemli 
askerler vardi.9 Benzer durum Memluk ordusu igin de soz konusuydu.10 

Osmanli Devleti'nde ise ordu esas itibariyle Muslumanlardan olu§makta ve asker ihtiyaci, 
ozellikle XVIII. ve XIX. yijzyillarda tamamen bu kesimden saglanmaktaydi. Her ne kadar XVIII. yiJzyila 
kadar devletin merkezi ordusunun (Kapikulu ocaklari) asker kaynagini Hiristiyan tebaa gocuklari te§kil 
etmi§ ise de, bunlar, dev§irildikleri gunden ba§layan bir egitim ve terbiye istihalesinden gegmek, diger 
deyi§le, "Muslumanla§ma" siJrecini tamamlamak zorundaydi. Aksi takdirde, dev§irme bir Kapikulu 
adayinin, yillar suren bu safhadan gegmeden eski kimligiyle orduya girmesi, en azindan sistemin iyi 
i§ledigi donemlerde, imkansizdi.11 Bunun di§inda, Osmanli gayrimiJslimleri, bir ge§it muafiyet bedeli 
olan cizye vergisini odediklerinden dolayi askerlik kapsami di§inda tutulmu§lardi. Osmanlilar, bu 
genel kurala bagli kalmakia beraber, ihtiyag halinde, Hiristiyanlardan askerlik alaninda istifade 
ediyorlardi. Bunun ilk ornekleri, kom§u Hiristiyan devletlerden anla§malarla saglanan ve Osmanli 
ordusu saflarinda muharebelere katilan "muharip" gayrimijslimlerdi. Mesela, I. Murad'in ordusunda 
harag-guzar beyliklerin gonderdigi gok sayida Hiristiyan asker vardi. Bunlar, Anadolu Seferleri'nde ve 
Kosova Sava§rnda (1389) Osmanli kuvvetleri yaninda yer almi§lardi.12 Keza, Yildirim Bayezid'in 
Ankara Sava§i'na (1402) katilan ordusunda da Sirp askerleri bulunuyordu.13 II. Murad zamaninda, 
Osmanli ordusunda Sirp Despotlugu, Arnavutluk ve Bulgaristan'dan gelmi§ Hiristiyan sipahi ve 
askerler vardi. 14 Ancak, Osmanli Devleti, Rumeli fethinin geni§lemesiyle, sozu edilen ilk donem 
uygulamalarindan ziyade, Balkanlarda kar§ila§tigi eski doneme ait Hiristiyan kaynakli askeri 
organizasyonlardan yararlanmaya ba§ladi.15 Bu yeni tercihte, Balkanlar'daki Turk ve Musluman 
nijfusun yetersizligi ile Anadolu'da henijz o tarihierde arzu edilen istikrar ve birligin saglanamami§ 

144 



olmasinin onemli payi vardi. Fetihierin devami ve kaliciligi agismdan yeni askeri kaynaklar bulmak 
gerekiyordu. Aksi takdirde her §ey kaybedilebilirdi. Bundan dolayi devlet, problemin garesini daha 
once bolgedeki eski askeri te§kilatlar iginde yer almi§ asilzade ve kuguk toprak sahibi Hiristiyan 
gruplari yerlerinde birakmak veya yeniden organize etmekte buldu. Ustelik bu politika, Osmanli'nin 
fetiii siyasetine yon veren du§unce ve ideallerle gati§mak §oyle dursun, aksine tarn bir uyum arz 
ediyordu.16 Bu sayede, Balkanlardaki yerii askeri siniflarin Osmanli sistemine entegre olmalari 
saglanacagi gibi, onlarin olasi direni§lerinin de onij alinmi§ olacakti. 

Devlet, Hiristiyan sipaiiilere genellikle eski topraklari uzerinde gegimlerini saglayacak timarlar 
veriyor ve yeni duzen igersinde onlara, eski konumlarina uygun bir statu sunuyordu. Ustelik, 
Rumeli'de Osmanli "askeri sinifina" dahil olabilmek igin, Kapikulu sisteminin aksine, MiJsluman olmak 
gibi bir on §art da aranmiyordu.17 Bu sayede gok sayida Hiristiyan sipahi, sahip olduklari dini ve etnik 
kimliklerinde herhangi bir degi§iklik yapmak zorunda birakilmaksizin Osmanli hakimiyeti altinda 
Balkanlar'da "askeri hizmetler" gormeye ba§ladi. 1473'de Fatih'in ordusundaki Hiristiyanlardan 
bahseden kaynaklar, aslinda bu gergegi ifade ediyordu. Gerek Timarli Sipahi olarak, gerekse Voynuk 
ve Martolos veya ba§ka isimler altinda o tarihierde Osmanli ordusunda bir hayli Hiristiyan asker 
vardi.18 Osmanlilar, bu Hiristiyanlari ba§ta "askeri i§ler" olmak uzere, sistemin degi§ik birimlerinde 
degerlendiriyordu. Bu konuda voynuk ve martoloslarin ayri biryeri ve onemi vardi. 

Voynuklar, fetih oncesi Balkan cografyasinda ya§ayan kugijk asilzadeler idi. Bunlarin bir 
bolumu, ba§langigta Osmanli ordusunun sava§gi sinifi iginde bulunmu§ ve yer yer akinlara 
katilmi§lardi. 1516 tarihii Alacahisar defterine gore bolgede bin kadar "cebelij voynuk" vardi. Ayni 
§ekilde, Kostendil'de de voynuklar bulunuyor ve gagrildiklarinda "fiili muharip" olarak seferlere 
katiliyorlardi. Voynuklar, ayrica, casusluk, derbent ve kale muhafizligi gibi onemli askeri hizmetler 
gorijyorlardi. Rumeli'de Musluman nufus arttikga Hiristiyan askeri guruplara duyulan eski ihtiyag 
azalmi§, bunun ijzerine voynuklar, XVII. yuzyilda geri hizmetlere gekilerek aktif gorevlerden 
uzakla§tirilmi§lardir.19 

Askeri agidan degerlendirildiginde, Rumeli'deki voynuk ve benzeri olan martolos te§kilatinin 
konum ve i§lev bakimindan devletin maa§li ve muvazzaf ordusu Kapikulu ocaklarindan oldukga farkli, 
ancak Anadolu'daki eyalet askerleriyle (timarli sipahiler) birgok bakimdan benzerlik gosterdigini 
soylemek mumkundur. Sozgelimi, voynuklarin her yil toplu olarak seferlere katilmak gibi bir 
mecburiyetleri yoktu. Bir ge§it "munavebe sistemi" geregi bir kismi sefere gikarken, digerleri yerlerinde 
kaliyor, koy veya kasabalarinda i§leriyle ugra§iyorlardi. Goreve gidenler de genellikle yaz sonunda 
evierine donmekteydi. Voynuklar, gordukleri hizmet kar§iliginda bazi vergilerden muaf tutuluyor, 
kendilerine ayrica tasarruf edecekleri topraklar veriliyordu.20 

Osmanlilarin Balkanlar'da ge§itli askeri hizmetlerde degerlendirdigi diger onemli bir topluluk da 
martoloslar idi. Bunlar, XV. yuzyildan XIX. yuzyila kadar devletin Rumeli topraklarinda ordu hizmetleri 
ve dahili i§lerde geni§ olgijde istihdam edildiler. Mesela, askeri martoloslar, belli stratejik noktalarin ve 
sinirlarin guvenligini saglamakta, du§man bolgelerine akinlar yapmakta, ke§if ve istihbarat 

145 



faaliyetlerinde bulunmakta, beiki hepsinden de onemlisi, gerektiginde Osmanli ordusuyla birlikte 
seferlere gikmakta idiler. Martoloslar, Venedik Cumhuriyeti, Eflak, Macaristan ve Avusturya'ya agilan 
bati seferlerinden ba§ka, Karaman ve Uzun Hasan'a yonelik dogu seferlerine de i§tirak etmi§lerdi.21 
Bunlar arasinda, muhafiz, gemi murettebati, kale bekgisi ve jandarma hizmeti gorenler de vardi. 
1 664/1 665'te Uyvar kalesinde MusliJman ve Hiristiyan martoloslar beraber gorev yapiyorlardi.22 Tuna 
uzerindeki GiJgercinlik ve Vidin kalelerinde gok sayida "musellem"23 ve "ulufeli" martoloslar vardi. 
Buralardaki martoloslar ilk devirlerde Osmanli kuvvetleriyle akinlara da katiliyorlardi.24 Rumeli'deki 
diger askeri topluluklar gibi, martoloslar da yaptiklari hizmetler kar§iliginda bazi gelir ve imtiyazlara 
sahipti. Yer ve zamana gore degi§iklik gostermekle birlikte, genelde cizye, ispenge, avariz-i divaniye, 
tekalif-i orfiye ve tekalif-i §akka gibi vergileri odemiyorlardi. Bu tur vergi muafiyetleri martoloslarin ayni 
evde ya§ayan ogullari ve karde§leri igin de gegerliydi. Bazi yerlerde, sozgelimi Sirbistan'da, 
martoloslarin tasarrufuna birakilmi§ araziler vardi ve bunlar ya tamamen, ya da kismen vergi di§iydi. 
Osmanli ordusunda gorev yapanlar ise ayrica maa§ aliyorlardi. Kumandan konumunda olanlar, bazen 
maa§ yerine timar tasarruf ediyor, bazen de her ikisine birden sahip oluyordu. Ordudaki martoloslarin 
diger onemli bir gelir kaynagi da, du§man bolgelerine yaptiklari akinlarda elde ettikleri ganimetlerdi.25 

Osmanlilarin, klasik donemde Hiristiyan voynuklar ve martolos di§inda, Eflaklar ve Hiristiyan 
timar-erleri'nden de yararlandiklarini goruyoruz. Mesela Karadag bolgesiyle Romanya'ya kadar 
uzanan sinir gizgisinde oturan Eflaklar, XV. ve XVI. yuzyillarda silahlariyla seferlere katiliyorlar, 
ordunun geri hizmetlerinde, kalelerde, derbent ve yollarda vazife yapiyorlardi. Vergi muafiyeti ve 
toprak tasarruf etme imkani onlar igin de soz konusuydu.26 Arvanid sancaginda ise gok sayida timar 
sahibi Hiristiyanlar vardi. XV. yuzyilin ortalarina dogru mezkur sancaktaki timarlarin %18'i Hiristiyan 
timar-erlerine aitti. Keza, Tirhala sancaginin fetih sonrasi kayitlarinda gorulen 182 timardan 36'si 
Hiristiyan sipahilerindi. Bunlar, devlete yilda bir "e§kinci" veriyor ve gerektiginde nobetle sefere 
gidiyorlardi. Sipahiler iginde kalelerde topguluk yapanlar da vardi. 27 

Klasik doneme ait ar§iv belgeleri, Osmanli Hiristiyanlarinm topguluk, tufenkgilik ve zenberekgilik 
gibi teknik bilgi ve uzmanlik gerektiren konularda da gali§tirildiklarini gostermektedir. Ozellikle ilk 
devirlerde kale topgulari arasinda Hiristiyanlarin sayisi dikkat gekicidir. 1488'de Semendire 
kalesindeki elli topgudan 32'si Musluman degildir.28 1492'de ayni bolgede bulunan Hiram kalesindeki 
topgulardan ancak dordij Musluman, ekseriyeti ise gayrimuslimdir.29 1467-1468 tahririne gore 
Resava kalesinde 2, Nigbolu kalesinde 11, Holovnik kalesinde 9 Hiristiyan topgu mevcuttur.30 
1431 'de Arvanid sancagindaki iki topgudan biri Hiristiyan'dir. 

Ayni yuzyilda topgularin yaninda kalelerde gorevli tijfenkgi ve zenberekgi Hiristiyanlar vardir. 
Sozgelimi, 1454-1455'te Novaberda kalesindeki 11 nefer topgu, tufenkgi ve zenberekgiden yalnizca 
biri Muslumandir.31 1 467-1 468'de Branigeva bolgesindeki kalelerde gorevli askerlerin gogunlugunu 
Hiristiyanlar te§kil etmektedir: GiJgercinlik'te 15 tijfenkginin tamami ulufeli Hiristiyandir. Ayni kalede, 
ayrica 40 zenberekgi lie 6 demirci Hiristiyan vardir. 1488'te Semendire kalesindeki tufenkgi ve 
zenberekgilerin hepsi gayrimuslimdir.32 Yapilan son ara§tirmalarda elde edilen bazi bulgular, 

146 



Turklerden te§ekkul etmi§ oldugu bilinen erken donem Osmanli yaya birlikleri iginde bile, istisnai bir 
durum olmakla birlikte, Hiristiyanlarin da olabilecegini du§undurmektedir: 1475'te Gelibolu'ya bagli 
Tursun koyu piyadeleri arasinda, eger bir imia iiatasi yoksa, adi "Yorgi" olan ve o sirada 
ya§amadigindan dolayi isminin yanina "murde"33 §erlii du§ulmu§ olan bir Hiristiyan vardir.34 

Askeri nitelikli istihdam orneklerine, oldukga sinirli ve az sayida olmakla birlikte, XIX. yijzyilda 
da tesaduf ediliyor. Mesela, 4 Ocak 1831 tarihii bir belgeden, Sakiz Adasi Hiristiyanlarindan Yorgi ve 
istifani'nin kalede tufenkgi olduklarini;35 ba§ka bir kayittan ise, Tolcu'daki Hiristiyan Kazaklar'in 
Osmanli ordusuyla seferlere katildiklari igin vergilerden muaf tutulduklarini 6greniyoruz.36 

Donanma ve Tersane gayrimuslimlerin yaygin olarak istihdam edildikleri diger onemli bir alandi. 
Osmanlilar, ilk devirlerden itibaren donanmaya ait gemiler ile Tersane-i Amire'de ustalik gerektiren 
teknik i§ler ile kurekgilik gibi daha gok kol kuvvetine dayali hizmet ve birimlerde Hiristiyan tebaasindan 
geni§ olgude istifade etmi§lerdi. Daha XVI. yuzyilda Osmanli donanmasinda kiJrek geken Hiristiyanlar 
vardi. Bu kurekgilerin sayisi zamania artti. istanbul'da bulunan gayrimuslim esnaftan bile ocaklik37 
olarak kurekgiler isteniyordu. Esnaf, bu kurekgileri "aynT veya bedel" §eklinde saglamak zorundaydi. 
Rum cemaati 1652-1672 arasinda 125, 1 676-1 689'da 124, 1689-1690 ve sonrasinda hisselerine 
du§en 100 kijrekgiyi Tersane-i Amire'ye g6ndermekteydi.38 1 787-1 788'te donanma kalyonlarinda 
gali§tirilmak iJzere Rum ve Ermeni reayadan toplam 2500, ertesi yil ise 2200 ki§i alinmi§ti.39 1790 
baharinda denize agilacak donanma igin Rum ve Ermeni patriklikleri araciligiyla istenen Hiristiyan 
sayisi ise 2200 ki§i idi. 1700'u Rum, 500'u ise Ermeni olan bu reaya, ijg aylik bir sure igin istihdam 
edilecek ve hizmetleri kar§iliginda her birine toplam on be§er kuru§ ijcret odenecekti.40 1798 
EyliJIiJ'nde Ermeni patrikligine gonderilen bir ba§ka fermanda da, donanmada gorevlendirilmek iJzere 
200 Ermeni gemicinin en kisa zamanda Tersane'ye teslimi istenmekteydi.41 Keza, Tanzimat'tan 
hemen once Trabzon'a bagli yerlerden toplanan en kugijgu 8, en buyugij 26 ya§inda olan toplam 250 
Rum ve Ermeni genci Tersane-i Amire igin istanbul'a gonderilmi§ti.42 

Osmanli Hiristiyanlari kurekgilik ve gemicilik di§inda, tersanede muhendis, mimar, direkgiba§i, 
burgucu, bigakgi, kalfa, ahenger, marangoz, kalafatgi, benna, makaraci; donanmaya ait gemilerde 
aylak, gabyar, marnel, armador, tijfenkendaz ve kalyoncu gibi i§lerde de gali§tiriliyordu.43 Ancak, 
gerek donanma ve tersanede gorevlendirilen Hiristiyanlar, gerekse ilk donemlerden itibaren degi§ik 
isimler altinda karada askeri nitelikli gorevler yapan gayrimuslimler, modern aniamda "muvazzaf 
asker" sayilmazlardi. Bilindigi gibi, Osmanli Devleti'nin muvazzaf askeri gucijnu Kapikulu ocaklari 
olu§turmu§, bunlarin arasina Hiristiyanlarin girmesine izin verilmemi§ti. Devletin eyalet ordusu (Timarii 
sipahiler) igin de ayni kural gegerliydi. Bu ordu, Kapikullari gibi daimi ve muvazzaf bir ordu degildi. 
Eyalet ordusunun silahli giJcu, normal zamanlarda uretimie me§gul olan koylulerden meydana 
geliyordu. Bunlar, sava§ta silahlariyla birlikte orduya katilmak zorunda olmakla birlikte, sefer bittiginde 
yeniden topraklarinin ba§ina, sivil ya§ama geri donerlerdi. Yenigeri Ocagmin ilgasindan (1826) sonra 
kurulan Osmanli ordularinm asker kaynagini hep MusliJmanlar (ozellikle Turk koyluleri) olu§turmu§, 
Hiristiyan ve Yahudiler eskiden oldugu zorunlu askerlik hizmetinden muaf tutulmu§lardi. Bundan 

147 



dolayi, Osmanli Devletinde,1835 yilina kadar kara ve deniz kuvvetlerinde muvazzaf asker olarak 
istihdam edilen bir gayrimiJslim Osmanli tebaasi yoktu. Zaten 1835 oncesinde, askerligin 
genelle§tirilmesine ili§kin ne ciddi bir fikir ortaya gikmi§, ne de bir te§ebbuste bulunulmu§tu. Halbuki, 
Avrupa'nin bazi ulkelerinde genel ve zorunlu askerlik sistemine goktan gegilmi§ti. Mesela Fransa 
1793'te, Prusya ise daiia geg bir vakitte, 1813'te bu sisteme gegmi§ti.44 

Osmanli Devleti'nde, askerlik hizmetini yaymaya yonelik ilk onemli adim 1835'te atildi. Babiali, o 
tarihe kadar sadece Muslumanlardan saglanan donanmanin asker ihtiyacinm bir kismmin bundan 
boyle Hiristiyanlardan kar§ilanmasina karar verdi. Bunun uzerine, kisa zamanda hazirliklar 
tamamlanip asker alinacak yerler tespit edildi. Ulkenin geni§ligi goz oniJne getirildiginde, belirlenen bu 
yerlerin, oldukga dar bir alani kapsadigi ve ozellikle denize uzak ig bolgelerde toplandigi 
g6ruluyordu.45 Alinan karar geregi 1835'te, Sivas, Amasya, Erzurum, Hafik, Divrik, Tokat, Zile, Van, 
Ankara ve Nev§ehir'den toplam 1098 Hiristiyan geng "bahriye askeri" olarak orduya alindi.46 1837'te 
ise yakla§ik 1500 Hiristiyan'in donanma igin ceibi kararla§tirildi. 

Bu defa asker alinacak yerler, 1835'teki gibi kiyiya uzak ig kesimler degil, Trabzon, Canik ve 
HiJdavendigar sancaklarina bagli denize yakin kazalar lie halig tabir edilen mahaller ve bunlarin 
civannda yer alan adalar idi.47 Bahriye askeri olacak bu gengler, be§ sene surecek zorunlu askerlik 
hizmeti boyunca cizyeden muaf tutulacak, isteyenler tezkere birakarak orduda kalabilecekti. Terhis 
olanlar ise ileride bir daha askere gagrilmayacakti. Hiristiyan neferata, ayrica, askerlikleri siJresince 
diger erier gibi maa§, mahiye ve elbise verilecekti. Bahriye askeri olarak alinacak Hiristiyanlar, 18-25 
ya§lari arasinda, denize ali§kin, kuvvetii Rum gengleri arasindan segilecek; bu ozelliklerde yeterince 
Rum genci bulunamadigi takdirde, agik, Ermeni (Gregoryan) ve Katoliklerden tahrir edilecek neferatia 
kapatilacakti. ilk muayeneleri bulunduklari yerlerde yapilacak olan bu asker adaylari, istanbul'da ikinci 
bir muayeneden gegirildikten sonra donanmaya kabul edilecekti. Karar, Hiristiyanlar arasinda tepki ve 
korkuyla kar§ilandi. Qok sayida reaya daglara ve adalara kagmaya ba§ladi. Bazilari ise asker 
yazildiklari halde teslim olmuyor veya yolda bir firsatini bulup kagmaya gali§iyordu.48 Butun 
olumsuzluklara ve Hiristiyan reayanin goniJIsiJzlugune ragmen, 1837'de gogunlugu Rum olmak ijzere 
toplam 1491 geng askere alindi. 

Bunlarin 491 'i Midilli, Pa§alimani, Bandirma, Gemlik, imroz, Erdek, Kapudagi, Bozcaada, 
Mudanya, Marmara, imrali, Limni, Mihalic, Edremid ve Ayazmend'den; geriye kalani ise Trabzon ve 
Canik'ten idi.49 

1839'da ise, o tarihte Osmanli ordusuna kumanda etmekte olan Hafiz Mehmed Pa§a ile Moltke 
arasinda Osmanli Ermenilerin kara birliklerinde istihdami konusu tarti§ildi. Nizip sava§i arifesinde 
yapilan bu ilging tarti§mada Hafiz Mehmed Pa§a, her mangaya bir Ermeni asker yerle§tirerek 
ordunun yirmide birini Ermenilerden olu§turmayi du§unmu§, Moltke ise Ermenilerden ayri taburlar 
te§kil edilmesinin daha uygun olacagini belirterek, bunlar arasindan kabiliyetii olanlara binba§iliga 
kadar yukseltilme imkaninin saglanmasini 6nermi§ti.50 Ayni yil ilan edilen Tanzimat Fermani, askerlik 
i§lerinin yeniden duzenlenmesini, omur boyu olan askerlik siJresinin be§ seneyle sinirlandirilmasini 

148 



ongoruyordu. Belgede, askerlik hizmetinin gayrimijslimleri de kapsayacak §ekilde genelle§tirilecegine 
dair agik bir hukijm yoktu. Ancak Ferman, "muhafaza-i vatan igijn asker vermek ahalinin fariza-i 
zimmetidir" ciJmlesiyle, dolayli ve ustij kapali §ekilde, Tanzimat'in e§itlik prensibinin askerlikte de 
uygulanmasina i§aret ediyordu.51 Bu i§arete ragmen, 1845'e kadar gayrimuslimlerden asker 
alinmadi. 1845'te ise sadece 142 Hiristiyan donanma igin tertip edildi. 1843'te Tanzimat Fermani'nin 
bir vaadi daha gergekle§tirilerek aktif askerlik siJresi be§, rediflik (yedeklik) siJresi ise 7 yil olarak 
kesinle§ti. 1846'da ise uzun suredir uzerinde gali§ilan "kur'a kanunu" tamamlanarak yurijrluge 
sokuldu. Kanun, MusliJmanlarin askerlikleriyle ilgili esas ve ayrintilari belirlerken, gayrimiJslim 
tebaanin askerliginden soz etmiyordu. Kanunun getirdigi beiki en onemli yenilik, Muslumanlara 
askerliklerini bedelli olarak yapabilme imkani saglamasiydi. Burada sozu edilen bedel para olmayip, 
§ahisti. Buna gore, kanunda belirtilen §artlari haiz varlikli bir MiJsluman, isterse, be§ yillik zorunlu 
askerlik hizmetini "bedel-i §ahsi" yoluyla, yani kendi yerine bir "vekil" gondererek yapabilecekti. Ayni 
hak, daha sonra donanmada istihdam edilen Hiristiyanlara da taninarak "bedelli askerlik" 
uygulamasinda e§itlik saglanmi§ oldu.52 

1846'da Hiristiyanlardan bahriye askeri alinmadi. 1847'de ise donanmanin asker ihtiyacinin bir 
kisminin Hiristiyanlar'dan saglanmasi kararla§tirilarak, 1156 neferin eski usulle tertibine ba§landi. 
Asker yazimlari sirasinda ya§anan olaylar yuzunden 834 ki§i ancak toplanabildi. Selanik'ten getirilen 
44 ki§i evil ve "ashab-i ziraatden" olduklari igin geri g6nderildi.53 1835, 1837 ve 1845'teki asker 
celplerinde hedeflenen rakamlara ula§ildigi halde, 1847'de ayni ba§ari saglanamadi. Bunda, asker 
tertibi sirasinda reayaya sert ve kaba davranan memurlarin bijyuk payi vardi.54 Ayni sene, sava§ 
gemilerinde gorev yapan Hiristiyan Osmanli erierinin ibadet sorunu lie bunlarin karada istihdamlari 
konusu ele alindi. Devlet adamlarinin ekseriyeti, Hiristiyan tebaanin bahriye askeri olarak donanmada 
gorevlendirilmelerinden beklenen faydanin gorulmedigi du§uncesindeydi. iki grup arasinda beklenen 
kayna§ma bir tiJrlu saglanamiyordu. Muslumanlar lie Hiristiyan arasinda gozle gorulur bir gerginlik 
vardi. Bu insanlarin olmadik bir bahane lie birbirlerine saldirmayacaklarini kimse garanti edemiyordu. 
Meclis-i ViJkela, Hiristiyanlardan asker alinmasi konusunu geni§ §ekilde muzakere etmi§ ve bu 
zorunlu hizmetin gayrimijslimlerce de yapilmasmi fikrini prensip olarak olum bulmu§tu. Ancak hala 
zihinlerde bazi tereddiJtler oldugu gorulijyor ve bu yuzden alinan kararlar bir turlu tatbik edilemiyordu. 
Bir kisim devlet adamlari, Hiristiyanlarin karada istihdamlarinm denizdeki kadar olumsuz 
olmayacagini savunurlarken, bazilari ise, bundan tam aniamiyla emin olamadiklarini, eger 
Hiristiyanlarin goniJIIerini ho§ edecek birtakim guzel i§ler yapilmadan uygulamaya gegilirse, 
donanmada ya§anan sikintilarin yarin karada da gorulebilecegini s6yluyorlardi.55 

Hiristiyanlarin kara askeri olarak kullanilmalari konusunda ayriliga du§en Meclis-i ViJkela, 
MusliJman nufusun azalmasinda en biJyuk etkenin zorunlu askerlik hizmeti oldugu hususunda 
birle§mi§ti. Hiristiyanlar askerlikten muaf olmanin avantajlariyla nufus olarak gogalirlarken, askerlik 
hizmetini sirtlami§ olan Muslumanlar, oransal olarak gun gegtikge azalmaktaydi. Oysa ki, 
MusliJmanlarla ayni topraklar uzerinde ya§ayip ulkenin nimet ve imkanlarindan e§it olarak yararlanan 
Hiristiyanlarin "saltanat-i seniyyelerinin hizmetinde dahi ehl-i islam lie beraber" olmalari gerekirdi. 

149 



Ustelik bunun islam'a aykiri bir yam da yoktu. §eyhulislam, konuyla ilgili fetvasinda, gayrimijslimlerin 
Osmanli ordusunda asker olabileceklerini, hatta bunlarin ba§ina kendi iglerinden subaylar bile 
getirilebilecegini belirterek agik destek vermi§ti.56 Gelinen bu nokta tarti§masiz gok onemliydi. En 
azindan, askerligin butun tebaaya genelle§tirilmesi konusunda teorik bir mutabakat saglanmi§ti. Fakat 
asil i§in zortarafi bundan sonra idi. Uygulama ne zaman ve ne §ekilde yapilacak, gayrimiJslimler nasil 
ikna edilecekti? 

1848'de Hiristiyanlarin donanmada istiiidamlarma devam edilecegi agiklandi. Ceibi du§unulen 
Hiristiyan sayisi toplam 1481 idi. Bunun 324'u 1848 senesine ait olup, geri kalan 1157'si gegen yilin 
bakiyesi idi. Bunlarin en kisa zamanda toplanip, "ruz-i Hizir"dan once Tersane'ye teslim edilmeleri 
gerekiyordu.57 Fakat tarn bu sirada Avrupa'da 1848 ihtilalleri patlak vermi§, bu beklenmedik geli§me 
devlet ricalini tedirgin etmi§ti. Babiali, di§ politika agisindan boyle hassas bir donemde yapilacak olan 
asker alma i§lemlerinin, 1847'de oldugu gibi, toplumsal olaylara yol agip devletin ba§ina siyasi 
sikintilar getirmesinden korkuyordu. Bundan dolayi Osmanli hijkumeti, asker alma i§lemlerini 
durdurmak zorunda kaldi.58 1848'den 1851'e kadar Hiristiyanlardan asker sevki yapilmadi. 1851'de 
Gelibolu, Tekfurdagi, Trabzon, Canik, Ordu, Erdek, Varna, Kastamonu, Biga, Drama, Vize, Saruhan, 
Mente§e, Hudavendigar, Karesi, Kocaili, Sugia, Kesriye, Manastir, Alaiye, Teke, Kuguk ve BuyiJk 
Qekmece, Terkos ve Silivri'den toplam 600 Hiristiyan gencin kur'a lie alinmasi emredildi.59 

1851'deki asker alma karari daha oncekiler gibi Hiristiyanlar arasinda genel bir ho§nutsuzluk ve 
tepki uyandirdi. Tepkiler uzerine bazi yerlerde kur'a muameleleri yapilamadigi gibi, ismine kur'a 
isabet edenlerin bir kismi askeri yetkililere teslim olmadi. Kesriye ve Manastir'da ya§ayan Hiristiyanlar 
Mora ve kom§u ulkelere firar etti. Daha onceleri "tertip usulune" muhalefet eden Hiristiyanlar, bu kez 
daha adil bir asker alma sistemi olan "kur'a usulune" kar§i gikti.60 Birgok yerde kur'alar gekilemedi. 
Trabzon'da ya§ayan Rumlar, Rusya ve Yunanistan konsolosluklarina giderek pasaport ve himaye 
belgesi talebinde bulundu.61 Tepkiler ve firarlar sebebiyle 1851 celbinde 395 ki§i ancak toplanabildi. 
1852'de, Kesriye ve civarindan 1851 'in bakiyesini toplamak uzere yeniden harekete gegildi. Once, 
Hiristiyan cemaatlerin temsilcileri istanbul'a gagrilarak kur'aya direnmemeleri yolunda ikna edildi. 
Arkasindan, ilgili mahallere yeni "kur'a heyetleri" yollandi. Manzara ayniydi: Butun kazalar soz birligi 
etmi§cesine asker vermeyeceklerini soylijyorlardi. Bunun uzerine Babiali, silah zoruyla asker 
toplamak mecburiyetinde kaldi.62 

Tepkilerin artmasi, 1853'te Babiali'yi yeni onlemler almaya yoneltti. Bu amagia, daha once be§ 
yil olan cizye muafiyeti 12 yila gikarildi. Ayrica, bedelli askerlik uygulamasinda degi§iklik yapilarak, 
Hiristiyan asker adaylarinin, kendi mezhepleri di§indaki dinda§larindan da askere "vekil" 
gonderebilmeleri saglandi.63 

1855 yili onemli bir geli§meye sahne oldu. Osmanli Devleti, Kirim Sava§i (1853-1856) 
yijzunden askere duyulan ihtiyacin had safhaya varmasi uzerine, 14 Mayis 1855'te kamu oyuna resmi 
bir agiklama yaparak cizyenin kaldirildigini, bundan boyle gayrimijslimlerin de nufuslari oranmda 
askere alinacaklarini ilan etti. Agiklamada, ilk a§amada belli sayida gayrimuslimin orduya dahil 

150 



edilmesi ongoriJIuyordu. Bunlarin iginden kabiliyetii olanlara subaylik yolu agikti. Ote yandan, 
gayrimijslim gocuklarin askeri mekteplere girebilmelerine de imkan taninacakti. ihtiyag fazlasi 
olduklarindan dolayi askere sevk edilemeyecek olanlar ise, her sene "bedel-i askeri" adinda bir vergi 
6deyeceklerdi.64 Bu agiklama Hiristiyanlar uzerinde adeta §ok etkisi yapti. Bilhassa Rumeli'ni 
Sirbistan sinirina yakin yerlerinde ya§ayan Hiristiyanlar askere gitmek istemediklerinden dolayi 
daglara ve uike di§ina kagmaya ba§ladilar. Halkin bu direni§i kar§isinda askerlik kararini istedigi gibi 
uygulayamayacagini aniayan Osmanli hijkumeti, oncelikle Rumeli'deki bazi kazalari askerlik 
kapsamdan gikardi, ardindan da sevk edilecek asker sayisinda indirim yapti. Bunlardan da bir sonug 
alamayinca Hiristiyanlardan asker alma giri§imlerini durdurdu. Bu aci tecriJbenin tesiriyledir ki, 1856 
Islahat Fermanrnda, gayrimuslimlerin e§itlik geregi MusliJmanlar gibi askerlik hizmetiyle mijkellef 
tutulacaklari ifade edilmesine ragmen, bunun zannedildigi kadar kolay olmayacagi anla§ilarak, bedelli 
askerlik uygulamasinin devam edecegi agiklandi. Bir farkia ki, "bedelli askerlik" Muslumanlar igin 
sinirli ve ihtiyari iken, Hiristiyanlar ve Yahudiler igin ise mecburi olacakti.65 Nitekim, daha sonra 
Meclis-i Ahkam-i Adiiye ve Meclis-i Tanzimat'ta gayrimuslimlerin askerliklerine dair yapilan 
mijzakerelerde, istihdam §ekilleriyle ilgili ayrintili duzenlemeler yapilana kadar Hiristiyan ve 
Yahudilerden fill askerlik hizmeti yerine "bedel-i askeri" alinmasi uygun bulundu.66 Her iki mecliste 
yapilan g6ru§meler sirasinda uyeler, Osmanli gayrimijslimlerinin asker olarak orduya almmasi 
konusunda ittifak ettikleri halde, ayrintilarda farkli du§mu§lerdi. Neticede, ilgili duzenlemeler yapilana 
kadar gayrimuslimler askere gagrilmayacaklardi. 

Yuzyillardir suregelen cizye vergisi 1855 Mayis'indaki resmi bildiriyle ortadan kalkmi§, onun 
yerine, isim olarak farkli, fakat ozellikleri itibariyle cizyeye benzeyen "bedel-i askeri" gelmi§ti. Aslinda 
bedel-i askeri vergisinin cizyenin yerine ikame edildigi agikti.67 Oyle ki, verginin miktari bile bazi 
yerlerde cizyeye kiyasla belirleniyordu.68 Ki§i ba§ina ortalama 28 kuru§ olan bedel-i askeri, 15-75 ya§ 
arasindaki gayrimuslim erkeklerden tahsil ediliyor, din adamlari, fakir ve i§ goremez durumda olanlar 
kapsam haricinde tutuluyordu. Vergi cemaat uzerinden tevzi ve tahsil edildiginden, devlet, sadece 
sancak ve kazalarin odeyecegi bedelleri hesapliyor, ondan sonraki safhalara mudahale etmiyordu. 
Maliye Nezareti'nce tespit edilen vergi miktarlari kaza meclisleri tarafindan bagli mahalle, koy veya 
kasabalara taksim ediliyordu. Odenecek vergilerin mijkelleflere payla§tirilmasi ise, ba§ta kocaba§ilar 
olmak ijzere, gayrimuslim cemaatlerce yapiliyordu. Tevziat sirasinda mukelleflerin mall durumlari 
dikkate aliniyor, zengin ve varlikli olanlara daha yijksek oranda vergi hissesi takdir edilirken, 
digerlerine daha du§uk miktarda taksimat yapiliyordu. Sade bir gayrimuslim Osmanli vatanda§i, yilda 
ortalama olarak odedigi 28 kuru§luk bedel-i askeri sayesinde Muslumanlar igin zorunlu olan askerlik 
gorevinden omur boyu kurtuldugu gibi, ticaret ve i§ini de huzur iginde surdurebiliyordu. Bedel-i askeri 
vergisinin, donemin i§gi ve usta yevmiyeleriyle kar§ila§tirildiginda fevkalade az oldugu gorulijyordu. 
1857'de bir neccar ve silicinin yevmiyesi 20 kuru§, ta§ginin 18 kuru§, lagimci ve hirvatin 13 kuru§, 
hamalin 12 kuru§, duvarcinin 16 kuru§, kaldirimcinm ise 15 kuru§tu.69 1859'da bir diJIger en gok 30, 
en az 20 kuru§; rencber ustasi 28 kuru§; marangoz 25 kuru§; oymaci 30 kuru§; ta§gi, sivaci, nakka§, 
bigakci, hamamci 25'er kuru§; lagimci 18 kuru§, suyolcu 20 kuru§ gundelik ucret almaktaydi.70 Ayni 
tarihierde bedel-i askeri vergisi olarak gayrimijslimlerce odenen yillik miktar ortalama 28 kuru§tu. Bu 

151 



rakamin gok altinda odeme yapanlar da vardi. Mesela Kale-i Sultaniye Yahudileri arasinda senede 20 
kuru§,71 Bozok sancagi, Akdag kazasi Hiristiyanlarindan yilda 5 kuru§,72 Biga'da 10 kuru§ bedel 
verenler vardi.73Askerlikten muaf olabilmek igin senede degil 28 veya 30 kuru§ vermek, bunun gok 
uzerinde odeme yapilsa bile, neticede karli olan gayrimuslimlerdi. Musluman nufus askerligin 
zorluklari, hastaliklar ve sava§lar nedeniyle bariz §ekilde azalip fakirle§irken, Hiristiyanlar hem sayica 
gogalmakta, hem de zenginle§mekteydi. 28 Temmuz 1860'da izmir'deki ingiliz konsolosu Blunt, 
Londra'ya gonderdigi bir raporda, zorunlu askerlik yijzunden §ehirdeki Turklerin mal varliklarinin 
eksildigini, nufuslannin azaldigini, topraklarinin ise i§lenmediginden dolayi verimsizle§tigini yaziyordu. 
Ekonomik dengeler Hiristiyanlar lehine degi§mi§ti. Askere gitmeden once i§ sahibi olan MiJslumanlar, 
donduklerinde her §eyi degi§mi§ buluyordu. Turkler, garesizlikten ellerindeki arazileri Rum ve 
Ermenilere satiyorlardi. izmir'de toprak sahibi Turk sayisi bir hayli azalmi§, Turk nufus hizia eksilmi§ti. 

izmir'de ticaret yapan tijccarlarin gogu Hiristiyandi. Blunt, Izmir ve gevresinde ortaya gikan bu 
tablonun sebebini, Hiristiyanlarin askerlik hizmetinden muaf olmalarina bagliyor ve bu muafiyetin 
Hiristiyanlarin lehine olmasindan dolayi devam etmesini istiyordu. 74 Trabzon ingiliz konsolu 
Palgrave de, 30 Ocak 1868 tarihii raporunda, bu kez imparatorlugun bir ba§ka bolgesinden ilging 
kesitler sunuyordu. Halihazirda biJtun askeri hizmetlerin MusliJmanlarin uzerinde oldugunu soyleyen 
konsolos, Hiristiyanlarin verdikleri kijguk bir bedel sayesinde askerlik harici tutulduklarmi, ilerde bedel- 
i askeri vergisine zam yapilsa bile, bunun, askerlik yukunij omuzlami§ olan Muslumanlarin sefaletini 
telafi edemeyecegini yaziyordu. Palgrave'e gore, Hiristiyanlar lie MiJslumanlar arasinda son yillarda 
goze garpan nijfus oranlarindaki degi§im lie sosyal ve ekonomik dengesizliklerin gergek sebebi 
askerlikti. Hiristiyanlar daha gali§kan, enerjik veya akilli olduklarindan zenginle§miyorlardi. Veya 
Muslumanlarin fakirliginin tembellik veya beceriksizlikle bir ilgisi yoktu. Muslumanlar, ulkedeki Rum ve 
Ermeniler'den §ahsi meziyetler noktasinda daha ileriydi, ancak omuzlarina yuklenen agir 
sorumluluklar onlari dezavantajli duruma du§urmu§tu. Dengeyi saglamak igin askerlik hizmetini iki 
topluluk arasinda payla§tirmak gerekiyordu.75 

Bu durumun farkinda olan sadece ingiliz konsoloslari degildi elbette. Konu, Osmanli devlet 
adamlari arasinda XIX. yiJzyil boyunca sik sik tarti§ilmi§ti. Ancak her ne hikmetse, 1856 Islahat 
Fermam'nin like ve hedef olarak vaad ettigi e§itlik prensibi askerlik alaninda bir turlu 
gergekle§tirilememi§ti. 1856 ve 1857'de askerlik konusunu gozumlemek ve gayrimijslimler igin 
istihdam nizamnamesi hazirlamak amaciyla toplanan meclislerden bir sonug gikmadi. 1857'de Sultan 
Abdulmecid'in iradesi uzerine konuyu g6ru§en Dar-i §ura-yi Askeri, gayrimuslim halkin niJfus 
sayimlarinin yapildiktan sonra kur'a usuluyle orduya alinabilecekleri §eklinde bir g6ru§ bildirmi§ti. 
§ura, Hiristiyan ve Yahudilerin orduda MiJslumanlarla kari§ik olarak istihdam edilmelerini teklif 
ediyordu. Bunun uzerine Serasker Pa§a'nin konaginda biraraya gelen vukela, Askeri §ura'nin 
onerdigi kari§ik istihdam §eklini tereddutle kar§ilami§ olacak ki, konunun "nezaketine binaen" ilerde 
yeniden goru§ulmesini istemi§ti.76 Askerlik meselesi, 1858'de Askeri §ura'da bir defa daha muzakere 
edilerek, gayrimuslimlerden sadece ya§lari 25 olanlarin orduya almmasi, digerlerinin ise muaf 
tutulmasi istendi. Babiali, oneriye muvafakat etmeyerek, butun Osmanli vatanda§larinin mevcut kur'a 

152 



kanununa tabi tutulmalarina karar verdi. Ancak, bu kararin uygulanabilmesi, istihdam nizamnamesi ile 
gayrimuslimlerin orduda dini vazifelerini yerine getirebilmelerine ili§kin dijzenlemelerin yapilmasina 
bagliydi. 1859'da toplanan Meclis-i Tanzimat'ta yeniden ele alinan askerlik i§leri, Abdulmecid'in oliJmu 
(1 861 ) ve Sultan AbdiJIaziz'in cuius tela§i yijzunden digerleri gibi bir sonuca baglanamadi.77 

Osmanli gayrimuslimlerinin askerlik problemi daha sonraki tarihierde de gijndeme gelmi§, 
"bunlardan mustakil alay ya tabur ve yahud boluk mu yapalim, yoksa asakir-i islamiyye ile muhteliten 
mi istihdam edelim ve bunlari nasil kullanalim " §eklinde tarti§malar yapilmi§ti.78 Nitekim, 1865 
yilinda, asker alma kaynaklarindaki daralmaya gozijm bulmak amaciyla Babiali'de toplanan 
encijmende de, Hiristiyanlarin askerlik konusu muzakere edilmi§ti. Fuad Pa§a'nin (61. 1869) 
ba§kanligini yaptigi bu enciJmende, vukeladan bazi isimlerin yanisira Ahmed Cevdet Pa§a da yer 
aliyordu. Encumen muzakereleri, Osmanli ordusunun asker ihtiyacinm gayrimuslimlerin orduya 
alinarak gozumlenebilecegini savunanlar ile boyle bir uygulamanin faydadan gok devletin ba§ina 
sikintilar getirebilecegini ileri surenler arasinda gegti. Birinci gurupta yer alan uyeler, Osmanli 
Devleti'nde askerlik hizmetinin yalniz MusliJmanlara mahsus olmasindan dolayi her sene asker 
sevkinde buyijk sikintilar ya§andigini, celplerin belli bolgeler di§inda yapilamadigini, geng nufusun 
azaldigini soyluyorlar ve gare olarak zorunlu askerlik hizmetinin genelle§tirilmesini oneriyorlardi. 
SozciJIugunu Cevdet Pa§a'nin yaptigi diger gurup ise, askerligi bijtun tebaaya te§mil etmenin 
sanildigi kadar kolay olmayacagini soyluyordu: Birlikte askerlik yaptiklari takdirde, Muslumanlar ile 
gayrimuslimler arasinda ortaya gikabilecek olasi problemler nasil gozulecekti? Bu sorun a§ilsa bile, 
farkli din, mezhep ve me§replerdeki Hiristiyanlarin birbirlerine kar§i olan du§manliklari nasil izale 
edilecekti? Bu sorunlar orduda her an gati§ma ve kavga sebebi olabilirdi. Sonra, askere alinan 
Hiristiyan ve Yahudiler devletten, kendilerine ki§lalarda ayin yaptiracak din adamlari isteyebilirdi. Bu 
durumda hukumetin, Ortodoks, Katolik, Gregoryan ve Protestanlarin her biri igin ayri papazlar tayin 
etmesi, Musevilere de hahamlar bulmasi gerekecekti. Bazi Hiristiyanlar, temelde ayni mezhebe bagli 
olduklari halde, ayin usulleri, anlayi§ ve me§rep farkliliklarindan dolayi kugijk cemaatlere ayrilmi§ti. 
Mesela Katolikler arasinda Latin, Ermeni, Melkit, Suryani ve Keldani'ler vardi. Melkitler ile Maruniler 
ayni Papa'yi tanimalarina ragmen birbirlerine hasimdi. Keza, Ortodoks Bulgarlar ve Rumlarin arasi da 
iyi degildi. Bundan oturij, orduda bu cemaatler igin de ayri papazlar bulundurmak gerekecekti. 79 Bu 
kadar degi§ik unsuru adaletii §ekilde idare edebilmek; ortak degerler etrafinda motive edebilmek; ve 
ijstelik bunlari yaparken batili devletlere ig i§lerimize kari§malari igin firsat vermemek gok zordu. Her 
§eyden once, omijrlerinde hig askerlik yapmami§, dogru dijrust silah tutmami§, sefer ve sava§ 
sikintisi gekmemi§ olan gayrimijslimleri asker olmalari igin ikna etmek lazimdi.80 Bu konuda kimse 
garanti veremezdi. Bunun igin Cevdet Pa§a, Hiristiyanlari orduya dahil etmek gibi tehlikeli bir 
maceraya atilmak yerine, mevcut asker agiginin o tarihe kadar ge§itli sebeplerden mukellefiyet 
di§inda kalmi§ MiJslumanlardan kar§ilanmasini teklif etti.81 Encumen uyeleri Pa§a'nin g6ru§lerini 
makul ve gergekgi bularak aynen kabul etti. Sadrazam AN Pa§a (51. 1871), gayrimuslimlerin askerlik 
yapmalarina taraftar olmasina ragmen, 82 encumen kararina uydu. 



153 



AN Pa§a, Osmanli Hiristiyanlarinin da Muslumanlar gibi askerlik yapmalarini savunuyor, bunu, 
MiJslumanlar aleyhine bozulmu§ toplumsal ve ekonomik dengelerin yeniden kurulmasi ve siyasi 
istikrar agisindan zaruri buluyordu. Pa§a, 1871'de Sultan AbdiJIaziz'e hitaben kaleme aldigi 
vasiyetnamesinde, askerlik hizmetinin MiJslumanlara yuklenmi§ olmasini haksizlik olarak niteleyip, 
Musluman nijfustaki korkutucu azalmanin bu durumla ilgili oldugunu soyluyordu. AN Pa§a, bu 
haksizliga son verilmedigi takdirde yakin bir gelecekte MiJslumanlarin birgok yerde azinlik durumuna 
du§ecegini hatirlatiyordu. Pa§a'ya gore, biri Musluman digeri Hiristiyan olan bir yerle§im biriminde 
yapilacak bir nufus sayimi, on yil iginde ilkinin korkung bir du§u§, digerinin ise hayret verici bir geli§me 
halinde oldugunu gosterecekti. Ulkenin birgok yerinde askerlik yuzunden nesilleri kesilmi§ aileler, i§siz 
gugsijz kalmi§ insanlar vardi. En verimli gaglarmda koylerinden alinip genglik yillarini bula§ici 
hastaliklarin kol gezdigi ki§la ve barakalarda gegirenler, terhis olduktan sonra memleketlerine 
donduklerinde ne yapabilirler veya ne i§e yararlardi? Muslumanlar da Hiristiyanlar gibi tarima, 
ticarete, sanayi ve sanatlara yonelmeli, gok gali§mali, gok uretmeli, kisaca zengin ve gijglu olmaliydi. 
Fakat, omuzlarindaki agir askerlik yukuyle Muslumanlarin bunlari gergekle§tirmeleri kolay degildi. 

Muslumanlar oncelikle bu agir yukij tek ba§larina ta§imaktan kurtarilmaliydi. Yuk payla§ilmali, 
Hiristiyanlar da nijfuslarina gore asker ve subay olmaliydi. AN Pa§a, gayrimuslimlerin orduya 
alinmalarini isyan ve bolunme korkusuyla tehlikeli bulan muhalifleri de ele§tiriyor ve bu tur kar§i tezleri 
aniamsiz ve temelsiz buluyordu. 83 

Gayrimuslim tebaanin askerlik konusu, 1860'li yillardan itibaren Yeni Osmanlilar Cemiyeti'nin 
yayin organi olan Hurriyet gazetesinde gikan makalelerle Osmanli kamu oyunda daha gok 
tarti§ilmaya ba§landi. Yeni Osmanlilar,84 askerlik sorununu tarti§maya agarak, bir yandan konuyla 
ilgili goru§lerini kamu oyuna aniatma, diger yandan da Osmanli hukumetlerinin mevcut politikalarini 
ele§tirme imkani buluyorlardi. Yeni Osmanlilar'a gore, gayrimuslimlerin askerlikten muaf tutulmalari 
oncelikle e§itlige aykiriydi.85 Muslumanlar ulkeleri igin hem paralari, hem de canlari lie hizmet 
ederlerken, Hiristiyan ve Yahudiler yalnizca para vermekteydi. Oysa ki, istisnasiz herkes askerlik 
hizmetinde e§it olmali ve bu konuda kimseye ayricalik yapilmamaliydi.86 Qarpik e§itlik anlayi§i 
yuzunden "nufus-i islamiye ifna" ediliyordu. 

Muslumanlar arasmdaki fakirligin de, nufustaki azalmanin da en buyijk sebebi askerlikti. Bir 
Musluman be§ yillik temel askerlik gorevini yerine getirse bile askerlikle ili§kisi butunuyle kesilmiyor, 
yedi sene surecek rediflik donemi ba§liyordu. Rediflige gegen bir Musluman, senenin belli gunlerinde 
en yakin askeri garnizonda egitim almak ve gagrildiginda i§ini gucunu birakip orduya katilmak 
zorundaydi. Muvazzaflik veya rediflik sirasinda yaralanan, sakat kalan veya olenlerin geride kalan aile 
ve gocuklarinin higbir sosyal gijvencesi yoktu. Bu bakimdan, gayrimuslimlerin askerlikten muafiyetleri 
mukabilinde odedikleri bedel-i askeri vergisi higbir zaman fiili askerligin yerini tutamaz, gekilen 
sikintilarin kar§iligi olamazdi. Bedelli askerlik lie fiili askerlik arasinda buyuk fark vardi.87 Ziraat ve 
ticaretten uzak kalan Muslumanlar yoksulla§irken, bedel sayesinde askere gitmekten kurtulan 
Hiristiyanlar gittikge zenginle§iyor, bu ekonomik farklilik her iki milletin ya§adiklari mekan ve 

154 



mahallerde hemen belli oluyordu. Bir Musluman nakdi bir bedel odeyerek muvazzaflik hizmetinden 
kurtulsa da rediflikten kurtulamiyor, ondan da muaf olabilmek igin yeniden yuklij bir odeme yapmasi 
gerekiyordu.88 Yeni Osmanlilar, farkli din ve mezheplere mensup askerlerin ayni ordunun saflarinda 
istihdam edilemeyecegi fikrine de katilmiyorlardi. Qunku diJnyada, degi§ik etnik ve dini unsurlari 
bijnyesinde barindiran ve onlardan istifade eden Hiristiyan devletler vardi. Bunlar, ordularina kendi 
din veya mezheplerinden olmayan tebaalarini da almakta, hatta belirii rutbelere kadar yukselmelerine 
izin vermekteydi. Fransa, uzun zamandir Cezayirii Muslumanlardan asker yazmakta ve bunlarin 
imparatorlugun muhafiz birliklerinde istihdam etmekteydi. Keza ingiltere, iriandali Katolikler ile 
Hindistanli MusliJmanlar ve Hindular'dan asker aliyordu. Ruslar ise Kirim Tatarlarini, Lehlileri, 
GiJrculeri, Dagistanlilari ve Qerkesleri ordusuna dahil edip Avrupa'yi titretiyordu.89 

Osmanli gayrimijslimlerinin askerlik meselesi, 1877 ve 1878 yillarinin olaganijstu §artlari altinda 
toplanmi§ olan ilk Osmanli Mebusan Meclisi'nde yeniden gundeme geldi. Bunun nedeni, o siralar 
devam eden Osmanli-Rus Sava§i idi. Sava§ igin aktif ordu di§inda eldeki biJtun yedekler seferber 
edilmesine ragmen asker ihtiyaci kar§ilanamami§, halktan gonullu asker toplanmaya ba§lanmi§ti. Bu 
arada, gayrimuslimlerden de gonullu birliklere katilmalari isteniyordu. Bu geli§meler, gayrimijslimlerin 
yalniz gonullu degil, muvazzaf asker olarak orduya almmalari konusunu meclise ta§idi. Musluman 
mebuslarin ekseriyeti e§itlik ilkesinin askerlikte de uygulanmasini isterken, Hiristiyan vekiller bunu 
zamansiz buluyorlardi. Hiristiyanlarin askere almmasinin en hararetii savunucusu, Ortodoks Istanbul 
mebusu Vasilaki Efendi idi. Vasilaki, 2 Haziran 1877'de yaptigi konu§masinda, bedel-i askeri 
vergisinin hemen ilga edilerek zorunlu askerlik sistemine gegilmesini teklif etti. Vasilaki, yasa geregi 
butun Osmanlilarin hukuk ve vazifelerinde e§it olduklari halde, bir kisminin vatan ugrunda kanlarmi 
dokup, diger kisminin sadece para odemekle yetinmelerini haksizlik olarak niteliyordu: Qunku "Kan 
dokmek vazife-i asliyesi her bir eviad-i vatanin boynunun borcudur. Kan ne alinir, ne de satilirdi." 
Vasilaki Efendi, sozleriyle meclisteki Musluman mebuslardan buyuk alki§ ve takdir alirken, kendi 
dinda§larindan ayni ilgiyi goremedi. Mesela, istanbul'dan Ohannes Efendi, Vasilaki'nin aksine, 
1877'de Hiristiyanlardan asker alinamayacagi soyluyordu. Yanya mebusu Alkivyadi ile Kibrisli Zafiraki 
Efendiler de Ohannes'i destekliyorlardi. Ustelik hazinenin durumu da meydanda idi. Hiristiyanlarin 
askerlik i§i aceleyle degil, zaman iginde tedricen halledilmeliydi.90 

Osmanli Devleti, 1856-1909 doneminde askerlik hizmetini biJtun tebaaya te§mil edecek yasal bir 
dijzenleme yapamadi. Yapilan tarti§malardan bir sonug gikmadi. Askerlik konusu her defasinda 
ertelenerek siJruncemede birakildi. Bunun ge§itli sebepleri vardi. Birincisi, Hiristiyan ve Yahudilerin 
orduda nasil istihdam edilecekleri hususunda devlet ricali arasindaki fikir ayriligiydi. Bu yuzden, 
1856'dan beri gayrimuslimlerin askerliklerine dair bir nizamname hazirlanamami§ti. ikincisi, devlet 
igindeki bazi sivil ve askeri burokratlarin muhalefetleriydi. Bunlar, zihinlerinden bir tijrlu atamadiklari 
"arkadan vurulma" ve "bolunme" korkusundan dolayi, Hiristiyanlarin orduya alinmalarini 
istemiyorlardi. Hiristiyanlarin, askerlik sanatini ogrendiklerinde devlete isyan edebileceklerini, ya da 
du§manla i§birligi yapacaklarini du§unuyorlardi. 



155 



GayrimiJslimlerinin askerligi onundeki uguncu onemli engel mali sikintilar idi. Osmanli Devleti, 
askerlik hizmetini genelle§tirdigi takdirde onemli bir gelir kaynagini, "bedel-i askeri" gelirlerini 
kaybedecekti. Hazineye her yil duzenii olarak ortalama %4'luk bir katki saglayan bu kaynaktan sarfi 
nazar etmek iiig de kolay degildi.91 Bedel-i askeri, a§ar, virgu, agnam ve rusum'dan sonra hazineye 
en gok gelir getiren vergi kalemiydi.92 Butgenin her sene agik verdigi, nakit sikintisi nedeniyle memur 
maa§larinin duzenii odenemedigi bir ortamda, Hiristiyan ve Yahudilerin askere alinmasi ugrunda 
bedel-i askeri gelirlerini feda etmek, ozellikle hazine agisindan gok zor gorijnuyordu. Nitekim, 93 Harbi 
sirasinda bedel-i askeri'nin kaldirilmasina dair yapilan teklif, mail gerekgeler ileri siJrulerek 
reddedilmi§ti. BiJtun bu sorunlar a§ilsa bile, yuzyillardir askerlik yapmami§ gayrimuslimlerin can-i 
gonulden bu hizmeti kabul edeceklerini kim garanti edebilirdi.? Nitekim, 1835-1855 doneminde 
ya§anan olaylar Hiristiyanlari askere almaktaki gijglukleri butun agikligiyla g6stermi§ti. Binlerce insan 
sirf asker olmamak igin daglara, adalara veya kom§u ulkelere kagmi§ti. Zoria toplananlardan ise 
beklenen randiman alinamami§ti. §uphesiz hadisenin bir de di§ boyutu vardi. Osmanli Devleti, 
askerlik hizmetini genelle§tirip gayrimijslimleri zorIa askere almak isterse, batili guglerin olmadik 
mijdahaleleriyle kar§i kar§iya kalabilirdi. Devleti tehlikeli bir maceraya suruklemektense, asker 
ihtiyacini eskiden oldugu gibi Muslumanlar'dan kar§ilamak daha mantikliydi. Bunlardan dolayi, 
Tanzimat'dan beri siJrekli one gikarilip, 1856 Islahat Fermani ve 1876 Kanun-i Esasi'de gok daha net 
ve agik §ekilde ifade edilen "istisnasiz bijtun Osmanli vatanda§larinin hak ve vazifelerde e§it 
olduklari" ilkesi, askerlik alaninda 1909'a kadar birtijrlu hayata gegirilememi§ti. 

ikinci Me§rutiyet'in ilanmdan sonra devlete hakim olmaya ba§layan yeni zihniyet ve anlayi§, 
askerligi, Osmanli topraklarmda ya§ayan farkli dini ve irki gruplarin birbirleriyle kayna§masi agisindan 
onemli ve gozardi edilemez bir vasita olarak g6ruyordu.93 Ayni du§unceyi donemin aydmlari da 
ta§iyor, Osmanli ordusunun anasir-i muhtelifeyi birbirine yakla§tirmak, vatanda§lik fikrini tesis ve 
tamim etmek gibi hayati bir sosyal gorevi yerine getirebilecegini ijmit ediyorlardi.94 Ulkede ya§ayan 
birbirinden farkli unsurlarin ortak degerler etrafinda kayna§tigi bir Osmanli toplumu olu§turmak, o 
gunlerde me§rutiyet aydmlari igin vazgegilmez bir amag olmu§tu. Bundan dolayi, Hiristiyan ve 
Yahudilerin MusliJmanlarla birlikte asker olmalari, ayni manga ve birliklerde bulunmalari, ayni 
kogu§lari payla§malari ozlenen "ittihat-i anasir"in gergekle§mesi agisindan en az maarif kadar 
6nemliydi.95 Bundan dolayi Tanin gazetesi ba§yazari Huseyin Cahid, "En birinci emelimiz olan 
ittihadin en birinci sebebi olmak uzere orduyu ve maarifi taniyoruz" diye yazacakti.96 Birbirine 
kenetlenmi§ bir Osmanli toplumu kurmak ideali, gelecege donuk siyasi kaygilar ve sosyal dengelerin 
saglanmasi gibi hedefler me§rutiyetle birlikte mail endi§elerin oniJne gegmi§ti. Bunlara, e§itlik 
prensibini tavizsiz uygulama istegi, mecliste bulunan gayrimuslim mebuslarin destekleri ve MiJsluman 
kamu oyunun baskilari da ekienince, Babiali, 1909 Agustos'unda kabul edilen bir kanunia bedel-i 
askeri vergisini ilga ederek askerlik hizmetini biJtun Osmanli vatanda§lari igin zorunlu hale getirdi. 
Bundan boyle Hiristiyan ve Yahudiler de MusliJmanlar gibi askerlik yapacak, bu konuda daha once 
varolan her turlu muafiyet ve ayricaliklar kaldirilacakti. Osmanli vatanda§i sifatini ta§iyan ve §artlari 
haiz olan herkes, ulkenin neresinde ya§arsa ya§asin veya bulunduklari topraklarm gegmi§teki statuleri 
ne olursa olsun, Kanun-i Esasi geregi askerlik hizmetiyle mukellefti.97 Karar, meclisteki Hiristiyan 

156 



mebuslarca "gergek vatanda§liga gegi§" olarak algilanip sevingle kar§ilanirken, Hiristiyan patrikler, 
cemaat reisleri ve halk uzerinde ayni etkiyi yapmadi. Ba§ta Rum Ortodoks cemaati patrigi olmak 
ijzere, ruhani liderler, karara kar§i gikmayip muvafakat edeceklerini bildirdiler;98 ardindan da bazi 
isteklerde bulundular: Hiristiyanlarin ayri taburlarda istihdam edilmesi, ki§lalara papazlar tayin 
edilmesi, askerde din degi§tirme i§lemlerinin yapilmamasi, perhiz gunlerine saygi gosterilmesi, kutsal 
gunlerinde gayrimiJslim eriere izin verilmesi gibi.99 

1909'da askerlik muamelelerine ba§layan Osmanli Devleti, 1910'dan itibaren gayrimuslim 
vatanda§larini fiilen askere almaya ba§ladi. Kanuna gore, 1325 (1909/1910) senesinde 1299, 1300, 
1301, 1302, 1303 ve 1304 dogumlular, diger deyi§le en kugijgu 21, en buyugij 26 ya§indaki adaylarin 
tamami askerlik i§lemine tabi tutuldu. Bu adaylarin muayene ve sevk i§lemlerini kanunen te§ekkul 
etmi§ "meclisler" yapiyor ve bu meclislere her mahallin "memurin-i ruhaniyesi" de uye olarak 
katiliyordu.100 

Askerlik muayeneleri, kur'alar ve adaylarin sevki a§amalarinda ulkenin birgok yerinde olaylar 
gikti. Hiristiyan halk, askerlik kanunundan duydugu memnuniyetsizligi bazi yerlerde pasif 
direni§ler,101 bazi mahallerde ise aleni ve toplumsal tepkilerle ortaya koydu. Ozellikle Ege adalari ve 
Rumeli'de gosterilen tepkiler yuzunden kur'a ve asker alma i§lemleri yapilamadi veya tehir edildi.102 
Bazi bolgelerde Hiristiyan nufusu tespit amaciyla yapilmak istenen tahrirler ileri tarihe birakildi. Nufus 
sayimi yapilmayan yerler sonradan askerlik kapsamindan gikarildi. Misir, Sisam, Kibris, Cebel-i 
Lubnan, Hicaz ve Yemen'den asker alinamadi.103 Qok sayida Hiristiyan askere gitmemek igin ba§ta 
Amerika ve Misir olmak uzere uike di§ina veya vilayetleri haricine kagti.104 Buna ragmen Osmanli 
Devleti, askerlik kanununu kararlilikia uyguladi. 1910'dan ba§layarak 1918'e kadar gayrimuslim 
vatanda§larindan muvazzaf ve redif sifatiyla asker almaya devam etti. 

Balkan Harbi ve I. Dunya Sava§i'nda Osmanli ordusunda gorev yapan gok sayida Hiristiyan ve 
Yahudi nefer vardi. Balkan Sava§i'nda silahli olarak orduda bulunan gayrimijslimler arasinda 
mevzilerini birakip du§man saflarina firar edenler oldugu gibi, ustun gayret ve fedakarlik gosterenler 
de vardi. Ayni olaylar I. Dunya Sava§i sirasinda da tekrarlandi. Amele taburlarinda istihdam edilen 
Ermeni ve Rumlarin bir kismi firar etti. Boylece, 1909'da ba§layan gayrimuslim tebaanin zorunlu 
askerlik hizmetleri, aci tatli hatiralariyla birlikte, 1918'de imzalanan Mondros MiJtarekesi lie fiilen sona 
erdi. 1919'da ise itilaf devletlerinin istegi iJzerine alinan bir kararia, Osmanli ordusunda bulunan biJtun 
gayrimuslim askerler terhis edildi. 



157 



1 Ahmet Ozel, islam Hukukunda Dike Kavrami, Istanbul 1984, 186 vd.; B. Christoff, 
"Osmanli imparatorlugunda Cizye", (Qev. §inasi Altundag), Belleten, VIII/32, Ankara 1944, 601 vd. 

2 Ubu Yusuf, Kitabu'l-Harag, (Qev. AN Ozek), Istanbul 1973, 200-206; Salih Tug, Islam Vergi 
Hukukunun Ortaya Qiki§i, Istanbul 1984, 123-131; Nedkoff, Ayni makale, 599-652. 

3 Salih Tug, a.g.e., 129; Mustafa. Erkal-Halil. Inalcik, "Cizye", DiA, VIII, 42-48. 

4 Ahmet Ozel, "Gayri Muslim", DiA, XII, 422. 

5 Maverdi, el-Ahkamu's-Sultaniyye, Islamda Hilafet ve Devlet Hukuku, (Qev. AN §afak), 
Istanbul 1976, 231; Mustafa Zeki Terzi, Hz. Peygamber ve Hulefa-i Ra§idin Doneminde Askeri 
Te§kilat, Samsun 1990, 31. 

6 Ahmet Yaman, Islam Hukukunda Uluslararasi lli§kiler, Ankara 1998, 331 vd. 

7 Konunun ayrintilari ve tarti§malar igin bkz. Yaman, a.g.e., 331 vd. 

8 Mustafa Fayda, Hz. Omer zamaninda Gayr-i MiJslimler, Istanbul 1989, 109-177. 

9 Osman Turan, Selguklular Tarihi ve Turk Islam Medeniyeti, Istanbul 1996, 351.; I. Hakki 
Uzungar§ili, Osmanli Devleti Te§kilatina Medhal, Ankara 1984, 54, 101, 109, 

10 Uzungar§ili, a.g.e., 109. 

11 Dev§irme sistemi igin bkz. Uzungar§ili, Osmanli Devleti Te§kilatinda Kapikulu Ocaklari, I, 
Ankara 1988; Ayni muellif, "Dev§irme", lA, III, 563-564. 

12 Halil Inalcik, Osmanli Imparatorlugu, Toplum ve Ekonomi Ozerinde Ar§iv Qali§malari, 
Incelemeler, Istanbul 1993, 73. 

13 Uzungar§ili, Osmanli Tarihi, I, Ankara 1982, 31 1. 

14 Inalcik, a.g.e., 73. 

15 Yavuz Ercan, Osmanli Imparatorlugunda Bulgarlar ve Voynuklar, Ankara 1986, 2 vd. 

1 6 Inalcik, 1 06-1 07; Ercan, a.g.e., 8. 

17 Inalcik, "Mehmed II", lA, VII, 518-519. 

18 "Mehmed II", 519. 

19 Ercan, 10-12, 96.; Omer Lutfi Barkan, XV ve XVI. asirlarda Osmanli Imparatorlugunda 
Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esaslari, Kanunlar, I, Istanbul 1943, 306, 398. 

158 



20 Barkan, a.g.e., 306, 398; Ercan, 75-76; 84-85. 

21 Martoloslar hakkinda tafsilat igin bkz. Robert Anhegger, "Martoloslar Hakkinda", Turkiyat 
Mecmuasi, VII-VIII/1, Istanbul 1942; Milan Vasic, "Osmanli imparatorlugunda Martoloslar", (Qev. 
Kemal Beydilli), Tarih Dergisi, sayi 31, Istanbul 1978. 

22 BOA, MAD, nr. 2052, s. 11; Ahmet §im§irgil, "Osmanli Idaresinde Uyvar'in Hazine 
Defterleri", GiJneydogu Avrupa Ara§tirmalari Dergisi, sayi 12, Istanbul 1998, 331. 

23 Musellem martaloslar vergi muafiyetini haizdi. 

24 Inalcik, 103-104. 

25 Vasic, Ayni makale, 52-58; Anhegger, Ayni makale, 293-294. Martolos te§kilati 1721'de 
resmen ilga edilmekle birlikte, bazi yerlerde, kuguk gruplar halinde olarak varligini Tanzimat'a kadar 
surdurmu§tur. (Anhegger, "Martoloslar", lA, VII, 341-344. ). 

26 Barkan, 324-325; Ahmet Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, I, 
Istanbul 1990, 494-495; 527-528. 

27 Inalcik, 76-81; 112-113. 

28 BOA, KK, nr. 4725, s. 12-13. 

29 KK, 2725/2. 

30 MAD, 1 1 /252, 255; 63a-b, 68a. 

31 Inalcik, 80. 

32 KK, 4725/1 2-1 3.; Inalcik, 80-82. 

33 Osmanlilar, 1856 Islahat Fermam'na kadar, "mijrde" kelimesini ozellikle gayrimuslimler 
igin kullanmi§lardir. 

34 Bu onemli ayrintinin tahkiki igin bkz. Ibrahim Sezgin, XV. ve XVI. asirlarda Gelibolu 
Kazasinm Sosyal ve Ekonomik Tarihi, (Basilmami§ Doktortezi), Istanbul 1998, 179. 

35 BOA, T, Dosya nr. 674. 

36 BOA, A. MKT. UM, 143/30; A. MKT. MVL, 144/1. Hiristiyan Kazaklardan 1866 yilina kadar 
"bedel-i askeri" vergisi de alinmami§tir. 

37 Ocaklik kurekgi, Osmanlilarda tatbik edilen "orfi tekalif" kar§iliginda toplanan bir veri ge§idi 
idi. Kurekgiler "avariz hanesi" hesabina gore toplanmakta ve bunun miktari duruma gore 

159 



degi§mekteydi. Ocaklik kurekgi reayadan ve esnaftan olmak uzere iki §ekilde saglaniyordu. (idris 
Bostan, Osmanli Bahriye Te§kilati: XVII. Yuzyilda Tersane-i Amire, Ankara 1992, 187 vd. ). 

38 Bostan, a.g.e., 203. 

39 BOA, CB, 546. 

40 CB, 2278. 

41 CB, 283. 

42 CB, 12614. 

43 CB, 1611; CB, 436, 309; CB, 1 36, 783; CB, 1 024; CB, 3397; BOA, D. CMH, 27382; MAD, 
14960/1-21; MAD, 15432/2-13; Uzungar§ili, Osmanli Devletinde Merkez ve Bahriye Te§kilati, Ankara 
1984, 484, 487-488; AN ihsan Gencer, Bahriye'de Yapilan Islahat Hareketleri ve Bahriye Nezareti'nin 
Kurulu§u (1789-1867), Istanbul 1985, 235. 

44 Fatma Muge Gogek, Burjuvazinin Yukseli§i imparatorlugun Qoku§u, (Qev. Ibrahim Yildiz), 
Ankara 1999, 106-107. 

45 BOA, Id, 16662, let 22; Gencer, a.g.e., 235. 

46 Id, 16662/22. 

47 Id, 16662/23. 

48 BOA, HH, 281 33-G; HH, 281 33-H. 

49 Id, 1 6662/22 ve 1 6662/23. 

50 Helmuth Von Moltke, Moltke'nin TiJrkiye Mektuplari, (Qev. Hayrullah Ors), Istanbul 1969, 
244-245. 

51 Tanzimat Fermani'nm metni igin bkz. Lutfi, Tarih, VI, Istanbul 1302, 61-64. 

52 Musa Qadirci, "Osmanli Imparatorlugu'nda Kur'a Usulune Gegilmesi, 1846 Tarihii Askerlik 
Kanunu", Askeri Tarih Bulteni, sayi 18, Ankara 1985, 67-68. 

53 Id, 16662/22. 

54 Id, 7936. 

55 BOA, I. Mes. MiJh, 365. 

56 Ayni beige. 

160 



57 i. Mes. MiJh, 381/4 ve 374/1. 

58 i. Mes. MiJh, 374/2 ve 374/7. 

59 iD, 16662/22. 

60 iD, 16662/4 ve 16662/23. 

61 BOA, iH, 3712. 

62 iD, 16662/9; iD, 16662/10; iD, 16662/11. 

63 iD, 16662/4. 

64 Takvim-i Vekayi, 26 §aban 1271 . 

65 Takvim-i Vekayi, 25 Cumade'l-ahire 1272. 

66 BOA, CM, 27297. 

67 A. AMD, 65/97. 

68 A. AMKT. UM, 331/40. 

69 Ceride-i Havadis, 4 Safer 1 274. 

70 Ceride-i Havadis, 10 §aban 1275. 

71 ML. VRD, 2853/2-3. 

72 ML. VRD, 2646/5. 

73 ML. VRD, 2646/2. 

74 British Documents on Ottoman Armenians, 1856-1880, (Ed. By Bilal N. §im§ir), I, Ankara 
1989, 16vd. 

75 A.g.e., 51-53. 

76 Ahmed Cevad Pa§a, Tarih-i Askeri-i Osmani, iO. Ktb. TY, nr. 6127, 111/148. 

77 A.g.e., 149. 

78 Cevdet Pa§a, Tezakir, (Cavid Baysun ne§ri). III, Ankara 1986, 106-107. 

79 Cevdet pa§a, Maruzat, (Yay. Haz. Yusuf Halagoglu), istanbul 1980, 114. 

161 



80 Maruzat, 114. 

81 Maruzat, 115. 

82 Engin Deniz Akarli, Belgelerle Tanzimat: Osmanli Sadriazamlarindan AN ve Fuad 
Pa§a'larin Siyasi Vasiyyetnameleri, Istanbul (tarihsiz), 31. 

83 A.g.e., 31-32. 

84 Yeni Osmanlilar'in fikir ve goru§leri igin bkz. ihsan Sungu, "Tanzimat ve Yeni Osmanlilar", 
Tanzimat I, Istanbul 1940, 777-857. 

85 Hurriyet, 19 Temmuz 1869. 

86 Sungu, a.g.m., 799. 

87 Hurriyet, 28 Haziran 1869. 

88 A.g.g. 

89 A.g.g.; Maruzat, 114; Engelhardt, Turkiye ve Tanzimat, Istanbul 1328, 21 1 . 

90 Meclisteki tarti§malarin ayrintilari igin bkz. Hakki Tank Us, Meclis-i Mebusan 1293=1877 
Zabit Ceridesi, I, Istanbul 1939, s. 32-326; 330-331. 

91 ML. VRD, 3739/2. 

92 ML. VRD, 3479/2-3. 

93 Feroz Ahmad, Ittihat ve Terakki (1908-1914), Istanbul 1986, 112. 

94 Tanin, 11 Te§rin-i ewel 1909. 

95 Tanin, 3 Te§rin-i sani 1909. 

96 Tanin, 11 Te§rin-i ewel 1909. 

97 Dustur, 11/1 , Istanbul 1 329, 420-421 . 

98 §ura-yi Ummet, 1 Kanun-i ewel 1325, nr. 200, s. 10. 

99 BOA, BEO, 296839; Tanin, 15 Te§rin-i ewel 1909; 18 Te§rin-i ewel 1909; 3 Te§rin-i sani 
1909. 

100 Dustur, 11/1,420-421. 

162 



101 DH. MUi, 9-2/53, lefler 2, 3, 6/1 , 1/1; DH. MUi, 1-8/29, lef 1 19 ve 113/1. 

102 Ufuk GiJIsoy, "Osmanli Gayrimuslimlerinin Askeralma Kararina Tepkileri ve Ege Adalari 
(1909-1912) ", Turk KiJIturu incelemeleri Dergisi, sayi 3, Istanbul 2000, 93-102. 

103 DH. iD, 21-2/9, lef 2/1 ve 3. (7 EyliJI 1912). 

104 BEO, MISIR, Dosya7-A, Vesika 234-1, tarih 1328. 7. 11; DH. MUi, 1-8/29, lef 88/1 ve 89; 
DH. HM§, 23/36; DH. SNR. THR, 15/52, lef 2. 



163 



Yenile§me Doneminde MevlevTIer ve Siyaset (XIX. YiJzyil) / Yrd. D09. 
Dr. Sezai Ku9uk [s. 94-110] 

Sakarya Universitesi Jlahiyat FakiJItesi / Turkiye 

1. III. Selim Donemi (1281/1789-1222/1807) ve MevlevTIer 

nyedinci yuzyilin ikinci yarisi, Osmanli imparatorlugu'nda ozellikle siyasi ve askeri alanda 
yenile§me gabalarinin hiz kazandigi, egitim ve kiJItur agisindan batiya yonelme gereginin anla§ildigi 
bir donemdir. Bu donemdeki devlet ve toplum yapisini yeniden duzenleme gali§malari, amaglanan 
sonuglara tumijyle ula§masa da, daha sonraki donemlerde bu yoldaki gabalarin sijrdurulmesl 
zorunlulugunun like olarak benimsenmesinde onemli bir etken olmu§tur. Fakat bu duzenlemeler 
yapilirken, ulema sinifinin cahilligini ve taassubunu, yenigeri ocaginin gikarlarini hesaba katmak 
zorunda kalindigi igin yapilan yenilikler koklu ve devamli olamami§tir. Islahat gali§malarinin 
gerekliligine inanan III. Selim de Nizam-i CedTd adi altinda bir yenile§me hareketine giri§mi§tir. Bu 
nedenle XVIII. asrin son yillari ile XIX. asrin ilk yillarini kapsayan 1204/1789-1222/1807 tarihieri 
arasindaki on sekiz yillik donem, Osmanli tarihinde Nizam-i Cedid, yani "yeni dijzen" donemi olarak 
adlandirilmi§tir.1 

III. Selim, hukijmdar olmasinm yam sira, gijzel sanatlaria da ugra§an ijstun yetenekli bir ki§idir. 
ilhamT mahlasiyla NabT (1642-1712), Nedim (51.1730) ve §eyh Galib'in yolunda §iirleryazan bir §airdir 
ve "Divan"i vardir. MevlevT olmasi nedeniyle §iirleri tasavvufun ve MevlevTIigin kavramlariyla 
zenginle§mi§ bir ozellik ta§ir. Padi§ah, mijzik alaninda da gergekten ustun yetenegi olan bir 
sanatkardir. Turk MiJzigi tarihinde 1199/1785'ten 1230/1 81 5'e kadar olan donem "III. Selim ekoliJ" 
olarak bilinir.2 

III. Selim o tarihe kadar bilinen musikT makamlarin haricinde, ortaya koydugu "Suzi Dilara" 
makaminda pe§rev, beste, MevlevT ayini, yijrijk ve saz semaileri bestelemi§tir. Bunlarin arasinda 
kendi icadi olan suz-i dilara makaminda besteledigi MevlevT ayTn-i §erifi,3 onun miJzik alanindaki 
yeteneginin e§siz ornegi ve bu padi§ahin musikTdeki dehasinin §aheseridir. III. Selim ayin-i §erifi 
Galata MevlevThanesi'nin 1206/1 791 'deki tamirinden sonra besteleyerek musahiplerinden TanburT 
Vardakosta Ahmet Aga'ya (6.1209/1794) me§k ettirmi§tir. O da mevlevThanenin ayinhan dedelerine 
gegmi§ ve dergahin agili§inda okunmu§tur.4 

III. Selim'in Turk muzigine katkisi sadece besteleriyle kalmami§, Ermeni asilli bestekar 
Hamparsum Limonciyan (1768-1839) ile Yenikapi MevlevThanesi §eyhlerinden bestekar §eyh 
AbdulbakT Nasir Dede'ye, iki ayri sistemde iki ayri nota icat etmelerini emretmi§ ve bu iki bestekar 
tarafindan Toad edilen iki ayri nota sayesinde, o donemde pek gok beste notaya alinarak 
kaybolmaktan ve pek gok bestekar unutulmaktan. III. Selim sayesinde kurtulmu§tur. Saadettin Nuzhet 
Ergun'un tabiriyle, "III. Selim Ismail Dede Efendi'nin yeti§mesinde en bijyuk amildir."5 Samiha Ayverdi 
de bir ba§ka ifadelendirme ile, "bir eliyle §eyh Galib'i tutan padi§ah diger eliyle de Ismail Dede'yi 

164 



yakalayip, onu musahibleri arasina sokmu§, bir muddet sonra da Dede'ye ser-miJezzin (saray 
ba§muezzini) payesini vermi§tir." demektedir.6 

III. Selim, tasavvufun kolu kanadi altina girmek ve mevlevTIigi de hijkumdariik muessesesinin 
kolu kanadi altinda tutmak gibi bir gifte imtiyaz yuzunden, bu tankatin cemiyet saflari arasinda 
felsefesi, musikisi ve §iiri ile geni§ olgude yayilmasina sebep olmu§tur.7 

III. Selim'in MevlevT muzigine olan katkilari, istanbul'daki mevlevThaneleri ziyareti,8 MevlevT 
bestekar, kudumzen ve neyzenlerin yeti§melerini ozendirdigi gibi, mevlevThanelerin tamirine ve 
oralara yeni bolumler yapilmasina ili§kin imar gali§malari, saltanat doneminde MevlevTIigin daha 
gijglenmesinde, devlet adamlari ve halk arasinda yayginla§masinda onemli bir etkendir.9 

F. Nafiz Uzluk; "istanbul'da padi§ah camilerinde MesnevT okutulmasi igin ozel bir vakif 
kuruldugunu, III. Selimin annesi tarafindan Galata MevlevThanesinde ayrica bir MesnevThanlik ihdas 
edildigini, Galata, Kasimpa§a, Yenikapi, Be§ikta§ mevlevThanelerinde bulunan dervi§lerle diger 
istekliler oradaki MesnevThandan MesnevT okuduklarini hatta Husn u A§k §airi Galip Dede'nin ilk defa 
ba§ladigi MesnevT okumasinin, yiJzlerce yil surdugunu ve kendi zamanlarinda Galata §eyhi Ahmed 
Celalettin Baykara'nin bu dersi verdigini ve onunia son buldugunu" nakleder.10 

III. Selim'in §eyh Galib'e hayranligi, Haci Mehmet Qelebi'nin Nizam-i CedTd'e kar§i Konya 
isyanini adeta tertip ve idare etmesine ragmen, MevlevTIige bagliligmda bir degi§me olmayip, 
doneminde MevlevTIik, munevverzumre iginde en yijksek mevkiyi almi§, mevlevThaneler tamir edilmi§, 
vakiflari gogaltilmi§, bir gok ki§i MevlevTIige intisab ederek teveccijh kazanma yolunu denemeye 
ba§lami§tir. §eyh Galib, gerek padi§ahtan gerekse Beyhan Sultan'dan g6rmu§ oldugu ilgi neticesinde 
bir gok iltifatlara nail olmu§, divani ijg bin altin sarfedilerek tezyin ettirilirken, padi§ahta Mevlana'nin 
Divan'indan segtigi beyit ve rubailere, ijgijncu selamda §eyh Galib'inde bir rubaisini katarak suzTdilara 
makamindan bir ayin bestelemi§tir. Zamanin me§hur bestecisi ve III. Selim'in musahibi MevlevT 
Ahmet Aga da (5.1209/1794) hicaz, saba ve nihavent makamlarindan hirer ayin besteleyerek 
mevlevThanelerde okumaya ba§lami§tir. Sik sik mevlevThanelere giden padi§ah, burada bulunan 
§eylere ve dervi§lere ihsanlarda bulunurken, padi§ahin bu tutumu ve MevlevTIige bagliligi, diger devlet 
buyuklerini de mevlevThanelere gekmi§tir.11 

Yayla imami Tarihi, MevlevT Padi§ah Sultan Selim'in sik sik Galata MevlevThanesi'ne gittigini, 
mevlevThane §eyhi §eyh Galib Dede'yi ziyaret ettigini hatta bu sik ziyaretler sebebiyle neticesinde 
Cuma selamliginm Galata Dergahi'nda yapildigmi. Sultan Selim'in burada uzun saatler oturdugunu, 
Cuma namazindan sonra okunan MesnevT'yi dinledigini nakleder. MevlevT Padi§ah, zorbalar 
tarafindan §ehTd edilirken seccadesi uzerinde namazini yeni tamamlami§ ve ney uflemekte imi§, 
zorbalar iJzerine atildiklarinda neyi yijzune tutarak kelime-i §ahadet getirmi§tir.12 

A. III. Selim ve Konya Mevlana Dergahi 



165 



XVII. yuzyildan itibaren adeta bir devlet muessesesi sayilan MevlevTlik,13 XIX. asirda Haci 
Mehmet Qelebi donemine kadar devletle uyum igerisinde, problemi olmayan bir beraberlik 
surdiJrurken, Haci Mehmet Qelebi'nin Nizam-i Cedid'e kar§i agik muhalefetiyle bu uyum bozulma 
noktasina gelmi§tir. 

Haci Mehmet Qelebi'nin Nizam-i CedTd'e kar§i muhalefetinin sebepleri gok net olarak bilinmese 
de14 Golpinarli'nin, seccadeni§Tnin tutumunu daha gok, onu maddT gikarlari gozetmeye sevk eden, 
yozla§mi§ ki§iligi ile agiklamaya gali§maktadir.15 Bununia beraber Qelebi'nin muhalefetini iJIkede 
Nizam-i CedTd'e kar§i olu§turulan havada aramak gerekmektedir.16 

Golpinarli, Qelebi'nin isyana on ayak olmasi ve asitane vakiflariyla ilgili istedigi gibi 
davranmasini, Qelebi'nin III. Selim'in yapmi§ oldugu yenilikleri koksiJz ve gegici saymasina ve butijn 
bu mulahazalarini ve menfaat kaygisini devlette suregelen nizamsizligin devamini menfaati icabi 
gorerek istemesi olarak nitelendirmektedir. III. Selim'in ise biJtun bu olan bitenlere kar§i Qelebi'yi 
makaminda tutmasini da Qelebi'den gekindiginden degil, Istanbul Galata MevlevThanesi §eyhi, §eyh 
Galib'le olan dostluguna ve Mevlana sevgisine bagliyor.17 

BiJtun bu geli§melere ragmen III. Selim, Qelebi'ye kar§i bir tavir almadigi gibi Konya'daki 
asitanenin tamiratini yaptirmi§ ve asitanede bulunan sandukalarin ortiJIerini yenilemi§ ve dergaha 
para yardimlari yapmi§tir. 

Yine Golpinarli, bu donemde MevlevTIigin gerek halk gerekse padi§ah nazarinda kiymetinin 
arttigini ifade eder. III. Selim Donemi'nde, yoneticilerle Haci Mehmet Qelebi arasinda vuku bulan ve 
Qelebi'nin Nizam-i CedTd'e muhalefetinin neden oldugu sikintinin, gerek padi§ahin MevlevT olmasi 
gerekse Konya Mevlana Dergahi'nin o zamanki giJciJ sebebiyle, her iki taraf agisindan da daha 
sonraki donemlere tesir edecek kotu bir sonug getirmemi§tir. Aksine 1 242/1 826'da Yenigeri Ocagi'nin 
kapatilmasi ve yenigerilerin gogunun Bekta§T olmasi, Bekta§Tligin de ilgasini Tcap ettirmi§, halk 
ijzerinde en az MevlevTIer kadar tesTri olan bu tarTkatin kaldirilmasiyla beraber ortaya gikan bo§lugu 
MevlevTIik doldurmu§tur.18 

XVIII. asrin sonlarina dogru, I. Abdulhamid Donemi'nde, hem Mevlana turbesi ve hem de 
SiJIeymaniye Camii'nin tamirati ba§lami§ ve tamirat igin Qelebi Efendi'ye Bozkir Madeni'nden 10.000 
okka kur§un ile 4.500 kuru§ tahsis edilmi§ti. ikisinin yetmedigi gerekgesiyle 12.500 okka kur§un ve 
5000 kuru§luk bir ek odenek Mevlana Asitanesi devletge 25 Safer 1204 (14.11.1789) tarihinde, yani 
III. Selim Donemi'nde verilmi§tir.19 O senelerde Osmanlilarin Rusya ve Avustralya'ya kar§i sava§tigi 
goz onunde bulundurulursa, harb levazimatindan olan bu maddenin dergah ve mu§temilatinin tamiri 
igin kullanilmasi ve daha once devletge ijslenilmedigi halde tamirat esnasinda harcanmi§ 3.505 
kuru§luk ek masraflarin §eyhin ricasi uzerine sonradan hukumet tarafindan kar§ilanmasi20 ve III. 
Selim'in Mevlana Turbesindeki sandukalari ortulerinin yenilenmesini 6nermesi21 ve eskilerinin 
muhafaza edilmek uzere istanbul'a gonderilmesini istemesi, devletin Mevlana dergahma ve MevlevT 
tarTkatina verdigi onemi gosterir.22 

166 



Saltanatin Mevlana Dergahi'na kar§i sergiledigi bu comert tutumu, sadece III. Selim'in MevlevT 
olmasina baglamak yetersiz olacaktir. HiJkumet harcanan paraya bir kar§ilik beklemi§ ve bunu "nice 
nice menafi-i ma'neviyye" olarak ifadelendirmi§tir.23 Bu baglamda naibin ke§if raporunu bitirirken 
kullandigi; "iiayirsever Halife tarafindan Mevlana Turbesi'nin ve igerisinde abidlerin, zahidlerin ibadet 
ettikleri Sultan Selim Camii'nin tamirati, tevfikat-i ilahiyye'ye muvafik, hususen a'day-i din uzerine 
nijsretyab olmaga delalet edecegi ve buralarda dervi§lerin ve abidlerin yapacaklari dualarin kuffari 
hezimete ugratacagi" ifadeleri,24 kalipla§mi§ ifadeler olmakla beraber, Osmanli Devleti tarafindan 
MevlevTyye'ye kar§i beklentilerin ne kadar kok saldigini g6sterir.25 

Cristoph K. Neuman'a gore; Mevlana Dergahi da devletin bu destegine kar§ilik vermekte 
gecikmemi§tir. Sultanin gevresinde yeri olan me§hur §air ve Galata MevlevThanesi postni§ini §eyh 
Galip Konya MevlevThanesi'nin tamiri lie sanduka pu§Tdelerinin yenilenmesini oven §iirleri de bu gibi 
beklentilere cevap verir niteliktedir. Kendi dergahini tamir edemeyen veya en azindan etmeyen 
MevlevTyye, boylece devlete bagli ve bagimli bir duruma du§mu§tur.26 

III. Selim'in MevlevTIigi sadece dergahlarin tamirlerinde degil, bizzat dervi§lere verdigi atiyyelerle 
de kendisini gostermektedir. Golpinarli, 1215/1800 yilinda MevlevT §eyh ve dervi§lere ihsan edilen 
atiyyeleri tek tek saymaktadir.27 Degi§ik vergi kaynaklarindan MevlevT dergahina odenen ve senede 
3.280,5 kuru§ gibi yuksekge bir yekiJn tutan taamiye denilen odemeye, sava§ nedeniyle asitanede 
dervi§ sayisi arttikga,28 orada gekilen zaruret sebebiyle 500 kuru§luk bir zammin yapildigini 5 Safer 
1214/1799 tarihii birvesikadan 6greniyoruz.29 

III. Selim Donemi'nde, devlet her agidan tarTkatin yonetimini Qelebi Efendilerin eline verirken, bir 
taraftan da onlari denetim altina almaya gaba g6stermi§tir. Soz konusu donemde, Qelebi Efendi'nin 
tevliyetinde olan vakiflar, hakimij'l-belde olan Konya Kadisi veya Naib'in degil, istanbul'daki Daru's- 
saade Agasi'nin nezaretindedir.30 

Ayrica III. Selim zamanlarmda ye§il kubbe onarilmasi. III. Selim'in Mevlana MevlevTIere 
Qelebi'nin tutumuna ragmen ragbetinin bir g6stergesidir.31 

B. III. Selim ve Istanbul Mevlevihaneleri 

1789-1807 yillarini kapsayan III. Selim Donemi Osmanli modernle§mesinin toplum hayatinda ilk 
etkilerinin hissedilmeye ba§ladigi bir zaman kesitidir. Bu donem, MevlevTIigin modernle§me 
hareketiyle hem gati§ma hem de uzla§ma gibi birbirine zit iki ayri ili§ki bigimi olu§turmaya gali§tigi bir 
donemdir. 

MevlevTIigin modernle§me hareketi kar§isinda takindigi bu iki farkia tavir, XVII. asirdan itibaren 
tarTkatin iginde ba§ gosteren, Qelebiler lie Istanbul §eyh aileleri arasinda ustij ortuk mucadeleye 
dayanir. Bir bakima modernle§me, bu mucadeleyi III. Selim Donemi'nde agiga gikarmi§, II. 
Mahmud'un saltanat yillarinda ise daha da netle§mesine sebep olmu§tur. Soz konusu reformcu 
padi§ahlarin Donemi'nde, Konya'daki Mevlana Asitanesi postni§inligini ustlenen ve MevlevTIigin 

167 



merkezi yonetimini temsil eden Qelebilerin, modernle§me hareketinin kar§isinda bulunduklari, diger 
yandan istanbul'daki Mevlevi kokenii §eyh ailelerinin ise modernle§meyi desteklemek suretiyle 
iktidarin yaninda yer aldiklari gorulmektedir. Modernle§meye kar§i MevlevTIik biJnyesindeki bu gift 
yonlij tavir ali§ta gelebilerin gati§mayi Istanbul §eyhlerinin ise uzla§mayi ana iike olarak 
benimsedikleri s6ylenebilir.32 

istanbui'da ilk mevlevihanenin in§asindan itibaren tekkelerin kapatilma tarihi olan 1925 senesine 
kadar gegen be§ asir sure zarfinda varligini surdiJren her ne kadar sekiz mevlevihaneden soz edilse 
de,33 III. Selim Donemi'ne gelindiginde, istanbui'da be§ mevlevihane faaliyet gostermektedir. Bunlar, 
Galata, Yenikapi, Be§ikta§, Kasimpa§a ve Uskudar mevlevihaneleridir.34 

1205/1790 yilinda Galata Dergahi'na §eyh tayin edilen §eyh Galib de, bu donemde Istanbul 
mevlevihanelerinde yerle§mi§ olan her hangi bir §eyh ailesine mensup olmadigi halde, Posta 
oturmasiyla beraber, istanbul'daki diger Mevlevi §eyhlerinin sergiledigi tutumu ortay koyarak 
modernle§me yanlisi bir yolu izlemi§tir. Bu tavri sergilemesinde her ne kadar §eyhi AN NutkT Dede'nin 
etkisi bijyukse de, AN NutkT Dede'ye mensup devrin unlij siyaset adami Halet Efendi'nin katkisini da 
unutmamakgerekir. 

III. Selim'in Nizam-i CedTd hareketini, biJtun MevlevTIere tercuman olan §iirleriyle desteklemesi 
sebebiyle35 Galib Dede'nin, padi§ahla olan yakinligi iyice ilerlemi§ ve bu yakinligi farkeden Haci 
Mehmet Qelebi'nin de tensipleriyle, Haziran 1205/1791 tarihinde Numan Bey'in aziinden agik kalan 
Galata MevlevThanesi'ne §eyh olarak atanmi§tir.36 Me§ihati Donemi'nde Galata MevlevThanesi, 
1210/1795 tarihinde Padi§ah III. Selim tarafindan yeniden in§a ettirilmi§tir. Yine bu donem igerisinde 
bir gok devlet adami tarafindan da dergaha hayratlar Nave edilmi§, boylece Galata MevlevThanesi 
tarihinin en ma'mur ve en miJreffeh donemini ya§ami§tir.37 

Yenikapi §eyhi AbdiJIbakT Nasir Dede'nin MevlevT §eyhleri arasinda ozel bir yeri vardir. III. Selim 
Donemi'nde bir otorite oldugunu gosteren yeti§tirdigi talebeler, tasavvuf, edebiyat ve musikT alanmda 
telif ettigi ve besteledigi eserlerle §6hret bulmu§ padi§ahtan da yakin ilgi g6rmu§tur.38 

MusikTye kar§i a§iri istidadi ve meyli olan Musahib Ahmed Aga MevlevT olduktan sonra biJtun 
musikT bilgisini makamat-i mevlevTyyeye sarf ederek Hicaz, Nihavend ve Saba makaminda ayin 
bestelemi§ ve III. Selimin huzurunda okumu§tur. Dinledigi bu bestelerin tesiriyle de III. Selim me§hur 
suz-i dilara makamini ihdas ederek bir ayin bestelemi§tir ki, bu ayin daha sonra Yenikapi Dergahi'nda 
okunagelmi§tir.39 

III. Selim ve II. Mahmud Donemlerini idrak eden Be§ikta§ Mevlevihanesi §eyhi Yusuf ZuhdT 
Dede zamaninda. III. Selim tarafindan Qiragan Sarayinin geni§letilmesi sirasinda dergahin yeniden 
in§a ettirilircesine onarilmasi kayda deger bir olaydir.40 Sarayin geni§letilmesi esnasinda once 
Rodoslu Yalisi yiktirilarak yerine Mabeyn Dairesi in§a edildigi halde, 41 AyvansarayT'nin naklettiklerine 
gore; bu esnada dergaha dokunulmami§ ancak, yine III. Selim zamaninda Qiragan Sarayi'nin tamiri 

168 



tamamlandiktan iki sene sonra, Be§ikta§ MevlevThanesi de ciddT bir tamir gegirmi§,42 dergaha ait 
§eyh dairesi ve on iki adet dervi§ iiucresi bu imar faaliyetleri sirasinda ba§tan sona yenilenmi§,43 
adeta Qiragan Sarayi'nin yeni goruntusiJne adapte edilmi§tir.44 

Diger MevlevT dergaiilarinda da oldugu gibi, kuruldugu gunden itibaren devrin padi§alii veya ileri 
gelen ve MevlevT muiiibbi olan devlet adamlari tarafmdan korunup gozetilen Kasimpa§a 
MevlevTIianesi, zaman igerisinde iiarab du§tugu igin, Sultan III. Ahmed zamanindan itibaren, III. Selim 
ve II. Mahmud Donemlerinde bir gok tamTr ve tadilata tabi tutulmu§ ve mezkur padi§ahlar tarafmdan 
da zaman zaman ziyaret edilmi§tir.45 Tarih-i Ata'da nakledildigine gore musikT§ina§ MevlevT 
§eyhlerinden olan Kasimpa§a §eyhi §emseddin Dede, III. Selim'den beri adet haline getirilen ve 
Sultan Mahmud Donemi'nde de sarayda icra edilen kumefasillarina katilmi§tir.46 

C. III. Selim ve Diger Mevlevihaneler 

XIX. asrin az bir zamanini idrak eden III. Selim, daha gok Konya ve Istanbul dergahlarina 
hasrettigi tevecciJhunu, diger MevlevT dergahlarina gosterip gostermedigi hakkinda §imdilik fazia 
bilgiye sahip degiliz. 

Ancak, Gelibolu Mevlevihanesi'nin bilinen ikinci tamiri, XIX. asrin ba§larinda III. Selim 
Donemi'nde yapilmi§tir. 1216/1801 yilinda dergahin tamiri igin istanbul'dan kur§un, kereste, boya v.s. 
gibi gerekli malzeme g6nderilmi§tir.47 

2. II. Mahmud Donemi (1223/1808-1255/1839) ve MevlevTIer 

Tarihi kaynaklarda 1223/1808 yili, Osmanli Devleti'nde idarT karma§anin hakim oldugu bir 
donem olarak geger. Bu sene iginde, Kabakgi Mustafa isyaniyla III. Selim'in tahttan indirilmi§ ve 
ayaklanan Yenigeriler tarafmdan 6ldurulmu§, yerine IV. Mustafa tahta gikarilmi§, fakat padi§ahligi 
fazIa siJrmeyen IV. Mustafa, Bayraktar Mustafa Pa§a'nm gayretiyle, tahti II. Mahmud'a birakmak 
zorunda kalmi§tir.48 II. Mahmud, otuz bir yil suren bir saltanattan sonra elli dort ya§mda vefat etmi§tir. 
Yapmi§ oldugu yeniliklerle arkasmda yepyeni bir Osmanli Devleti birakmi§, KanunT Sultan 
SiJIeyman'dan sonra gelen padi§ahlarin en dirayetlisi olarak tarihe gegmi§tir. Bestakar, §air ve buyiJk 
bir hattattir. §iirdeki mahlasi ise AdlT'dir.49 

1223/1808 yilinda Osmanli tahtina gegen II. Mahmud, bir taraftan Osmanli Devleti smirlari 
iginde zuhura gelen isyanlaria mijcadele ederken,50 bir taraftan da devletin her alanda yeniden 
yapilanmasi igin sosyal ve siyasal islahat hareketlerine giri§mi§tir.51 

II. Mahmud Donemi'ndeki bu islahat gali§malarindan tasavvufT hayatta nasibini almi§ ve bir 
takim diJzenlemeler getirilmi§tir. Bu diJzenlemeler yapilirken de, tarTkatlarm manevT nijfuzlari gozardi 
edilmeden, tekkeleri islahtan ziyade, tekke hayati zabt u rabt altina almmaya gali§ilmi§tir. 1227/1811 
yilinda gikarilan bir fermania; tarTkat pirlerinin medfun oldugu tekke, o tarTkatin merkezi kabul edilmi§ 
ve vefat eden §eyhlerin yerine, bu merkez tekkelerden atamalarm yapilmasi ve bu hususta 

169 



§eyhulislamligin g6ru§unun alinmasi saglanmi§tir. Ayrica bu diJzenlemeler igerisinde; tekkelere §eyh 
tayinlerinde ehliyete onem verilmesi istenmi§ ve tekke vakiflari Evkaf-i Humayun Nezareti'nin 
kontrolune verilmi§tir.52 

Yine ayni donemde, 1242/1826 yilinda Yenigeri Ocagi ortadan kaldirilmi§,53 bu surece bizzat 
Galata MevlevThanesi §eyhi Kudretullah Dede ile Kasimpa§a §eyhi AN Efendi de i§tirak etmi§tir.54 

Yenigeri Ocagi'm kaldirilmasiyla beraber, Bekta§Tligin yasaklanmasi neticesinde, istanbui'da ve 
ta§rada Bekta§T tekkeleri kapatilmi§, Bekta§Tligin ordu uzerindeki turn yetki, imkan ve moral kaynagi 
olma ile ilgili faaliyetleri, o gunden itibaren MevlevTIik tarTkatine gegmi§ ve tarTkatin ordudaki temsilcisi 
olan §eyhe "mare§allik" unvani verilmi§tir. TarTkatlarin halk seviyesindeki hizmetleri de Nak§bendTlige 
devredilmi§tir.55 

Me§ayih ve tekkelerin halkin nabzini elinde tutan ki§i ve kurulu§lar oldugunu dikkate alan II. 
Mahmud, hayata gegirecegi bir gok yenilikte tarTkat mensuplarini yanina almayi ihmal etmemi§tir. 
Boylece, hem yeniliklere kar§i, halk indinde dogacak muhalefetin onlenecegini, hem de onlarin 
cemiyet tarafindan daha kolay benimsenecegini hesab ettigi du§unulebilir.56 

II. Mahmud'un tarafindan tasavvufT hayatia ilgili yapilan dijzenlemelerden, MevlevTIerde 
ijzerlerine du§eni yapmi§lardir. 

A. II. Mahmud ve Konya 

Mevlana Dergahi 

Bu donemde yapilan bazi yeniliklerle halk nazarinda goruntusij zedelenen hukumet, dindarligini 
ispat igin sahabe ve §ehit tijrbelerini tamire, ge§meler, camiler ve tekkeler yaptirmaya, eskilerini tamir 
ettirmeye ve bu arada bilhassa MevlevTIige ehemmiyet vermeye ba§lami§tir. Konya'daki MevlevTIigin 
merkez dergahi §eyhi Mehmed Said Hemdem Qelebi de, hijkumetin bu siyasetinden azamT istifade 
etmi§tir.57 

Mevlana'nin kabri uzerinde bulunan Kubbe-i hadra'nin ginilerinin tamire muhtag bir hale geldigi, 
Hemdem Qelebi tarafindan Padi§aha arz edilmesi uzerine, padi§ah kubbenin miJkemmel bir §ekilde 
onarilmasi igin irade gikartmi§ ve MevlevTIige yakinligi bilinen Halet Efendiyi bu vazife gorevlendirmi§, 
10 Muharrem 1233/23 Aralik 1817 tarihinde de bu onarim tamamlanmi§tir.58 Muhtemelen ayni 
tamirat gergevesinde 1233/1818 yilinda, Mevlana'nin turbesi, semahane, matbah ve dervi§ hucreleri 
tamir ettirilmi§tir.59 

Ozellikle 1 242/1 826'da II. Mahmud'un yenigeriligi ilga faaliyetlerinde Hemdem Qelebi ve 
MevlevTIerin tarafsiz kalmalari, padi§ah tarafindan husn-u kabul g6rmu§ ve II. Mahmud birgok 
mevlevThaneyi de tamir ettirmi§, vakif i§lerine yeni diJzenler vermi§tir.60 



170 



Kendisinin MevlevT ya da Nak§T oldugu rivayet edilen61 Padi§ah, halkin kendisine ve saltanata 
olan itimatlanni sarsmamak igin tekke tamirleri, sebiller, camiler ve ge§melerin in§a ve imarina ayri bir 
onem vermes! yaninda, daha once adet olmadigi halde, baba soyundan Mevlana'ya mensup olanlara 
dagitilmak uzere, Konya Mukataasi'ndan, yilda 1500 kuru§ verilmesini, ayrica Istanbul ve diger 
bolgelerdeki MevlevT me§ayihine maa§lar tahsisini emretmi§tir.62 

B. II. Mahmud ve Istanbul MevlevThaneleri 

Amcasi III. Selim'in elinde yeti§en ve ondan musikT dersleri alan ve onun MevlevTIiginden 
etkilenen II. Mahmud'un, MevlevTIige muhabbetinde Yenikapi mevlevThanesi muntesiplerinden 
HammamTzade Ismail Dede Efendi'nin etkisi buyuktur. III. Selim'i MevlevTIige adeta rabt eden §eyh 
Galib kabul edilirse, Ismail Dede Efendi de, II. Mahmud igin ayni konumdadir. Ismail Dede'den yedi- 
sekiz ya§ kugijk olan II. Mahmud, Dede lie sabik padi§ah III. Selim'den daha samimidir. Dede'yi 
dinlemek igin haftanin hemen her gar§ambasi Be§ikta§ MevlevThanesi'ne devam eden II. Mahmud, 
yine bir defasinda hasta yatagindan kalkarak ayin dinlemek ijzere Be§ikta§ MevlevThanesi'ne gitmi§tir. 
Onun donemi, Dede'nin Neoklasik Turk MusikTsi Donemi'dir ve Ismail Dede besteledigi ayinlerle, 
MevlevT musikTsinde otorite oldugunu kabul ettirmi§tir.63 

Bu donemde Be§ikta§ MevlevT §eyhi Mahmud Dede'nin (6. 1234/1818) mevlevThanenin ta'miri 
igin padi§ah II. Mahmud'a yazdigi arTza kabul g6rmu§ ve §ehremini Hayrullah Efendi tarafindan 
dergahin tamamen tamir ve hamam ve meydan hucrelerinin yanina yeni hucrelerin yapilmasi uygun 
g6rulmu§, in§aat ve tamir 1230/1815 yilinda ba§layip, 1231/1 81 6'da tamamlanmi§ ve Mukabele 
merasimiyle agilmi§tir. Bu tamirat ve in§a igin 40.000 kuru§ harcanmi§tir.64 

Ata Tarihi'nde, II. Mahmud'un huzurunda tertip edilen kume fasillarina Mahmud Dede'nin, 
kayinpederi Be§ikta§ Mevlevihanesi §eyhi Yusuf Dede lie birlikte katildigi belirtilmektedir ki, bu da 
Mahmud Dede'nin musikT dalinda da maharetine bir i§aret kabul edilebilir.65 

II. Mahmud, Be§ikta§ MevlevThanesi'ni, Mehmed KadrT Dede Donemi'nde dergah Qiragan 
Sarayi'nin geni§letilmesi maksadiyla tamamen yiktirilmi§tir. Dergahin yeri saraya ilhak edilmi§ ve 
mevlevThane saraya biti§ik olan Musahib Abdi Bey'in yalisina ta§inmi§tir. MevlevTIige muhabbeti 
bilinen Sultan Mahmud, beiki de dergahlari yiktirilan dedeganin gonullerini almak ve onlara kar§i 
muhabbetini izhar etmek maksadiyla, mazereti olmadikga her hafta mukabele gijnu dergaha gelir, 
mukabeleden sonra KadrT Dede lie sohbet edermi§. Ayrica Qiragan Sarayi dahilinde kalmi§ olan 
MevlevT dedelerinin kabirlerine de, her gece kandiller yaktirmi§tir.66 Sultan Mahmud, 1 255/1 839'da 
kendisinin de katildigi bir mukabelede, Ismail Dede'nin "Ferahfeza Ayini"ni izlemi§tir.67 

Ayni §ekilde Yenikapi MevlevThanesi'ni de sik sik ziyaret giden II. Mahmud nazarinda dergah 
§eyhi AbdiJIbaki Nasir Dede'nin MevlevT §eyhleri arasinda ozel bir yeri vardir. Daha once de 
belirttigimiz gibi. III. Selim ve II. Mahmud Donemlerinde yeti§tirdigi talebeler, tasavvuf, edebiyat ve 



171 



musikT alaninda telif ettigi ve besteledigi eserlerle §6hret bulmu§, bir otorite oldugunu g6stermi§ ve her 
iki padi§ahtan da yakin ilgi gormu§tur.68 

Donemin devlet erkanindan Kegecizade izzet Molla da, AbdulbakT Dede'nin murTdidir.69 Ismail 
Dede Efendi'ye de, ney ve dinT musikTsi dersleri veren ve Yenikapi MevlevThanesi'ni tam aniamiyla 
musikT konservatuarina d6nu§turmu§ olan AbdulbakT Nasir Dede'yi, II. Mahmud, huzurunda icra 
olunan kijmefasillarinda dinlemi§tir.70 

II. Mahmud'un, Yenikapi MevlevThanesi §eyhi AbdulbakT Nasir Dede'ye kar§i muhabbeti 
neticesinde, Yenikapi MevlevThanesi himmet-i padi§ahT lie esasli bir tamir gegirmi§, dergahin 
semahane ile tijrbesi yeniden yaptirilmi§tir. AbdulbakT Nasir Dede'nin Defter-i Dervi§an M'a 
ayrintilarini da yazdigi bu tamir o zamanlar Ni§anciba§i gorevinde bulunan Halet Efendi ve §ehremTni 
Hayrullah Efendi'nin bir urgana baglanmi§ ta§i yerine koymalariyla, AbdulbakT Nasir Dede'nin de dua 
ve giJIbankiyla 1231/1816 §a'ban ayinda ba§lami§71 ve 9 Cemaziyelula 1232/1817 tarihinde 
Padi§ahin, ve istanbul'da bulunan bijtun me§ayihinda te§rifleriyle icra edilen bir mevlit merasimi 
sonunda agilmi§tir.72 

Kendi padi§ahligi Donemi'nde Yenikapi MevlevThanesi §eyhi olan Osman Salahaddin Dede'ye 
de, daha onceki §eyhler gibi teveccijh ve iltifat g6stermi§tir. Sultan Mahmud'un Yenikapi Dergahi 
miJdavimlerinden oldugu, hatta karli ve soguk ki§ giJnlerinde dahi dergahi ve Osman Salahaddin 
Dede'yi ziyaret ettigi, oglu AbdiJImecTd'inde tahta gegtikten sonra babasi gibi Yenikapi Dergahi'ni ve 
Osman Salahaddin Dede'yi sik sik ziyaret ettigi herkesge malumdur.73 

1253/1837 yilinda Osman Salahaddin Dede'nin me§ihat Donemi'nde Yenikapi MevlevThanesi 
buyuk bir tamirat gegirmi§tir. Padi§ahin yaptirdigi bu tamirat neticesinde dergahin biJtun yapilari 
yenilenmi§tir.74 

XIX. asrin bu Donemi'nde, MevlevTIerle devlet arasindaki ili§ki sadedinde ijzerinde durulmasi 
gereken onemli bir §ahsiyet de, Halet Efendi diye maruf Mehmed Said Halet Efendi'dir75 (1238/1822). 
Halet Efendi, III. Selim zamanindan itibaren devletin ge§itli kademelerinde gorevlerde bulunmu§, 
nihayet II. Mahmud Donemi'nde Devlet Kethudaligi76 ve II. Mahmud'un MiJhurdarligi makamma 
yukselmi§tir.77 

§eyh Galib zamaninda, evi Galata Dergahi'na yakin oldugu igin dergaha sik sik gelip giden ve 
§eyh Galib'le sohbet eden Halet Efendi, MevlevT tarTkatma Yenikapi MevlevThanesi §eyhi AN NutkT 
Dede (6. 1219/1804) vasitasiyla girmi§ ve Dede'ye intisab etmi§tir.78 Mehmed Ziya, Halet Efendi'nin 
Devlet Kethudasi oldugu zaman Galata Dergahi'na yaptigi bir gok yardimlara §eyh Galib'e kar§i bu 
zamanda husule gelen sevgisinin azmettirdigini ve bunda da muvaffak oldugunu kaydetmektedir. 
Halet Efendi'ye, 1234/1818 yilinda da Mehmed Said Hemdem Qelebi tarafindan MevlevT icazeti 
verilmi§tir.79 



172 



MevlevTIige muntesipligi ve resmi sifati sebebiyle, turn MevlevTIerce, devlet kethudaligi yaninda, 
A. Golpinarli'nin tabiriyle "MevlevT kethudasi" olarak kabul edilmi§tir. MevlevTIer ijzerinde etkinligi o 
dereceye varmi§tir ki, 1246/1830 yilinda vefat eden Yenikapi MevlevThanesi §eyhlerinden Recep 
HusnT Dede'nin me§Thatnamesi 1236/1821 yilinda usul geregi, Konya'dan §eyhulislamliga 
gonderilmesi gerekirken, dogruca Halet Efendi'ye g6nderilmi§, Halet Efendi §eyhi gagirmi§, A§giba§i, 
HiJsnT Dede ve Kasimpa§a §eyhi AN Efendi, me§Thatnameyi Halet Efendi'den alip §eyhulislam'a 
gitmi§ler, §eyhulislam me§Thatnameyi alip okumu§ ve §eyh efendiye teslim etmi§ ve posta oturma 
toreni bundan sonra tertip edilmi§tir.80 

MevlevTIer, ozellikle de Galata MevlevThanesi §eyhleri bu donemde, Halet Efendi gibi Osmanli 
siyasT tarihinde gok onemli rol oynami§, burokrasinin kilit noktalarindaki devlet adamlarini tarTkat 
§emsiyesi altina alarak devletin tarTkat ijzerindeki etkisini, kendi istedikleri dogrultuda yonlendirme 
imkanini bulmu§lardir. Galata MevlevThanesini tarihini yakindan ilgilendiren, devlet Kethudasi Halet 
Efendi'nin faaliyetlerini de bu gergevede deger kazanmaktadir. Halet Efendi'nin, II. Mahmud 
iJzerindeki nijfuzunu kullanarak Kudretullah Dede'nin Galata MevlevThanesi me§Thatine atanmasini 
saglamasmi da bu gergevede degerlendirmek lazimdir.81 

Halet Efendi tarafindan Galata Dergahinin giri§inin sag tarafina iki katli kagir bir yapi olarak 
sebil, muvakkithane ve kijtuphaneden mute§ekkil bir bina in§a ettirilmi§tir ve vakiflar bagi§lami§tir82 

1230-1231/1815-1816 yilinda 33475 kuru§ sarf edilerek tamamlanan Yenikapi 
MevlevThanesi'nin tamirinde buyuk rol oynami§ ve ilk ta§i §ehreminiyle beraber yerine koymu§tur.83 

II. Mahmud'un Yenigeriligi ortadan kaldirmasina direnmesi neticesinde, padi§ah tarafindan 
azledilmi§, once Bursa'ya, daha sonra da kendi istegiyle Konya'ya surulmu§, Qelebi dairesinde ikamet 
ederken, 1223/1823 yilinda Konya'ya gonderilen Mehmed Aga tarafindan kilig kaytaniyla bogularak 
6ldurulmu§, vucudu Mevlana Dergah'nin kapisi onijndeki turbeye, ba§i da istanbul'a getirilerek Galata 
Dergahi'na defnedilmi§tir.84 

Galata MevlevThanesi, 1240/1824 yilinda bir yangin gegirmi§ ve ba§ta matbah ile mescid olmak 
ijzere, dokuz adet dervi§ hijcresi yangindan etkilenmi§, kullanilmaz hale gelmi§85 dervi§ler gadira 
gikmi§tir. Bundan sonraki dergahia ilgili ilk tamir yine II. Mahmud tarafindan 1835'te yaptirildigina 
gore, muhtemelen bu tarihe kadar dervi§ler gadirlarda ya§ami§lardir.86 

Diger MevlevT dergahlarinda da oldugu gibi, kuruldugu gijnden itibaren devrin padi§ahi veya ileri 
gelen ve MevlevT muhibbi olan devlet adamlari tarafindan korunup gozetilen Kasimpa§a 
MevlevThanesi, II. Mahmud tarafindan da bir gok tamTr ve tadilata tabi tutulmu§ ve mezkur padi§ahlar 
tarafindan da zaman zaman ziyaret edilmi§tir.87 

Tarih-i Ata'da nakledildigine gore musikT§ina§ MevlevT §eyhlerinden olan §emsedin Dede'yi, II. 
Mahmud, sarayda icra edilen kume fasillarina katmi§tir.88 Beiki de bu sebeptendir ki, Mehmed 

173 



§emseddin Dede Donemi'nde Kasimpa§a MevlevThanesi, gerek II. Mahmud gerekse Sultan 
AbdiJImecTd tarafindan gorijp g6zetilmi§tir. 

1250/1834 senesinde II. Mahmud tarafindan dergah tarihinin en onemli tamiratlarindan birini 
gormu§89, Halil Mehmed Rifat Pa§a (6.1272/1856) 90 da bu tamirata maddi destekte bulunmu§tur.91 

Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivi'nde bulunan bazi belgeler, II. Mahmud'un dergahi onarmakia 
yetinmeyip, dergaha aylik 400 kuru§luk taamiyye tahsisinde bulundugunu92 dergahin bazi 
masraflarinin devlet tarafindan kar§ilandigini93 gostermektedir. 

II. Mahmud Donemi'nde, yine Uskudar Mevlevihanesi §eyhi NecTb Dede de, II. Mahmud 
tarafindan dergahin tamir ettirilmesine muvaffak olmu§tur. Bu onarim esnasinda Mu§ir Ahmed Fevzi 
Pa§a, II Mahmud tarafindan bina emini tayin edilmi§ ve dergah 1250/1834 tarihinde onarilmi§tir. 

C. II. Mahmud ve Diger MevlevThaneler 

II. Mahmud Konya ve Istanbul dergahlari yaninda, diger MevlevT dergahlariyla da ilgilenmi§ ve 
tekkelerin gerekli tamirleri yapilmi§tir. Bunlardan biri de Karaman MevlevThanesi'dir. XIX. asrin 
ba§larinda II. Mahmud Donemi'nde tekkenin sahip oldugu mu§temilatindan semahane, meydan 
odasi, matbah, dokuz adet dervi§ hucresi, harab olan turbenin kubbesi, kiler, odunluk, ahirlar, §eyh 
efendinin odasi ve tekkeye bagli bazi vakif binalari, ba§mimar AN Riza Efendi tarafindan diJzenlenen 
ve zamanin mevlevThane §eyhi AN Qelebi tarafindan da mijhurlenen bir ke§ifname neticesinde onarim 
gegirmi§tir. 

1251/1835-1255/1839 yillari arasinda da yine dergah onarim ve yenileme faaliyetlerine tabi 
tutulmu§ ve semahane, selamlik-harem, dervi§ hiJcreleri ve matbah yeniden in§a edilmi§tir. 94 

Yine ayni donem ba§larinda, 1227/1812 yilinda Ni§anci iken 1223/1808 yilinda KiJtahya'ya 
siJrulen Halet Efendi'nin gayretleriyle tamir edilmi§ ve tamire dair kitabe mevlevThanenin bati duvarina 
asilmi§tir. 1229/1813 yilinda KiJtahya'da ikamete mahkum olan Sadrazam Galip Pa§a, dergah 
yakinindaki bir haneyi MevlevT §eyhlerine tahsis etmi§ ve buna dair bir vakfiye tanzim etmi§tir. 95 

Salih Dede zamaninda Bursa MevlevThanesi'ne, 1235/1820 tarihinde eski Bursa Valisi ve 
MevlevT muhibbi olan Halil Hamid Pa§a'nin (o. 1199/1785) oglu Nuri Pa§a'nin (6. 1257/1841) gayret 
ve yardimlariyla, yeni bir semahane in§a edilmi§ ve eski semahane mescid olarak kullanilmaya 
ba§lanmi§tir.96 

II. Mahmud zamaninda Gelibolu MevlevThanesi'nde alim, §air ve musikT§inas AzmT Dede vardir. 
MusikT bilgisini ise heryil istanbul'a geldikge HammamTzade Ismail Dede'den me§k etmi§tir. 

Ismail Dede de birkag defa Sultan II. Mahmud'la birlikte Gelibolu'ya giderek tekkede misafir 
olmu§tur.97 Bu samimiyetten olsa gerek, II. Mahmud tarafindan Lapseki'ye bagli Camhas ve Qeltikgi 

timarlari Gelibolu MevlevThanesi'ne verilmi§tir.98 

174 



C. AbdiJImecTd Donemi (1255/1839-1278/1861) ve MevlevTIer 

II. Mahmud'un olijmunden sonra, Osmanli tahtina AbdiJImecTd gegmi§ ve tahta cijlusu lie birlikte 
3 Kasim 1839 tarihinde GiJIhane Hatt-i Humayunu'nu ilan etmi§tir. Boylece XIX. asir Osmanli tarihi 
iginde Tanzimat Donemi diye isimlendirilen bir donem ba§lami§ ve yine toplumu sosyal ve siyasal 
alanda duzenlemeye matuf tedbirler getirilmi§tir.99 

Bilindigi gibi Tanzimat Fermani tasavvufi hayati diJzenleyici veya islah edici aniamda her hangi 
bir hukum igermemektedir.100 

Sultan AbdiJImecTd saglam bir dini terbiye gormu§, sohbeti tatli, nazik, sanat yonu olan ve el 
yazisi hattat denilecek kadar guzel bir padi§ahtir. Bazi geceler sarayda yalniz ba§ina ney ufledigi de 
rivayet edilmi§tir.101 

AbdulmecTd'in MevlevT gevreleri di§inda, MevlevT oldugu bilinmemekle birlikte, vefatindan sonra 
on Nak§T-HalidT dervi§inin turbesinde hatm-i hacegan icra etmelerini vasiyet etmesi, tasavvufi 
gevrelere yakinligi agisindan 6nemlidir.102 

A. AbdulmecTd ve Konya Mevlana Dergahi 

II. Mahmud'tan sonra tahta gegen Sultan AbdulmecTd de babasi gibi MevlevTIeri gok seven bir 
padi§ahtir. Bu yuzden Konya gelebisinin hig bir istegi geri gevrilmemi§tir. Tahta giktiginda Konya §eyhi 
Said Hemdem Qelebi'ye 1000 kuru§luk bir maa§ baglami§tir.103 

Veled Qelebi izbudak'in naklettigine gore; AbdulmecTd, Hemdem Qelebi'yi gok sevmektedir. 
AbdulmecTd, Qelebi'nin kendisini sarayda ziyaret ettigi bir esnada ona gok yakin davranmi§ ve onunia 
birlikte bahgede gezmi§tir ki, Veled Qelebi'ye gore bu davrani§, gelebiler arasinda unutulmayan bir 
konudur.104 

Padi§ahla bu derecede samimim olan Hemdem Qelebi, 1263/1846'da Sadrazam'a gonderdigi 
bir mektupta, damatlari Rasih ve Huseyin Efendilere hirer kaymakamlik verilmesini rica etmi§, bu 
ricasi padi§ah nezdinde de kabul edilmi§tir. Ayni yil istanbul'a gelmi§ Hirka-i §erTfi ziyaret etmi§, 
padi§ah tarafindan kabul edilmi§, yalisinda misafir oldugu MufTd Bey'in dahi maa§ina zam yapilmi§, 
rijtbesi terfi olunmu§tur.105 

Bu kar§ilikli sevgi sebebiyle olsa gerektir ki, Ibrahim Pa§a kumandasindaki Misirli Mehmet AN 
Pa§a ordusu Konya'yi ele gegirince, Hemdem Qelebi istanbul'a firar etmi§, bu suretle Osmanliya 
bagliligini ortaya koymu§ ve AbdulmecTd'in iltifatlarina mazhar olmu§tur. Misir Ordusu Konya'dan 
gekildikten sonra, SaTd Hemdem Qelebi Konya'ya d6nmu§ ve posta oturmu§tur.106 

Yine SaTd Hemdem Qelebi Padi§aha bagliligi sadedinde; 1244/1828 yilinda Rusya harbinelO? 
katilmak ijzere istanbul'a dokuz dervT§ g6ndermi§, Qelebi'ye vekaleten Bursa §eyhi Salih Dede 
(6.1246/1830) onderliginde, Karahisar ve Bursa'dan gelenlerle de 21 ki§i olan bu MevlevTIer, harbe 

175 



i§tirak igin istanbul'a gelmi§108 ve Halil Hamit Pa§a'nin oglu Nurullah Pa§a'nin maiyetine katilmi§lar 
ve Nurullah Pa§a'nin karde§i Arif Beyin konaginda misafir edilmi§ler ve daha sonra Tuna civarinda 
harbe i§tirak etmi§tir.109 

Mehmed Said Hemdem Qelebi He AbdiJImecTd arasindaki bu ili§ki, Konya Mevlana Dergahi He 
XIX. asirdaki bijtun padi§ahlar igin de (bir iki olay mijstesna) genellenebilir bir ili§kidir. Konya Mevlana 
Dergahi arasinda tesis edilmi§ olan iyi ili§kiler neticesinde; gerek Hemdem Qelebi ve diger gelebiler 
ve aileleri, gerekse biJtun MevlevT dervi§leri ve dergahlari bu donem igerisinde gorijp g6zetilmi§tir. 
Padi§ahlar tarafmdan Qelebi Efendi'ye siJrekli atiyyeler ihsan edilmi§ ve maa§i zamlandirilmi§110, 
borglari silinmi§111, mevlevThane §eyhlerinin muhassasat-i kadTmeleri artirilmi§tir.112 Bazilarina yeni 
maa§lar baglanmi§, vefat edenlerin maa§lari varislerine tevdi edilmi§, bazilarinin evieri tamir 
edilmi§tir.113 Mevlana tijrbesi ve dergah mu§temilatinin bazi kisimlari elden gegirilmi§, Hemdem 
Qelebinin hanesi onarilmi§tir.114 

1 275/1 858'de Yenikapi MevlevThanesi §eyhi Osman Efendi'nin, yerine bir vekTI tayin ederek 
Konya'yi ziyaret etmesi igin, padi§ahtan izin ve delalet buyurmasi ricasiyla Sadrazam AN Pa§a'ya 
Konya Dergahi'ndan bir mektup g6ndermi§, Osman Efendi'ye bu seyahat igin izin ve 25000 kuru§ 
ihsan-i §ahane verilmi§tir.115 

Ayni yil SaTd Hemdem Qelebi'nin Konya'daki evinin tamir masraflari, padi§ahin iradesiyle Maliye 
Nezareti tarafmdan odenmi§tir.116 

B. AbdulmecTd ve Istanbul MevlevThaneleri 

Sultan AbdulmecTd de II. Mahmud gibi Istanbul MevlevThanelerinin mudavimlerindendir. Babasi 
II. Mahmud'la ve karde§i Abdulaziz'le birlikte Osman Salahaddin Dede zamaninda dergahi ziyaret 
etmi§tir.117 

MevlevT tarTkati gevrelerince babasi II. Mahmud gibi MevlevT kabul edilen Sultan AbdulmecTd, 
MevlevT tekkelerindeki MesnevT ogretim sistemini yayma du§uncesiyle saltanata culusunun ilk 
yillarinda iki Daru'l-MesnevT agtirmi§tir. MevlevT tarTkatine mensup olsun olmasin herkese agik olan 
ve bir nevi MesnevT EnstitiJsu kabul edilen bu merkezler yoluyla, Farsga'nin ogretilmesi yaninda, bir 
tasavvufi-edebT zevk de topluma kazandirilmaya gali§ilmi§tir. 

Birinci Daru'l-MesnevT Koca Mustafa Pa§a'da kurulmu§ olup bir muddet sonra MesnevThan 
Hoca Husameddin Efendi (6.1285/1869) tarafmdan EyiJb Sultan semtine ta§inmi§tir. Digeri ise 
Mehmed Murad Efendi'nin (6.1263/1848) Fatih-Qar§amba'daki Murad Molla Dergahi'ndadir. Bu 
dergahin ilk icazetnameleri verilirken Sultan AbdulmecTd bizzat DariJ'l-MesnevT'ye gelerek mezun olan 
genglere te§vik mahiyetinde hediyeler vermi§tir ki aralarmda Ahmed Cevdet Pa§a118 da vardir. 
Buralardan Feyzullah efendilerle, Hoca Husameddin Efendi'nin halifesi Mustafa Vahyi (6.1295/1878) 
ve Mustafa Said (6.1257/1841) gibi MesnevThanlar yeti§mi§tir. Sa'diyye tarTkati §eyhlerinden Elif 

176 



Efendi de MesnevThandir.119 Bu hadise devrin padi§ahinin konuya verdigi ehemmiyeti gostermesi 
afisindan da onemlidir.120 

AbdulmecTd Daru'l-MesnevTIeri tesis yaninda zaman zaman istanbul'daki MevlevT dergahlarini 
da ziyaret etmi§ ve mevlevThanelere destegini devam ettirmi§tir. 

Yarim yijzyildan fazia me§ihat makaminda bulunan Kudretullah Dede zamaninda, II. 
Mahmud'un Yenigeri-Bekta§ilere kar§i yuruttugij MevlevTIeri destekleme politikasi, AbdulmecTd 
tarafindan da surdurulmu§ ve bunun sonucu Galata MevlevThanesi, tarihindeki yogun tamir ve imar 
faaliyetlerinden birine daha sahne olmu§tur.121 

Vine bu donemde II. Mahmud'un kizi Adile Sultan'in122, babasinin yolunu izleyerek Nak§ibendT 
olmasina ragmen, 1263/1847 tarihinde Dergaha buyuk bir sarnig ve §adirvan yaptirmasi, Kudretullah 
Dede'nin giri§imleriyle de Sultan AbdulmecTd tarafindan 1276/1860 yilinda semahanenin tamir 
ettirilmesi123 MevlevTIige olan teveccuhun XIX. asrin ikinci yarismda da surdurdijgunij gostermesi 
agismdan onemlidir. Daha ilginci, bir tahsisat sadedinde, 1261/1845 senesinde Yenikapi 
MevlevThanesi'nde bulunan hayvanlari igin arpa ve saman tayinin yapilmasidir.124 

Yenikapi MevlevThanesi Osman Salahaddin Efendi'nin genglik zamaninda devrin ileri gelen 
devlet adamlarinin, alimlerin ve ariflerin toplanti yeri haline gelmi§tir. Bu toplantilara katilanlar 
arasinda kendisine intisab eden Sadrazam Kececizade Fuad Pa§a ve AN Pa§alarla, Misirli Kamil 
Pa§a, Prens Mustafa Pa§a, Adile Sultanin e§i Mehmed AN Pa§a, Sadrazam Midhat Pa§a ve 
§eyhulislam Sadeddin ve Refik Efendiler bulunmaktadir.125 

Mehmed Ziya'nin naklettigine gore; Sultan AbdulmecTd maiyetinde bulunan §ehzade 
AbdulhamTd ve Re§ad Efendilerle birlikte Yenikapi dergahina geldigi gibi, ayrica AbdulhamTd karde§i 
Re§ad Efendi lie birlikte dergaha iki defa da yalniz gelmi§lerdir.126 

Salahaddin Dede'nin me§That Donemi'nde Yenikapi MevlevThanesi ug buyijk tamirat gegirmi§tir. 
Sultan AbdulmecTd Donemi'nde de ikinci tamirati gegiren dergaha gevre duvarlari tamir edilmi§tir.127 
1261/1845-1267/1851 tarihieri arasinda yer alan bu donem igerisinde dergah dahilinde bulunan 
ge§meler ve bazi mahaller de tamirata tabi tutulmu§tur.128 

Sultan Mahmud tarafindan sevilen ve Donemi'nde de sarayda icra edilen kume fasillarina 
katilan129 Mehmed §emseddin Dede'yi ve Kasimpa§a MevlevThanesi'ni, II. Mahmud gibi Sultan 
AbdulmecTd de gorijp g6zetilmi§tir. 1260/1844 senesinde padi§ah tarafindan Kasimpa§a 
MevlevThanesi §eyhi §emsT Efendi'ye atiyyeler verilmi§130, ayni yil Kasimpa§a MevlevThanesi 
§eyhinin hayvanati igin §a'r (arpa) ve saman tayini dahi yapilmi§tir.131 

c) AbdulmecTd ve Diger MevlevThaneler 



177 



II. AbdulhamTd gibi Sultan AbdulmecTd de HammamTzade Ismail Dede'nin musikT talebesi AzmT 
Dede zamaninda, Dede Efendi He birlikte Gelibolu'ya giderek tekkede misafir olmu§tur.132 

Sultan AbdulmecTd, Gelibolu MevlevThanesi'ni 47.430 kuru§luk bir masrafia harap olmu§ binalari 
geni§leterek 1256/1840 yilinda yeniden bina ettirmi§tir.133 Yine Sultan AbdulmecTd tarafindan 1266- 
1267/1850-1851 tarihierinde 95.390 kuru§ harcanarak dergah yeniden tamir ve tadil edilmi§tir.134 

Bursa MevlevThanesi 1260/1844 senesi de, Sultan AbdulmecTd tarafindan Bursa'yi ziyareti 
munasebetiyle miJkemmel bir§ekilde onarilmi§, dergahin bazi ilaveleri tamamlanmi§tir.135 

Kutahya MevlevThanesinin de ayni §ekilde 1257/1841 yilinda da AbdulmecTd tarafindan tamir 
ettirildigine dair bir kitabe dergahta bulunmaktadir.136 

Sultan AbdiJImecTd'in Konya Mevlana Dergahi §eyhi Said Hemdem Qelebi ba§ta olmak uzere, 
Istanbul ve diger mevlevThanelere ve §eyhlerine gosterdigi teveccijh, MevlevT muhibbi devlet 
adamlarinin da mevlevThanelere maddi ve manevi destek gikmalarina onculuk etmi§tir. 

1260/1844 senesinde Bosna Mu§iri Vezir Osman, Pa§a Edirne MevlevThanesine mijbarek 
gecelerde ve Ramazan ayinda kullanilan kandiller igin bedell emval-i eyaletten verilmek uzere 12 kilo 
zeytinyagi tahsis etmi§,137 1264/1846 yilinda mutad oldugu vechile tahsis edilen taamiye kar§iliginin 
verilmesi igin berat-i all yazilmi§tir.138 

Vezirlik rutbesi elinden alinarak once Kutahya'ya daha sonra da Bursa'ya siJrulen Abdurrahman 
Nafiz Pa§a (6.1269/1852), Bursa MevlevThanesi postni§ini Mehmed Dede'nin dostlarindandir. Pa§a 
vaktinin gogunu MevlevThanede gegirir hatta dergahi supururmu§. Mehmed Dede'nin i§aretiyle eski 
rutbesine kavu§an ve vezirlik rutbesi lade edilip Maliye Nezareti'ne tayin edilen Nafiz Pa§a, ilk i§ 
olarak Bursa MevlevThanesine ekmek ve diger malzemeleri tahsis olmu§tur.139 Ayrica Nafiz Pa§a'nin 
Bursa MevlevThanesine vakfinin oldugunu Mehmed Ziya nakletmektedir.140 

Yine Mehmed Dede zamaninda, 1274/1857 tarihinde Bursa valisi bulunan SiJIeyman Refet 
Pa§a'nin himmetiyle dergahin matbah, tijrbe ve dervi§ hucreleri tamir edilmi§141, tamir keyfiyeti de 
Dersaadet'e bildirilmi§tir.142 

4. AbdiJIazTz Donemi (1278/1861-1293/1876) ve MevlevTIer 

II. Mahmud'un oglu olan Sultan AbdiJIazTz, 1278/1861 yilinda tahta gegmi§, hattat ve 
musikT§ina§ bir padi§ahtir. I. Mahmud Kemal'in, padi§ahin ba§katibi Atif Bey'den naklettigine gore; 
musikT§inasligi on plana gikmi§, her saza a§ina ise de tarTkat-i Mevleviyyeye muhabbetinden dolayi 
ney uflemeye meraklidir. Ney derslerini Yusuf Pa§a'dan (6. 1821-1884) almi§tir. 143 Ayni zamanda 
§air ve bestekarlik yonu de bulunan AbdulazTz'in, bazi §iirleri bestelendigi gibi, yaptigi bazi bestelerin 
guftelerini bizzat de kendisi yazmi§tir.144 



178 



Onun padi§ahligi yillarinda, tasavvuf gevrelerin yakindan ilgilendiren en onemli geli§me, II. 
Mahmud Donemi'nde yapilan tanzim ve islah gali§malarinin bir neticesi olan "Meclis-i Me§ayih"in 
kurulmasidir.145 

XIX. yuzyilda Tanzimat oncesi ba§layan "tankatlari ve tekkeleri kontrol altindan bulundurma" 
du§uncesinin kemal noktasi Meclis-i Me§ayih'in kurulmasidir.146 1283/1866'da faaliyete gegen bu 
meclisin ilk reisligini usienen Osman Salahaddin Dede, 1285/1868-1296/1878 yillari arasinda Meclis-i 
Me§ayih'in ilk safhasi diye de nitelenen donemde vazife yapmi§tir. Osman Salahaddin Dede'nin bu 
makama layik gorulmesinde Dedenin salahiyetiyle birlikte; devrin padi§ahi AbdiJIazTz'in MevlevT 
muhibbi ve ayni zamanda neyzen olmasinm da tesiri olmu§tur.147 

Sultan AbdulazTz, 1284/1867 yilinda Konya Mevlana Dergahi'nm yipranan bazi boliJmlerinin 
onarilmasi igin dergah §eyhinin kendisine yazdigi bir rica dilekgesi geri gevirmemi§, §eyhin ricasi 
kabul ederek dergahin; matbah, kubbe-i hadra ve diger bazi bolumlerini onartmi§tir. Bu onarimda 
dergaha 700.000 kuru§ masraf edilmi§tir. Sultan AbdulazTz 1285/1868 yilinda dergahin bu onarimma 
dergah §adirvanini da Have etmi§tir.148 

Sultan AbdulazTz Donemi'nde, 1284/1867 yilinda bir ihmal yuzunden yanan Konya gar§isi He 
Yuksek Cami ve Kapu Camiinin tekrar yapilmasi igin gayret sarfeden Mahmud Sadreddin Qelebi'nin 
yardimina Padi§ah ve annesi Pertevniyal Valide Sultan yeti§mi§ ve Yuksek Cami yerine §imdiki 
Aziziye Camii'ni yaptirmi§tir. 

Padi§ahin bu davrani§i zamanin Konya valisi olan Burdurlu Ahmed Tevfik Pa§a'ya da ornek 
olmu§ ve bugun ki Konya Kapu Cami yerinde, 1285/1868 yilinda yaptirilan Cami Vali ve Konya 
Dergahi §eyhi Mahmud Sadrettin Qelebini'nin para yardimi He tamamlanmi§, ayrica yanan 
dijkkanlarin yerine 55 yeni diJkkan in§a edilmi§tir.149 

Konya yangin felaketlerinin ardindan 1290/1873 yilinda buyiJk bir kuraklik tehlikesine maruz 
kalmi§, yine Mahmud Sadreddin Qelebi Konya Valisi'yie birlikte halka yardima ko§mu§, bu iki olayda 
gosterdigi yardim severlikten dolayi halk ve yoneticiler nazarinda Konya Mevlana dergahina tevecciJh 
artmi§, hatta Sultan AbdulazTz, Qelebi'ye ni§anlar tevcih etmi§tir.150 

Padi§ah nezdinde biraktigi guzel intiba sebebiyle Sadrettin Qelebi'ye padi§ah atiyeler vermi§, 
ailesine mensup gelebilere maa§lar tahsis edilmi§ -ki bunlardan Fahrettin ve Abdulvahid Qelebiler, 
XIX. asir postni§inleridir-,151 hatta Misir'a gidecek olan MevlevT tarTkatmdan Haci Ahmed Dede'ye, 
yolculugu miJddetince yardim edilmesi ve kolaylik gosterilmesine dair saray tarafindan gerekli 
makamlara emirlerg6nderilmi§tir.152 

Yenikapi MevlevThanesi'nin AbdulazTz donemdeki tamirini, ise Misir Valisi Ismail Pa§a 

uslenmi§tir. 1280/1863-1281/1864 yillari arasinda 83.432 kuru§ harcanarak gergekle§tirilen bu 

tamirde dervi§ hucreleri, harem ve selamlik daireleri yeniden in§a edilmi§, dergahin semahanesi de 

esasli bir §ekilde tamir g6rmu§tur.153 

179 



Sultan AbdulazTz'in hallinden sonra Osmanli tahtina gegen ve sadece ijg ay ug gunluk 
padi§ahlik yapan V. Murad, omrijnun gogunu Osmanli saraylarinda mahpus olarak gegirmi§ bir 
padi§ahtir. Ozellikle Padi§ahlik makammdan aziinden sonra, omriJnun geri kalan 28 yilini, 17 
Cemaziyelahir 1322/1914 Sail gunij vefat edinceye kadar Qiragan Sarayi'nda gegirmi§tir. Bu sure 
zarfinda biraderi AbdiJIhamit Han tarafindan saraydan gikmasina dahi izin verilmemi§tir.154 

Osmanli hanedani olmasi sebebiyle iyi bir egitim alan Sultan V. Murad, iyi bir musikT tahsili de 
gormu§tur. Alaturka ve alafranga musTkiden ho§lanan geng veliaht, iyi derecede piyano galabildigi 
gibi, ufak tefek §arkilar da bestelemi§tir.155 

1312/1894 senesinde Qiragan Sarayi'nda mecburT ikametinde iken annesinin ayni sene vefati 
ijzerine, bu teessur sebebiyle oglu §ehzade Salahaddin Efendiyle beraber uzun uzun MesnevT 
okumu§lardir. Bundan gok zevk aldiklari da kaydedilmektedir.156 

5. II. AbdiJIhamTd (1293/1876-1326/1908) Donemi ve MevlevTIer 

II. AbdiJIhamTd Donemi bir aniamda devlet-tarTkat yakinla§masinin ya§andigi bir donem 
olmu§tur. Her gegen gijn kotuye giden devleti kurtarma tedbirlerinin ba§arisizliga ugradigini goren II. 
AbdulhamTd, hem ig hem de di§ politikada icraatlarinda, medrese ve tekke gibi iki temel mijesseseye 
dayanmayi tercih etmi§tir. Padi§ah tarTkat mensuplariyla iyi geginmek igin elinden geleni yapmi§ ve bu 
sadette bir gok tarTkat §eyhiyle fikir ali§ veri§inde bulunmu§, bu ili§kiyi devletin bekasi igin zaruri 
g6rmu§tur.157 II. AbdiJIhamTd'in sik g6ru§up fikir ali§ veri§inde bulundugu §eyhlerden biri de Yenikapi 
MevlevThanesi §eyhi Osman Salahaddin Dede'dir.158 

A. II. AbdulhamTd ve Konya Mevlana Dergahi 

II. AbdulhamTd Donemi'nde Konya Mevlana dergahinda Sadreddin Qelebi, Mustafa Safvet 
Qelebi ve AbdiJIvahid Qelebiler postni§in olarak MevlevT tarTkatinin ba§inda bulunmu§lardir. Bu 
donemdeki ilk iki gelebi zamaninda Konya Mevlana Dergahi ile devlet arasindaki ili§kiler iyi bir 
dijzeyde seyretmi§tir. Hatta 1306/1888 yilinda, II. AbdulhamTd tarafindan Konya Mevlana Dergahi 
semahanesi geni§lettirilip tamir ettirilmi§tir.159 

II. AbdulhamTd Donemi'nin son on biryilinda postni§in olan Abdulvahid Qelebi'nin zaman zaman 
II. AbdulhamTd aleyhinde konu§masi ve AbdiJIhamTd'in Yildiz Sarayina kar§ilik Konya Meram 
baglarinda "Yildiz K6§ku" adiyla siJsliJ bir k6§k yaptirmasi ve §ehir iginde saray faytonlarina benzer 
faytonlaria gezinmesi ve her haliyle padi§ahi ku§kulandirir davrani§larda bulunmasi, Qelebi'nin saray 
tarafindan siJrekli takibat altinda tutulmasina sebep olmu§tur. §ehzade V. Re§ad'in MevlevT olmasi ve 
Qelebi'nin Bekta§T me§rep tavirlari da bu takibatin bir ba§ka sebebini te§kil etmektedir.160 

Abdulvahid Qelebi'nin vilayetle arasinda meydana gelen gerginlikler de tabiatiyla Sarayi da 
etkilemi§ ve uzun mijddet devam etmi§tir.161 Mehmed Ziya Bey; AbdiJIvahid Qelebi'ye yapilan 



180 



baskilar gok ileriye gittiginden §eyh gorevinden istifa ederek saraya bir telgraf gekip "BiJtun 
MevlevTIerle birlikte ferman buyurulacak yere gog etmeye haziriz" dedigini nakletmektedir.162 

Sultan AbdiJIhamTd, Re§ad Efendi'nin MevlevT tankatina muntesip olmasi sebebiyle Konya'daki 
Qelebi Efendiyi ve bijtun MevlevTIeri tarassut altinda tutturmu§tur. Konya'da oturup da saraya ho§ 
gorunmek isteyen herkes de bu firsattan faydalanmak istemi§tir. Hatta oyle ki Konya Mevlana 
sertabbahinin (A§giba§i) istanbul'a hareket ettigini bile Konya Valisi onemli bir hadise imi§ gibi saraya 
jurnalleme yoluna gitmi§tir."163 

Ayni §ekilde istanbul'da da §ehzade V. Re§ad'i surekli kontrol altinda tutmaktadir. Qunku II. 
AbdulhamTd'e gore; saltanatin kendi elinden gitmesinde, herkesten gok V. Re§ad'in menfaati vardir ve 
mazide padi§ah aleyhindeki entrikalar hep veliaht dairelerinde du§unulmu§tur. Bu sebeple padi§ah V. 
Re§ad'la irtibatli olan, Beyoglu'ndaki terzisine varincaya kadar herkesi takip ettirmi§tir.164 

Mehmed Ziya Bey, biJtun bu olaylari Qelebinin kalender me§rep hallerine, A. Golpinarli da Alevi- 
Bekta§T me§rep olmasina baglasa da, asil sebep oncelikle Mahmud Kemal'in belirttigi Konya 
valilerinin, Qelebi'nin Konya'daki nijfuzunu kirmak, daha sonra da Tahsin Pa§a'nin belirttigi ve Ferit 
Pa§a'da agik bir §ekilde goriJIdugu ijzere Konya Valilerinin, AbdiJIhamTd Han'in Sultan Re§ad'la ilgili 
vehminden ve onun MevlevT olmasindan faydalanarak, Padi§ahin nezdinde daha iyi bir yere gelme 
gabalanndan kaynaklanmaktadir. 

Mehmed Ziya Bey geli§en olaylardan a§iri derece de muteessir olan Qelebi Efendi'nin bizzat 
kendisine "Biz MevlevTIerin Osmanli Devleti'ne ve hanedana sadakat ve bagliligimiz gok eskidir. Bu 
husus tarihe mal olmu§ bir sadakattir. Bilmem neden bagliligimiz bu §ekilde yansitiliyor?" diye 
sezleni§te bulunmu§tur.165 

Neticede, saray tarafindan Abdulvahid Qelebi'ye yapilan baskilar 1325/1907 yilinda vefatina 
kadar devam etmi§tir. Kendisinden sonra yerine gegen oglu AbdiJIhalim Qelebi de, siyasetin di§inda 
kalmami§ ve II. AbdulhamTd'in tahttan indirilmesi igin gali§an ittihat ve TerakkT'ye destek mahiyetinde, 
Meclis-i Ayan ve Meclis-i Mebusan Reisligi'ne ve Hareket Ordusu Kumandanligi'na bir mektup 
yazmi§tir.166 

B. II. AbdiJIhamTd ve Istanbul MevlevThaneleri 

Mehmed Ziya'nin naklettigine gore; II. AbdiJIhamTd §ehzadeligi zamaninda Sultan Abdulmecid 
maiyetinde Re§ad Efendilerle birlikte Yenikapi Mevlevihanesine geldigi gibi, ayrica AbdulhamTd 
karde§i Re§ad Efendi lie birlikte dergaha iki defa da yalniz gelmi§lerdir.167 

II. AbdiJIhamTd'in MevlevTIige muhabbeti §ehzadeligi gijnierinden ba§lami§ ve V. Murad'in 
tahtdan indirilip yerine kendisinin gegirilmesi Donemi'nde, onemli bir rol oynayan Yenikapi 
MevlevThanesi §eyhi Osman Salahaddin Dede lie olan diyaloglarin esnasinda daha da artmi§tir. 



181 



II. AbdulhamTd Donemi'nde MevlevTIer igerisinde siyasT aniamda en faal ve etkin §ahsiyet 
Yenikapi MevlevThanesi §eyhi Osman Salahaddin Dede'dir. Daha sonra yerine postni§in olan oglu 
Mehmed CelaleddTn Dede de, babasindan kalan bu siyasT etkinligi devam ettirmi§tir. Osman 
Salahaddin Dede'nin devrin siyasi olaylari iginde olmasinda, MevlevT olan devlet erkanin §eyhin 
gengliginden beri Yenikapi dergahina devamlari da onemli bir etkendir. Bu donemde Mithat Pa§a 
ba§ta olmak uzere, Sadrazam Fuad (6. 1286/1869)168 ve AN Pa§alar (6. 1288/1871)169, Misirli 
Kamil Pa§a (6. 1303/1 886), 170 Prens Mustafa Pa§a, Damad CelaleddTn Pa§a, Adile Sultanin e§i 
Mehmed AN Pa§a, §eyhulislamlardan Sadeddin ve Refik Efendilerle, Mehmed Sahib Efendi (Sahib 
Molla)171 gibi onemli isimler bu dergahin mudavimlerindendir.172 

Hig ku§kusuz Osman Salahaddin Dede'nin II. AbdulhamTd Devri'nin siyasT olaylari igine yer 
almasinda, Midhat Pa§a etkili olmu§tur. Yenikapi MevlevThanesi'ne kom§u olarak ikamet eden Midhat 
Pa§a'nin zaman zaman konaginda ba§inda MevlevT sikkesi lie oturdugunu ve bu kom§uluk sayesinde 
dergaha daha sik gelip gittigini Mehmed Ziya nakletmektedir.173 

Bu aniamda AbdulhamTd Han'la ozel bir diyalogu olan Osman Salahaddin Dede, Midhat Pa§a 
sayesinde AbdulhamTd Han'in tahta gegmesinden once ve tahta gegtikten sonra padi§ahla yakin 
ili§kide bulunmu§tur. Bu ikili ili§ki lie ilgili tek kaynagimiz olan Mehmed Ziya'nin naklettiklerine gore; 
Osman Salahaddin Dede'nin AbdiJIhamTdle dergaha geli§leri anindaki diyaloglari daha sonra 
AbdulhamTd Han'in tahta gegmeye hazirlandigi siralarda ve tahta gegtikten sonra da devam etmi§ ve 
Yenikapi MevlevThanesi, Damad Mahmud Pa§a ve Midhat Pa§a tarafindan bu meselelerin konu§ulup 
planlandigi merkez haline getirilmi§tir.174 

Bu bulu§ma neticesinde Osman Salahaddin Dede araciligi lie Sultan AbdulhamTd Han'la Midhat 
Pa§a arasinda ilk bulu§ma Bogazigi'nde Haci Osman Bayiri lie maslak yolu uzerindeki ko§kte vukua 
gelmi§tir.175 Mehmed Ziya bu bulu§maya aracilik edenin Cemile Sultan'in e§i Taifte vefat eden 
Damad Mahmud Pa§a oldugunu kaydediyor.176 Bu bulu§maya Midhat Pa§a'yi Osman Salahaddin 
Dede g6turmu§177 ve bu onemli bulu§ma neticesinde §ehzade AbdulhamTd Midhat Pa§a'ya padi§ah 
oldugu takdirde Te§kilat-i Esasiyye Kanunu'nu Nan edecegine dair soz vermi§ ve bu sozun tek tanigi 
da Osman Salahaddin Dede olmu§tur.178 

Nitekim Osman Salahaddin Dede, V. Murad'in tahttan indirilip yerine AbdulhamTd Han'in tahta 
gikarildigi gun Koca Mustafa Dergahi §eyhi RazT Efendi, (6. 1309/1891) Merkez Efendi §eyhi 
Nureddin Efendi (o. 1298/1882) ve diger me§ayihla beraber Topkapi Sarayi'nda yapilan bey'at 
merasimine gagrilmi§lar, Fetva-yi §erif'in gecikmesi uzerine tela§a du§en §eyhulislam Hayrullah 
Efendiye: "icma-yi ummet fetva degil midir?" diyerek orada bulunan zevatin AbdiJIhamTd'e bey'atini 
temin etmi§tir. Bu sozlerden ve Dede'nin ferasetinden etkilenen AbdulhamTd Han egilip Dede'nin elini 
opmu§tur.179 

Sultan AbdulhamTd tahta gegtikten sonra Osman Salahaddin Dede'den sarayda MesnevT 
okutmasini istemi§ ve kendisine ayda bin kuru§ maa§ baglanmi§tir. Haftada bir veya iki gun olarak 

182 



belirlenen MesnevT okuma programlarina maalesef AbdulhamTd Han sadece bir defa 
katilabilmi§tir.180 

Osman Salahaddin Dede, AbdulhamTd'in saltanati suresince zaman zaman huzura gagrilmi§, 
bazi konularda g6ru§lerine ba§vurulmu§, hatta padi§ah tarafindan Midhat Pa§a'yi sert tavirlarindan 
dolayi uyarmasi igin, kendisine mektup dahi yazilmi§tir. Salahaddin Dede de mektubun geregini 
yerine getirerek Midhat Pa§a'yi uyarmi§tir.181 

Daha sonra geli§en olaylar AbdulhamTd'in Osman Salahaddin Dede lie olan irtibatinin 
kopmasina neden olmu§tur. Osman Salahaddin Dede'nin padi§ah nazarmda gordijgu iltifat bazilarini 
kiskandirmi§, Midhat Pa§a'nin AbdulazTz'in halinde dahli bulundugu suglamasiyla saray nezdinde 
gozden du§mesi, onunia yakin dost olan Osman Salahaddin Dede'nin AbdiJIhamTd'le olan ili§kilerini 
de etkilemi§tir. Ya§li olmasi bahane edilerek sarayda verdigi MesnevT derslerini nihayetlendirmesi ve 
dergahta oturup zikirle i§tigali irade buyurulmu§tur. Dedeye kar§i onceden husumet besleyenlerin 
durumdan istifade etmesiyle, kendisine verilen bin kuru§ maa§i da kesilmi§, duruma hayli ijzulen 
Osman Salahaddin Dede, dergaha kapanmi§ ve vakitlerini okuyup yazmakia ge5irmi§tir.182 

Osman Salahaddin Dede'den sonra yerine gegen oglu Mehmed CelaleddTn Dede de, devrinin 
siyasT olaylariyla yakindan ilgilenmi§tir. Mehmed Ziya'nin da naklettigi gibi, babasi Osman Salahaddin 
Dede'den Yenikapi MevlevThanesi me§Thatini devralmakia beraber, onun ayni zamanda sosyal ve 
siyasT mirasina da konmu§tur. Uzun sure babasmin me§That makamina vekaleti ve babasiyla birlikte 
bir gok siyasT ve sosyal meselelere mudahaleleri, kendisine babasmin sahip oldugu sosyal ve siyasT 
meselelerdeki ince g6ru§u kazandirmi§tir. Hatta bir meseleden dolayi AbdulhamTd Han'in CelaleddTn 
Dede igin "Celal Efendi ince du§unur" dedigini i§ittigini Mehmed Ziya nakletmektedir.183 

Celaleddin Dede kendisine kar§i padi§ahin bu teveccuhu olmasina ragmen sarayin takibinden 
kendini kurtaramami§tir. Bunda AbdulhamTd Han'ini memleketin iginde bulundugu siyasT galkantilar 
sebebiyle memleketin her yerinde olup biten hadiselerle ilgili muteyakkiz olmasi184 ve Celaleddin 
Dede'nin babasi ijzerindeki ku§kularin da etkisi olmu§, boylece dergahia ilgili takibat devam etmi§tir. 
Bu takibattan Celaleddin Dede ciddi bir §ekilde iJzuntu duymaktadir. Babasmin vefati neticesinde 
onun igin dergahta mevlud okutmaya te§ebbusu, saraydan gekindigi iginde davetliler listesini kisa 
tuttugu halde, yine de takibata ugramasi ve o gece dergaha adeta devletin hafiye te§kilatinin her 
kademesinde gorevli zevatin hucumu mevlidin once men edilmesi daha sonra izin verilmesi, onu daha 
gok uzuntuye sevk etmi§tir.185 

Oyle ki dergah AbdulhamTd Han'in hafiyelerince siJrekli kontrol altinda tutulmu§tur. Dergaha 
giren gikanlar takip edilir, dergaha miJdavim olan zevatia ilgili istihbaratlar toplanir olmu§tur. Bu 
hassasiyet o dereceye ula§ir ki, neticede Celaleddin Dede ve Yenikapi dergahiyla ilgili akia gelmedik 
jurnaller saraya ula§tirilmi§tir. 



183 



Edirne MevlevThanesi §eyhi Aydinli E§ref Dede'nin vefati ile gorevin oglu Salahaddin Efendi'ye 
tevcihini bildiren tezkere ile Konya a§giba§isi Salahaddin Dede'nin istanbul'a geli§i "Qelebi Efendi 
istanbul'a geldi" §eklinde saraya bildirilmesi neticesinde olayin takip ve tahkiki igin her tarafa 
gonderilen memurlarin karli bir gecede Yenikapi Dergahina gelerek Celaleddin Dede'yi yatagindan 
kaldirip sorguya gekmeleri dergah uzerindeki kontrolu gostermesi agisindan ilgi gekicidir.186 

Bunlardan beiki de en tuhaf olani Celaleddin Dede'nin oglu AbdiJIbakT Efendi'nin eviendigi 
sirada vuku bulan olaydir. Saraya ula§an jurnale gore; dijgun esnasinda, bu bahane ile bazi devlet 
bijyukleri kadin kiligina girerek dergaha geleceklerdir ve burada devletle alakali muhim i§ler 
mijzakere edilecektir. Bunu haber alan saray, hafiyeleri o gece dergaha doldurmu§ ve kale 
kapisindan gikip dergaha dogru giden kapali kadin arabalarina varincaya kadar aranmi§tir.187 

Bu donemde AbdiJIhamTd Han'in MevlevTIige kar§i bir ku§ku igerisine girmesinde, Konya'da 
bulunan ve kalenderT me§reb haliyle dikkat geken AbdiJIvahid Qelebi'nin davrani§larinin da etkisi 
olmu§tur. Qelebinin bu hall, Veliaht Sultan Re§ad'in da MevlevT olmasi gibi sebepler, etrafin da 
telkinleriyle padi§ahin dikkatini celbetmi§, padi§ah Qelebi Efendinin sijrekli takibini istemi§tir. Tabi ki 
bu takip sadece Qelebi Efendi ile sinirli kalmami§, biJtun MevlevTIeri de igine almi§tir. 

Sarayin Celaleddin Dede uzerindeki takibine bir ba§ka sebepte; o donemde memlekette hakim 
olan istibdadi ortadan kaldirmak igin bir te§ekkul olu§turan ve merkezi Paris'te bulunan Jon Turkler 
diye bilinen te§kilatin aralarina istanbul'dan bazi zevati da almalari ve bu zevat iginde yer alan BedevT 
§eyhi Nail Efendi, karde§i Devlet §urasi Bidayet Mahkemesi Reisi Hakki Bey, Mu§ir Kazim Pa§a, 
Fuad Pa§a, Bursa Valisi Azmi Bey'in babasi, Galib Pa§a'nin damadi Cemal pa§alarin dergahta 
toplanmalari ve Dedeyle fikir ali§ veri§inde bulunmalaridir. Cemiyetin Paris'te yayinlanan gazetelerini 
Hakki Bey, §eyhin damadi Sivil Emekli Sandigi Nazir Muavini Muhiddin Bey'e verdigini, onun da 
potinlerinin igine koyarak gizli bir §ekilde dergaha getirerek okunmasini sagladigini Mehmed Ziya 
kaydetmektedir.188 

Bu olaylar ba§ta Celaleddin Dede olmak uzere biJtun MevlevTIerin hijrriyet severliklerine 
yorumlanmi§tir.189 Bu noktada daha da ileri gidilerek, diJzenlenecek bir kompio ile Veliaht Mehmed 
Re§ad'in II. AbdiJIhamTd'in yerine tahta gegirilecegi §eyh Naili Efendi tarafmdan Celaleddin Dedeye 
aniatilip fikir alinmi§, fakat "boyle muhim bir meselede esasli tedbirler almadan i§e giri§menin millet ve 
memleketin yararina olmayacagi, durumu kadere terk etmenin bu a§amada en iyi notice olacagmi" 
ifade eden Celaleddin Dede ileri g6ru§lulugunu ve siyasT alandaki maharetini sergilemi§tir.190 

BiJtun bunlara ragmen Mehmed Celaleddin Dede'nin vefatindan ijzuntu duyan padi§ah, 
definden sonra Hazine-i Hassa memurlari ile cenaze masrafi olarak 2000 kuru§ gondermi§se de, bu 
para §eyhin vasiyeti geregince bu hizmete sarf edilmemi§tir.191 

Yukaridaki siyasi olaylar geli§meden once, tahta giktigi siralarda Huseyin Fahreddin Dede'nin 
mensup ve muhiblerinin destekleriyle in§aati devam eden Bahariye Mevlevihanesine, II. 

184 



AbdulhamTd'in de katkilari oldugu bilinmektedir. ilk binalari, semahane, turbe, on sekiz odali dervi§ 
hucresi ve matbah-i §eriften olu§an dergaha, daha sonra II. AbdulhamTd guney cephesi Halig'e bakan 
ilk iki kati harem, ug katli da selamlik olarak kullanilmak uzere yirmi sekiz odali bir me§rutahane in§a 
ettirmi§tir. Ayrica, somathane, hamam, helalar ve harem mutfaginin da bu sirada in§a edildigi 
anla§ilmaktadir.192 

C. II. AbdulhamTd ve Diger Dergahlar 

Konya ve istanbul'daki MevlevThane §eyhleriyle bir takim siyasi sebeple sikintisi olan II. 
AbdulhamTd, siyasetin di§inda kalan MevlevThanelere yardim ve taltif etmeye devam etmi§tir. 

1305/1887 yilinda, II. AbdulhamTd'in emriyle Kutahya MevlevThanesi yeniden in§a edilmi§tir. 
Yine 1306/1888 yilinda Mutasarrif Tevfik Pa§a zamaninda dergahin onarildigi gibi, dergah 
camisindeki minber de yenilenmi§tir.193 

1317/1899 yilinda da, "tavr-i avam" ijzere olmasi sebebiyle halkin teveccuhijnu kazanmi§ olan 
Kutahya MevlevThanesi §eyhi Husameddin Qelebi'yi,194 "bir kit'a ni§an-i alT OsmanT" lie taltif 
etmi§tir.195 

1323/1905 yilinda Afyonkarahisar MevlevThanesi, AN CelaleddTn Qelebi'nin gayretleriyle II. 
AbdulhamTd Han tarafindan 14000 altin sarf edilerek esasli bir §ekilde tamir ettirilmi§, tamir ug yil 
surmij? ve 1908 yilinda sona ermi§, dergah iginde medfun zevatin pu§Tdelerini yenilemi§, dergaha bir 
de minare Have edilmi§ ve dergah bu giinkij bigimini almi§tir.196 

Kills MevlevThanesi'ne de yeni bir tekke kapisi yaptirmi§tir.197 II. AbdulhamTd, Gelibolu 
dergahinin semahane ve turbe binalarini yenilemi§ ve bu yenilemeye dair kitabeler, semahane ve 
turbelerin kapilari uzerinde bulunmaktadir.198 

Yine II. AbdulhamTd zamaninda, 1309/1891 tarihinde. Bursa valisi olan Mahmud CelaleddTn 
Pa§a'nin arzi uzerine, Maliye Naziri tarafindan ayrilan 500 liralik bir tahsisatia. Bursa 
MevlevThanesi'nin semahane, matbah ve dervi§ hucreleri tamir edilmi§ ve Mahmud CelaleddTn Pa§a 
tarafindan soylenilen tarih, ciJmle kapisinin uzerine konulmu§tur.199 

Anadolu'daki diger bazi MevlevT dergahlari da siyasi alanda faaliyetlere giri§mi§ler ve 
AbdulhamTd muhalifi bazi hareketlerin iginde bulunmu§lardir. 

Yine Mehmed Ziya Bey bizzat kendisi ve Bursa §eyhi Mehmed §emseddin Dede'nin ve diger 
MevlevTIerin de iginde bulundugu Jon Turk taraftari bir grubdan bahsetmekte ve aracilar He Paris'ten 
gelen gazetelerin bu topluluk tarafindan icra edilen meclislerde okundugunu nakletmektedir.200 

A. Golpinarli da, AbdiJIhalim Memduh (o. 1905), izmir'de gikan Hikmet Gazetesi sahibi Doktor 
Ibrahim Edhem ve bu gazetenin ba§yazari Tevfik Nevzat (6. 1905) gibi hurriyet taraftarlari arasinda 

185 



Izmir MevlevThanesi §eyhi Nuri Dede ve Tokadzade §ekib gibi MevlevTIerin de bulundugunu, bunlann 
"erbab-i mefsedettendir" diye Bitlis'e siJrulduklerini belirtmektedir.201 

Buna mukabil Halep MevlevThanesi'nde 1309/1891 yilinda Vacid Dede'nin azii ijzerine, 
AbdulhamTd Han Donemi'nde hijkumetle olan iyi ili§kileri neticesinde Halep MevlevThanesi 
postni§inligine atandigi anla§ilan Amil Qelebi, gerek donemin hukumetiyle olan baglantisi ve gerekse 
gelebi olmasi hasebiyle Halep'te hukumetin ileri gelen memur ve vazifelilerini §6hretinden 
faydalanarak kendi nufuzu altina almi§ ve Halep MevlevThanesi'nde de istedigi gibi rahat tasarruf 
etme imkanini bulmu§tur.202 



1 Enver Ziya Karal, Osmanli Tarihi, (Be§inci Baski), Ankara 1988, V, 11; Yilmaz Oztuna, 
Buyuk Turkiye Tarihi, Istanbul 1978, VI, 385, 389-392; Samiha Ayverdi, Turk Tarihinde Osmanli 
Asirlari, (UgiJncu Baski), Istanbul 1993, II, 235-249. 

2 Enver Behnan §apolyo, Osmanli Sultanlari Tarihi, Istanbul 1961, s. 348-349; Yilmaz 
Oztuna, BuyiJk Turk MusikT Antolojisi, Ankara 1990, II, 282; S. Ayverdi, a.g.e., II, 235, 246; O. Nuri 
Ozpekel, "§air ve MusikT§inas Osmanli Padi§ahlari", Osmanli, Yeni Turkiye Yayinlari, Ankara 1999, 
X, 619. Ayrica "III. Selim Ekolij" lie ilgili olarak bk. Yilmaz Oztuna, Dede Efendi, Ankara 1996, s. 33- 
34. 

3 Bu ayin-i §erif'in guftesi igin bkz. Saadettin Nuzhet Ergun, Turk MusikTsi Antolojisi DTnT 
Eserler, Istanbul 1943, s. 513. 

4 Ismail Hakki Uzungar§ili, Osmanli Tarihi, Ankara 1988, 3. Bs, IV, 565 ve ayni sayfadaki 4 
nolu dipnot; O. Nuri Pekel, a.g.m., X, 619. 

5 S. N. Ergun, Turk MusikT Antolojisi, II, 399. 

6 S. Ayverdi, a.g.e., II, 258-264. 

7 S. Ayverdi, II, 246. 

8 Seyyid Sahih Ahmed Dede, Mecmuatu't-Tevarih-i MevlevTyye, SiJIeymaniye Kutijphanesi, 
Yazma Bagi§lar No. 1462, s. 190. 

9 S. Ayverdi, a.g.e., II, 255; Dilgin, a.g.m., s. 32. 

10 DariJ'l-MesnevTIerle ilgili bak. Osman Ergin, Maarif Tarihi, M. Kara, a.g.e., s. 109-111; 
Cevdet Pa§a, Tezakir (Tetimme 40), (ne§r. Cavit Baysun), Ankara 1967, s. 13-17. 

186 



1 1 Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, Istanbul 1983, s 249; S. Ayverdi, 251-258. 

12 Yayla imami Tarihi, s. 132-133. 

13 Bk. Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 248. 

14 Christoph K. Neumann, "XIX. Yuzyila Girerken Kenya MevlevT Asitanesi lie Devlet 
Adasindaki ili§kiler", SU Turkiyat Ara§tirmalari Dergisi, sy. 2, Kenya 1996, s. 179. 

15 Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 170-174. 

16 Bu donemde, Ulemanin, Yenigerilerin ve Halkin Nizam-i CedTd'e baki§i igin bkz. E. Z. 
Karal, a.g.e., V, 77-80. 

17 Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 173; Ayrica III. Selim §eyh Galib dostlugu ve 
bunun Nizam-i CedTd gergevesinde yorumlanmasi igin. Bk. George W. Gawrych, "§eyh Galib And 
Selim III: Mevlevizm And The Nizam-i Cedid", International Journal of Turkish Studies, IV/1, 1987, s. 
91-114. 

18 A. Golpinarli, Mevlana'dan Sora MevlevTIik., s. 175-176; Ayrica bk. F. Hasluck, Bekta§Tlik 
Tetkikleri, (terc. R. Hulusi), Istanbul 1928; irfan GiJndiJz, Osmanlilarda Devlet Tekke Munasebetleri, 
Istanbul 1983, s. 146. 

19 Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivi (BOA), Cevdet Evkaf (C. EVK), 25829 (25 S 1204) ve Kamil 
Kepeci (KK) 2373, s. 308-309 (25 S 1204/1789) ayrica daireler arasi yazi§malar igin Cevdet Tasnifi 
(CT) 1140(tarihsiz), 1141 (13 R 1204), 1142 (16/17 Ra 1204/1289), 10889(21 8 1204/1289). 

20 BOA, CT, 1 61 85 (9 Ca-25 § 1 205). 

21 Ahmed Cevdet, Tarih-i Cevdet, Istanbul 1278, c. 5, s. 273. 

22 C. Neumann, a.g.m., s. 170. 

23 MevlevT dergahlarinin tamiri ve "Hz Mevlana'nin ve etrafindaki eizze-i kiram'in 
pu§Tdelerinin tecdid ettirilmesi ve pu§Tdelerin Konya'ya irsal lie sandukalara vaz' olundugu gijnlerde 
Nemge musalahasinin akdolunmasi" ve Galata MevlevThanesi'nin tamirinin bitirildigi gunlerde 
Kapudan Pa§anin Donanmay-i HiJmayun lie Akdeniz'de ba§ari kazanmasi MevlevTIigin "ugur ve 
kerameti" sayilmi§tir. Ahmed Cevdet Pa§a, a.g.e., V, 272, VI. s. 166. 

24 BOA, CT 16185, (9 Ca-25 § 1205) Belgenin tam metni igin bkz. C. K. Neumann, a.g.m., s. 
171). 

25 C. Neumann, a.g.m., s. 171. 

187 



26 C. Neumann, a.g.m., s. 172. §eyh Galib'in dergahin tamirine dair yazdigi §iirler igin bkz. 
Dilgin, a.g.m., s. 73-76. 

27 Golpinarli, a.g.e., s. 259. 

28 C. K. Neumann, a.g.m., s. 173. 

29 BOA, CT 16455, (5 S 1214-24 R 1215), CT 984, (Ra 1216); CT 16455, (S 1215) Dergahin 
vergi kaynaklarina dair daha geni§ bilgi igin bk. C. K. Neumann, a.g.m., s. 173, 24 nolu dipnot. 

30 BOA, CT 1 8240 1 C 1 258 (4. 1 . 1 794). 

31 §. Uzluk, a.g.e., s. 158. III. Selim'nin yeniledigi bu ortiJIerle ilgili geni§ bilgi igin. Bk. 
Erdogan Erol, "Padi§ah III. Selim'in Mevlana'nm TiJrbesi igin Yaptirdigi Pu§ide", Turk Etnografya 
Dergisi, XIX, Ankara 1991, s. 9-29. 

32 Ekrem l§in, "MevlevTIigin Osmanli Modernle§mesindeki Yeri ve §eyh Galib", §eyh Galib 
Kitabi, Istanbul 1995, s. 52. 

33 Erdogan Erol, "Padi§ah III. Selim'in Mevlana'nm TiJrbesi igin Yaptirdigi Pu§ide", Turk 
Etnografya Dergisi, sy. XIX, Ankara 1991, s. 24. 

34 A. Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 339. 

35 Cem Dilgin, "§eyh Galib'in MevlevThanelerin Tamirine ili§kin §iirleri", Osmanli 
Ara§tirmalari Dergisi, Sayi: XIV, Istanbul 1994, XIV, s. 33. 

36 Sicill-i OsmanT, III, 726; Asaf Halet Qelebi, "Galib Dede", Turk Yurdu, §ubat 1 957, sy. 265, 
s. 597-598; A. Golpinarli Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. II. 

37 Sicill-i OsmanT, III, 726; Asaf Halet Qelebi, a.g.m., s. 598-602. 

38 Osmanli MiJellifleri, I, 39; Nuri Ozcan "AN NutkT Dede", DJA, II, s. 199. 

39 M. Ziya, Yenikapi Mevlevihanesi, s. 157. Musahib Ahmed Aga 1209/1794 tarihinde vefat 
ederek Galata dergahi haziresine defnedilmi§tir. M. Ziya, a.g.e., s. 157. 

40 HiJseyin bin Ismail AyvansarayT, HadTkatiJ'l-Cevami, Istanbul 1281, II, 107-108; BOA, CT, 
5337, (5 Receb 1217/1802). 

41 Ahmed Cevdet Pa§a, Tarih-i Cevdet, Matbaa-yi Osmaniye, Istanbul 1284, VII, 145. 

42 AyvansarayT, a.g.e., II, 108. 



188 



43 AN NutkT Dede, Defter-i Dervi§an I, SiJIeymaniye Kutuphanesi Nafiz Pa§a nr. 1194, vr. 
22a. 

44 Ekrem l§in, "Be§ikta§/Bahariye MevlevThanesi", Istanbul Dergisi, VI, 132. 

45 Erdem Yucel, "Kasimpa§a MevlevThanesi", Turk Dunyasi Ara§tirmalari Dergisi, Aralik 
1979, s. 81; Baha Tanman, "Bahariye Mevlevihanesi", DiJnden Bugune Istanbul Ansiklopedisi (DBiA), 
I, 482-483. 

46 Tarih-i Ata, Istanbul 1293, III, 193. 

47 BOA, Cevdet Tasnifi (CT) 734, (26 L 1 21 6/1 801 ). 

48 E. Ziya Karal, a.g.e., V, 80-89. 

49 Y. Oztuna, Turk MusikT Ansiklopedisi, II, 2; Son Hattatlar, 189-194; Y. Oztuna, Dede 
Efendi, s. 35-39. 

50 E.Z. Karal, a.g.e., V, 98-142. 

51 E.Z. Karal, a.g.e., V, 142-164. 

52 Mustafa Kara, "Tanzimat Donemi ve TasavvufT Hayat", Tanzimatin 150. YildoniJmu 
Uluslararasi Sempozyumu (Bildiriler), Ankara 1991, s. 299; a. mif., "Tanzimattan Cumhuriyete 
Tasavvuf ve TarTkatlar", Tanzimattan. Cumhuriyete TiJrkiye Ansiklopedisi, lleti§im Yayinlari, Istanbul 
1985, IV, 983. 

53 I. Hami Dani§mend, Izahli Osmanli Tarihi Kronolojisi, IV, 110-111. 

54 Yenigeri Ocagi'nin kaldirilmasindan sonra Bekta§Tlerle ilgili ne yapilmasi gerektigi 
hususunda, 2 Zilhicce 1241/8 Temmuz 1826 gunij saray iginde bulunan cami-i §erifte yapilan, 
Padi§ah II. Mahmud'un kafes arkasindan takip ettigi, sadrazam, eski ve yeni §eyhulislamlar ve 
zamanin onemli tekke §eyhlerinin de hazir bulundugu toplantiya Kudretullah Dede de i§tirak etmi§ ve 
Bekta§i tarTkatinin tarihine yon veren kararlara katkida bulunmu§tur. bk. Ahmed Cevdet Pa§a, Tarih-i 
Cevdet, XII, 236. Ayrica bu toplantinin donemin tarTkat ve tekkeleri agisindan degerlendirmesi igin bk. 
Irfan GundiJz, Osmanlilarda Devlet Tekke MiJnasebetleri, s. 133-147. 

55 Frederich W. Hasluck, Bekta§T Tedkikleri, s. 133; M. Kara, Din Hayat Sanat Agisindan 
Tekkeler ve Zaviyeler, (UgiJncu Baski) Aralik 1990, s. 210; a. mIf., a.g.m, s. 983. 

56 I. GiJndiJz, a.g.e., s. 150. 

57 A. Golpinarli, Mevlana'dan Sora MevlevTIik, s. 175-176. 



189 



58 Mehmed Ziya, a.g.e., s. 103. 

59 II. Mahmud'un Mevlana dergahini tamir ettirmesi lie ilgili Defter-i Dervi§an M'de geni§ 
malumat vardir. bk Defter-i Dervi§an II, s. 65-87. 

60 M. Onder, Yuzyillar Boyunca MevlevTIik, s. 65. 

61 i. GundiJz, a.g.e., s. 153. 

62 BOA, UM, 31768. 

63 Y. Oztuna, Dede Efendi, s. 35-37. II. Mahmud ve Ismail Dede Efendi lie ilgili bilgi igin bkz. 
Yilmaz Oztuna, Dede Efendi, s. 35-39; S. Ayverdi, Turk Tarihinde Osmanli Asirlari, II, 258-264. 

64 Defter-i Dervi§an II, s. 44. 

65 Tarih-iAta, II, 193. 

66 Sultan Mahmud'un Mehmed KadrT Dede'ye ve Be§ikta§ MevlevThanesi'ne olan ilgisinin bir 
ba§ka ornegi de, §eyhin biraderlerine kadar atiyye ihsanlarinda bulunmasidir. Bk. BOA, JD, 23 
Muharrem 1266/1849. Dergaha tahsis edilen pirincin de bu donemde bijyuk bir hassasiyetle ifasi 
devam etmi§tir. Bk. BOA, HH, nr. 27199 (1253/1837). 

67 R. E. Kogu "Be§ikta§ MevlevThanesi", JA, V, 2586; Muzaffer Erdogan, "MevlevT Kurulu§lari 
Arasinda Istanbul MevlevThaneleri", lUEF GiJney-Dogu ve Avrupa Ara§tirmalari Dergisi, sy. 4-5, 
Istanbul 1975-1976, s. 37; E. I§in, a.g.m., s. 132. 

68 Osmanli Muellifleri, I, 39; N. Ozcan, a.g.m., DiA, II, 199. 

69 Nihad Sami Banarli, Resimli Turk Edebiyati, II, 834. Kegecizade Izzet Molla'nin hayatiyla 
ilgili geni§ bilgi igin bkz. Ibnulemin Mahmud Kemal, Son Asir Turk §airleri, Istanbul, ty, s. 735-756; A. 
Hamdi Tanpinar, XIX. Asir Turk Edebiyat Tarihi, Istanbul 1988, s. 88-93; Ibrahim BulbiJI, Kegecizade 
Izzet Molla, Ankara 1989, s. 1-45. 

70 E. I§in, a.g.e, s. 129. Nuri Ozcan, a.g.m., DiA, II, 199. 

71 Defter-i Dervi§an II, s. 46. 

72 Ayvansarayi, a.g.e., I, 330. AbdiJIbaki Nasir Dede dergahin gegirdigi bu tamirle ilgili detayli 
bilgiyi, dergahin butun unsurlarinin tamirine ba§lanilip bitirildigi tarihieriyle birlikte verilmektedir. 
Defter-i Dervi§an II, s. 46-57. 

73 M. Ziya, a.g.e., s. 182. 

74 BOA, Irade Dahiliye (ID), 6298, (14 Receb 1262/1845). 

190 



75 Halet Said Efendi ile ilgili geni§ bilgi igin bk. Tarih-i §aniszade, Istanbul 1290, I, 249; Tarih- 
i Cevdet, XII, 54-60; Abdurrahman §eref, Tarih Musahabeleri, s. 27-38; M. Ziya, a.g.e., s. 99-105; A. 
Golpinarli, Mevlanadan Sonra MevlevTIik, 174, 248-254, 414; E. I§in, a.g.m., s. 123. 

76 Sadrazam yardimciligi demek olan memurun ijnvanidir. Ayni zamanda Yenigeri Ocaginin 
bijyuk zabitlerinden biri. Bk. M. Z. Pakalin, Osmanli Tarih Deyimleri ve Terimleri Sozlijgu (OTDTS), II, 
251-252. 

77 Halet Efendi'nin Resmi gorevleri igin bk. E. Z. Karal, a.g.e., V, 77, 102, 111, 113. 

78 Defteri Dervi§an I, vr. 15b; Mehmed Ziya, a.g.e., s. 103-104. 

79 Mehmed Ziya, a.g.e., s. 99-1 05. 

80 M. Ziya, a.g.e., s. 71-72; A. Golpinarli, Mevlanadan Sonra MevlevTIik, s. 253. 

81 Abdurrahman §eref, Tarih Musahabeleri, Istanbul 1323, s. 36; Sicill-i Osmani, IV/i, s. 63. 

82 C. Kerametii, Galata MevlevThanesi Divan Edebiyati MiJzesi, Istanbul 1977, s. 23-24; Izzet 
Kumbaracilar, Istanbul Sebilleri, Istanbul 1938, s. 51; 0. Faruk §erifiglu, Su Guzeli Istanbul Sebilleri, 
Istanbul 1995, s. 158. E. Yucel, a.g.m., s. 76-77; Ismail E. EriJnsal, Turk KiJtiJphaneleri Tarihi, Ankara 
1988,11, 127. 

83 Mehmed Ziya, a.g.e., s. 88-89; A. Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 253. 

84 Davud Fatin, HatimetuTe§'ar, Istanbul 1271, s. 54-55; Sicill-i Osmani, II, 102; Mehmed 
Ziya, a.g.e., s. 105. Abdurrahman §eref, a.g.e., s. 34; Cemil Qiftgi, MaktuI §airler, Istanbul 1997, s. 
553-560. 

85 BOA, Cevdet Evkaf, nr. 14508. 

86 C. Kerametii, a.g.e., s. 20; E. I§in, a.g.m., s, 124. 

87 E. YiJcel, a.g.m., s. 81 ; B. Tanman, a.g.m., s. 482-483. 

88 Tarih-i Ata, III, 193. 

89 AyvansarayT, a. e., II, 11. 

90 Geni§ bilgi igin bk. Sicill-i OsmanT, II, 307-308. 

91 Sicill-i OsmanT, II, 307. 

92 BOA, HH 27178, 1251/1835 (II. Mahmud Iradesi). 



191 



93 BOA, NSEK, nr. 1 0578, 25 Cemaziyelahir 1 253/1 837, 24 Ramazan 1 254/1 838. 

94 D. AN GiJIcan, Karaman MevlevThanesi, MevlevTIik ve Karamanli MevlevTIer, Karaman 
1975,3.24-29. 

95 i. Hakki Uzungar§ili, Kutahya §ehri, Istanbul 1932, s. 148; Hamza GiJner, Kutahya 
Camileri, Kutahya 1964, s. 9. 

96 Mehmed §emseddin. Bursa Dergahlari Yadigar-i §emsT l-ll, (Hzl. M. Kara-K. Atlansoy), 
Bursa 1 997, s. 506. 

97 S. N. Ergun, Turk MusikT Antolojisi, II, 498; Ayrica ilmi eserleri ve §iirleri igin bk. Saadettin 
Nuzhet Ergun, Turk §airleri, II, 640-644; Abdulkadir Ozcan, "II. Mahmud'un Memleket Gezileri", Bekir 
Kutukoglu'na Armagan, Istanbul 1991, s. 363. 

98 BOA, Id 40348, (17 M 1265/1849). 

99 E.Z. Kara!, a.g.e.,V, 169-195. 

100 M. Kara, a.g.m., s. 301. 

101 Re§at Ekrem Kogu, Osmanli Padi§ahlari, Istanbul 1981, s. 409-410. 

102 M. Kara, a.g.m., s. 301. 

103 KMMA, Dosya No. 80/1 . 

104 Ismet Kayaoglu, "Qagda§ MevlevT Bilgin ve Edib Veled Qelebi Izbudak (1868-1953), VI. 
Mini Mevlana Kongresi, (Tebligler), 24-25 Mayis 1992, Konya 1993, s. 53. 

105 BOA, Irade Dahiliye (ID), 8205 (26 Za 1263/1846); BOA, ID, 7540 (3 C 1263/1846); BOA, 
Id, 24898, (4 Ra 1263/1846); BOA, ID, 8576 (8 S 1264/1847). 

106 Sa'deddin Nuzhed-Muhammed Ferid, Konya Vilayeti Halkiyat ve Harsiyat, Konya 1926, s. 
15; Son Asir Turk §airleri, IV/628; M. Onder, a.g.m., s. 3609-3610; N. Elgin, a.g.m., s. 7. 

107 Nitekim 1828-1829 tarihierinde Osmanlilaria Ruslar arasinda bir sava§ vuku bulmu§, 
sava§ Anadolu ve Rumeli kiyilarina kadar yayilmi§ ve 14 EyliJI 1829 tarihinde yapilan Edirne 
anla§masiyla neticelenmi§tir. Bk. E. Z. Karal, Osmanli Tarihi, Ankara 1988, V, 120. 

108 A. Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 175. Ayrica bk. Defter-i Dervi§an II, s. 94. 

109 Mehmed §emseddin. Bursa Dergahlari Yadigar-i §emsT, s. 505. 



192 



110 BOA, iD, 2120 (23 C 1257/1841); BOA, JD, 4242 (14 S 1260/1844); BOA, JD, 3816 (28 C 
1265/1849). 

111 BOA, iD, 5751 (23 Z 1261/1845); BOA, JD, 1520 (120C 1262/1846); BOA, JD, 14226 (24 
§ 1267/1851); BOA, JD, 14416 (23 L 1267/1851). 

1 1 2 BOA, i D, 8474 (7 Za 1 274/1 857). 

113 BOA, CT, 1026 (2 Ra 1256/1840); BOA, CT, 29323 (Za 1259/1843); BOA, JD, 5348 (21 B 
1261/1845); BOA, JD, 5797 (fi Gurre 1262/1846); BOA, JD, 9208 (8 C 1264/1848); BOA, JD, 3467 (16 
M 1265/1849); BOA, JD, 3832 (17 Ca 1265/1849); BOA, JD, 10388 (18 S 126571849); BOA, HH, 
27471 1251/1834). 

114 BOA, HH, 27471, 23 § 1251/1835); BOA, CT, 29770, 15 Za 1263/1847); BOA, CT, 22430 
(15 Za 1263/1847). Ayrica 1251/1835 tarihinde yapilan Mevlana Turbesi ve Qelebi Efendi Konaginin 
Tamiri igin bk. Yusuf Kugukdag, "1835 M. Tarihii yapilan Mevlana Turbesi ve Qelebi Efendi Konagi 
Tamir ve in§a Defteri", Turkiyat Ara§tirmalari Dergisi, II. Milletler Arasi Osmanli Devletinde 
MevlevThaneler Kongresi, Mayis 1992, Sayi 2, s. 181-206. 

115 BOA, iD, 26863, (18 Z 1274/1857). 

116 BOA, iD, 26793. 

117 M. Ziya, a.g.e., s. 183. 

118 Cevdet Pa§a, Tezakir, s. 13, 230; iskender Pala, "Abidin Pa§a", DiA, I, 310. 

119 Osmanli Muellifleri, I, 191, 219; A. Golpinarli, Mevlana'dan Soma MevlevTIik, s. 321; M. 
Kara, "Tanzimattan Cumhuriyete Tasavvuf ve TarTkatler", s. 989. 

120 Tezakir, 13, 230; Osmanli Muellifleri, I, 115, 159; Osman Ergin, Turk Maarif Tarihi, 
istanbul 1939, s. 133-135; Celalettin Qelebi, Hz. Mevlana'da ilim, Konya ts. (719. Vefat MiJns. ), 53- 
54; B. Furuzanfer, Mevlana, (F. Nafiz Uzluk"un Onsozij), s. V; M. Kara, a.g.m., s. 305. 

121 E. I§in, a.g.m., s. 124. 

122 Bkz. M. Qagatay Ulugay, Padi§ahlarin Kadinlari ve Kizlari, Ankara 1980, s. 135-138. 

123 C. Kerametii, a.g.e., s. 34; E. I§in, a.g.m., s, 124. 

124 BOA, iD 4867, 23 Za 1260/1844. 

125 M. Ziya, a. e., s. 180; i. Mahmud Kemal inan. Son Sadrazamlar, I, 436. 

126 M. Ziya, a.g.e., s. 186. 

193 



127 BOA, iD, nr. 6298, (14 Receb 1262/1845). 

128 BOA, iD nr., 6755, (22 Zilkade 1262/1845). 1851 yilinda tamamlanan bu tamiratin 
musahabesine ait defter BOA, NSEK, nr. 17518'de kayitlidir. 

129 Tarih-i Ata, Istanbul 1293, III, 193. 

130 BOA, iD, 4572, (4 Ramazan 1260/1844). 

131 BOA, iD, 4728, (24 Zilkade 1 260/1 844). 

132 Saadettin Nuzhet Ergun, a.g.e., II, 498; Ayrica ilmi eserleri ve §iirleri igin bk. Saadettin 
Nuzhet Ergun, Turk §airleri, II, 640-644. 

133 ismail Yakit, "MevlevTIikte ve MevlevThanelerde Ebced Hesabinin Rolu", S. 0. Turkiyat 
Ara§tirmalari Dergisi, II. Milletlerarasi Osmanli Devletinde MevlevThaneler Kongresi, Tebligler, Mayis 
1996), Kenya 1996, s. 34. B. Tanrikorur, a.g.m., s. 7. 

134 i. Yakit, a.g.m., s. 35; B. Tanrikorur, a.g.m., s. 7. 

135 Mehmed §emseddin, a.g.e., s. 509. 

136 i. H. Uzungar§ili, a.g.e., s. 149; H. Ozonder, "KiJtahya MevlevThanesi", S. U. Turkiyat 
Ara§tirmalari Dergisi, Kenya 1996, s. 74; Kitabeler igin bk. Ara Altun, "KiJtahya'nin Turk Devri 
Mimarisi, Bir Deneme", KiJtahya, AtatiJrk'un Dogumunun 100. Yilina Armagan, istanbul 1981-1982, s. 
351-352. 

1 37 BOA, CT 25536, (7 Za 1 260/1 844). 

138 BOA, iD 8681, (24 S 1264/1846). 

139 BOA, Cevdet Tasnifi (CT) 22462, 23 B 1252/1836; BOA, CT 14229, 2 § 1252/1836. 

140 M. Ziya, Yenikapi MevlevThanesi, s. 105; M. Kara, a.g.e., I, 138. 

141 M. §emseddin, a.g.e., s. 510-513. 

142 BOA, iD 16697, (18 Ra 1274/1857). 

143 i. Mahmud Kemal inan, Ho§ Sada, istanbul 1958, s. 19-21. i. Mahmud Kemal inal bunlari 
naklederken, E. Ziya Karal ise, "mijzik ve edebiyata kar§i fazia ilgisi yoktu. " demektedir. Bk. E. Z. 
Karal, a.g.e., VII, 2. 

144 O. Nuri Ozpekel, a.g.m., s. 624. 

194 



145 i. GundiJz, a.g.e., s. 203-206; M. Kara, a.g.e., s. 302-310. 

146 Geni§ bilgi igin bkz. Osman Nuri Ergin, Mearif Tarihi, I, 241-243; M. Kara, a.g.e., s. 302 
vd. 

147 M. Kara, a.g.e., s. 304. 

148 §. Uzluk, a.g.e., s, 158. 

149 M. Onder, Yuzyillar Boyunca MevlevTIik, s. 65-66. 

150 BOA, iD, 34077 (17 R 1276/1860). 

151 BOA, iD, 34699 (20 M 1280/1863. 

152 BOA, Bab-i AN Evrak Odasi Sadaret Evraki MektubT Kalem UmumT Vilayet (BAEO, 
SEMKUV), 2436, 431/37 (24 Ra 1277/1860). 

153 M. Ziya, a.g.e., s. 63-64. 

154 Ziya §akir, Qiragan Sarayinda Yirmi Sekiz Sene (V. Murad'in Hayati), Istanbul 1943. 

155 Ziya §akir, a.g.e., s. 18-19. 

156 Ziya§akir, a.g.e., s. 201. 

157 II. AbdiJIhamTd'in muhtelif tarTkat §eyhleriyle "Panislamizm" politikasi gergevesinde kurmu§ 
oldugu irtibatlar ve §eyhlerin gali§malariyla ilgili geni§ bilgi igin bk. \. GiJnduz, a.g.e., s. 216-235; 
Cezmi Eraslan, II. AbdiJIhamTd ve islam Birligi, Istanbul 1992, s. 217. 

158 i. GiJnduz, a.g.e., s. 218; Mustafa Kara, "II. AbdiJIhamTd Donemine Tasavvuf Tarihi 
Agismdan Genel Bir Baki§", II. Abdulhamid ve Donemi Sempozyumu Bildirileri, (2 Mayis 1992), 
Istanbul 1992, s. 69-70. 

159 Muhammed Muhlis Bey ve Arkada§lari, Kenya Rehberi, Kenya 1339/1920, s. 55. 

1 60 M. Onder, YiJz Yillar Boyunca MevlevTIik, s. 67. 

161 A. Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 240. 

162 M. Ziya, a.g.e., s. 228. 

163 Tahsin Pa§a (Esbak Mabeyn Ba§katibi), AbdiJIhamit ve Yildiz Hatiralari, Istanbul 1931, s. 
66-67, 145. 



195 



164 Tahsin Pa§a, a.g.e., s. 67. Ayni nedenle Tahiru'l-MevlevT'nin ya§adigi olaylarla ilgili bk. 
TahiriJ'l-MevlevT, a.g.e., s. 23-33. 

165 M. Ziya, a.g.e., s. 228. 

166 Mektup igin bk. A. Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 178-180. 

167 M. Ziya, a.g.e., s. 186. 

168 Hayatiyla ilgili bilgi igin bk. Son Sadrazamlar, I, 4-58. 

169 A. Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 176. Hayatiyla ilgili bilgi igin bk.. Son 
Sadrazamlar, I, 4-58. 

170 Hayatiyla ilgili bilgi igin bk.. Son Sadrazamlar, I, 196-258. 

171 Necati Elgin, "Kenya Mevlana Dergahina Manen ve Maddeten Hizmeti Olan MevlevT; 
§eyhulislam Mehmed Sahib (PTrizade)" Qagri Dergisi, sayi: 68, Eyiul 1963, s. 8-10. 

172 M. Ziya, a.g.e., s. 181; A. Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 294-295;. M. Kara, 
a.g.m., s. 991. 

173 M. Ziya, a. e., s. 181. 

174 M. Ziya, a.g.e., s. 184. 

1 75 M. Ziya, a.g.e., s. 1 83-1 84. 

176 M. Ziya, a.g.e., s. 184. 

177 Mustafa Kara "Tanzimat Donemi ve TasavvufT Hayat", Tanzimatin 150. Yildonumu Uluslar 
arasi Sempozyumu, Ankara 1991, s. 301. 

178 M. Ziya, a.g.e., s. 184-185. M. Kara, a.g.m., s. 301. 

179 M. Ziya, a.g.e., s. 182. 

180 M. Ziya, a.g.e., s. 186. 

181 M. Ziya, a.g.e., s. 188. 

182 M. Ziya, a.g.e., s. 189. 

183 M. Ziya, a.g.e., s. 204. 

184 Tahsin Pa§a, AbdiJIhamTd ve Yildiz Hatiralari, s. 144-145. 

196 



185 Mehmed Ziya, bu mevlit hadisesiyle ilgili bilgileri geni§ bir §ekilde vermektedir. Bk. M. 
Ziya, a.g.e., s. 220-224. 

186 M. Ziya, a.g.e., s. 224. 

187 M. Ziya, a.g.e., s. 225-226. 

188 M. Ziya, a.g.e., s. 229-230. 

1 89 M. Ziya, a.g.e., s. 230-231 ; M. Taiiir, a.g.e., s. 4. 

190 M. Ziya, a.g.e., s. 231. 

191 M. Ziya, a.g.e., s. 217. 

192 Veled Qelebi (izbudak), Canli Tariiiler Hatiralarim, Istanbul 1946, s., 24; R. E. Kogu, 
"Baiiariye MevlevTIianesi", JA, IV, s., 1855; E. I§in, a.g.m., s. 134-135; Baha Tanman, a.g.m., DJA, III, 
471. 

193 i. Hakki Uzungar§ili, a.g.e., s. 148-149; H. Guner, a.g.e., s. 9-10; BOA, Cevdet Tasnifi 
(CT), 2105, (Tarihsiz). 

1 94 KMMA, Dosya No: 97/52. 

195 M. Ziya, a.g.e., s. 247; A. SiJheyl Onver "Osmanli imparatorlugu MevlevThaneleri ve Son 
§eyhleri", s. 36. 

196 Omer Fevzi Atabek, Afyon Vilayeti Tarihgesi, (hzl. Turan Akkoyun), Afyon 1977, II. 
Fasikul, s. 160; Yusuf ilgar, Tarih Boyunca Afyonda MevlevTIik, Afyon 1985, s. 51-52. 

197 i. H. Konyali, a.g.e., s. 544. 

198 BariiiiJda Tanrikorur, "Gelibolu Mevleviiianesi", DJA, s. 7. 

199 Bk. Seyyid Hasan Taib, Hatira Yahud Mir'at-i Burusa, Hudavendigar Matbasi, Bursa 
1323/1905,8. 16. 

200 M. Ziya, a.g.e., s. 204-205. 

201 A. Golpinarli, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, s. 273. 

202 "Ulumu Fethi'l-Mevahibi'l-Lahutiyye ft Ke§fi Esrari Mearifi'l-Berzahiyye" isimli eserinin 
sonuna ili§tirilmi§ olan ve Kenya Mevlana Muzesi Ar§ivi'nde bulunan benzer bir §ikayetnamenin de 
sahibi olan AbdiJIganT Dede'nin ahfadindan Galib b. Saib tarafindan yazilan mektup. §am Esed 
Kutuphanesi, Matbuat Bolumu, Kayit no: 18017; KMMA, Zarf No: 65/3. 

197 



Osmanli Devleti'nde Marjinal Bir Hareket: BahaTlik/ SiJIeyman Ozkaya 
[s.111-122] 

Dokuz EyliJI Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu / Turkiye 

I. BahaTligin Ortaya Qiki§i 

ran'da 19. yuzyilda ya§anan ig ve di§ siyasT galkantilaria du§unce alanindaki karga§a, §iT halki, 
her zamandakinden daha gok ve gittikge artan bir duzeyde bir "kurtarici" beklemeye itmi§ti. Bunun 
tabiT bir sonucu olarak §iTlikteki Gaib Onikinci imam'in geri donmesi ve melidTlik kavramlari, gundemin 
ilk sirada yer alan tarti§ma konulari olmu§lardi. i§te boyle bir ortamda Mirza Ali Muiiammed, gelmesi 
beklenen kurtariciya agilan kapi (bab) oldugu iddiasiyla ortaya gikti ve kendisine uyulmasini istedi. 
Soz konusu "bab" kelimesine izafeten BabTlik boylece dogmu§ oldu. 

Mirza Ali Muhammed, bir sure sonra mehdT, peygamber hatta ilah oldugunul da ileri surunce §iT 
ulema ve halktan tepki gordij. Devlet, gikan kari§ikliklarin bijyumesini onlemek igin, §iT ulemanin 
fetvasina dayanarak Mirza Ali Muhammed'i 1 266/1 850'de Tebriz'de kur§una dizdirmek suretiyle idam 
etti. BabTler, buna kar§ilik Nasiruddin §ah'a ba§arisiz bir suikast te§ebbusunde bulundular. 

Hemen akabinde babTlerin birgogu oldiJruldu, bir kismi da hapsedildi. Hapsedilenler arasinda, 
ileride Bab'in yerine gegecek olan Mirza Huseyin Ali ve karde§i Mirza Yahya da bulunuyordu. Bunlar 
Rusya lie ingiltere'nin iran'a yaptigi baskilaria hapisten kurtarildilar ve o zaman Osmanli 
hakimiyetinde olan Bagdat'a yerle§tirildiler. 

Mirza Huseyin Ali, burada babTlere kendisinin, Bab'in gelecegini haber verdigi ki§i ve 
peygamber oldugu iddiasinda bulundu. Bunun arkasindan da ilahlik iddiasi gelecek2 ve kendisine 
Allah'm bahasi (ululugu, guzelligi) aniaminda Bahaullah denilmesini isteyecektir. Sonug olarak BabTlik 
bundan sonra BahaTlik adi altinda varligini surdurmeye ba§layacaktir. 

II. BahaTlerin Osmanli'ya intikali 

1. istanbul'a Getirilmelerine Dair Sultan AbdiJIaziz'in Fermani 

Bagdat'ta faaliyetlerini surdiJren Mirza Huseyin Ali, ozellikle buradan ticaret veya ba§ka 
nedenlerle gelip gegen iranlilar uzerinde etkili olmaya ba§layinca Iran, Osmanli Devleti ile resmi 
temasa gegti. BabTlerin Bagdat'a gelmeleri Rusya ve ingiltere'nin baskisi ile gergekle§tiginden 
Osmanli Devleti'nden bunlarin kendisine geri verilmesi talebinde bulundu. Iran bu talebin 
gerekgesinde daha onceki kari§ikliklari ve suikast olayini da hatirlatarak, kendi sinirinda faaliyetlerini 
surdiJren babTlerin ileride bir ayaklanma gikarabileceklerini ifade ediyordu.3 

iran'in talebi Istanbul Sefiri Mirza Huseyin Han vasitasiyla Sultan AbdiJImecid'e (1255- 
1277/1839-1861) iletildi. Fakat Sultan AbdiJImecid, Bagdat Valisi Namik Pa§a'nin olumlu raporlarina 

198 



dayanarak babTlerin iran'a teslimi veya Osmanli topraklarinin di§ina gikarilmasi taleplerini cevapsiz 
birakti.4 Namik Pa§a, babTlerin Osmanli Devleti'ne bir zararlarinin olmadigini, iran'in endi§elerinin de 
yersiz oldugunu du§unuyor ve Sadrazam AN Pa§a'nin emirlerine ragmen onlari istanbul'a 
gondermekte tereddut ediyordu.5 

Sultan Abdulaziz (1277-1293/1861-1876), 16 Zilkade 1277/25 Haziran 1861 tarihinde Sultan 
Abdulmecid'in yerine tahta gegince6 iran'in yen! padi§ahtan ilk istegi yine babTlerle ilgili oldu ve soz 
konusu taleplerini tekrarladi.7 Konu, Sultan Abdulaziz'e Sadrazam Mehmed Emin AN Pa§a ve 
Hariciye Naziri Mehmed Emin Fuad Pa§a tarafindan arz edilince, bahaTlerin Bursa veya Edirne gibi 
bir yerde ikamet ettirilmek uzere istanbul'a gonderilmesi hususunda irade gikti.8 Soz konusu iradede 
kisaca §u hususlara dikkat gekilmi§tir: 

iran §ahi'na suikast te§ebbusunde bulunmu§ olan bahaTlerin, iran sinirlarina yakin yerlerde 
ikamet etmeleri, §ah igin yine tehlike olu§turacagindan Osmanli Devleti'nin bu duruma mudahale 
etmemesi bari§gi kom§uluk prensiplerine terstir. Devlete iltica eden kimselerin zoria sinirdi§i 
edilmeleri ise Osmanli'nin devlet gelenegine, adalet anlayi§ina ve devletlerarasi kurallara aykiridir. 
Ancak a§iretlerin ve ge§itli kabilelerin yogunlukta oldugu Bagdat'ta dalaletini gizleyerek halki ifsad 
eden ve bu ozelligiyle me§hur olan Mirza Huseyin AN (Bahaullah) ve tabilerinin boyle merkezT bir 
yerde bulunmalari da dogru degildir. Bu durumda yapilmasi gereken, hem iran Devleti'ni rahatlatmak 
hem de faaliyetlerini kontrol altina almak igin bahaTleri, Bursa veya Edirne gibi bir yere yerle§tirmek 
ijzere gegici olarak istanbul'a nakletmektir. Dikkat edilirse Osmanli Devleti bu karari alirken hem kendi 
devlet anlayi§ini, hem uluslararasi kurallari, hem iran lie ili§kilerini goz onijnde bulundurmu§, hem de 
sosyal ig bunyeye zarar veren bir hareketi kontrol altina almayi hedeflemi§tir. 

Bu arada Bagdat Valisi Namik Pa§a uzerinde biraz durmak gerekiyor. Namik Pa§a'ya gore 
bahaTlerin devlete bir zararlari yoktur. Bu yuzden bahaTleri Osmanli Devleti tabiiyetine almi§tir.9 
iradede onun bu du§uncesine de atifta bulunulmaktadir. Fakat devletin ba§ka kaynaklardan aldigi 
bilgiler ve Bagdat'taki ulemanin ve halkin §ikayeti daha agir basinca soz konusu irade Namik 
Pa§a'nin ragmina gikmi§tir. BahaTligin gizli bir dalalet firkasi oldugu ve Bahaullah'in dalaletini 
gizleyerek halki ifsad ettigi ve bu ifsadiyla me§hur oldugu Padi§ah fermaninda agikga ifade edildigi 
halde Namik Pa§a bunu fark edememi§tir. Oyle anla§iliyor ki Mirza Huseyin AN, gergek niyetini 
Bagdat Muftusij Alusi ve Abduh gibi me§hurlardan gizledigi gibi Namik Pa§a'dan da gizlemi§tir. Ya da 
Namik Pa§a fazia iyimser davranarak bu konuda yanilmi§tir.10 

Namik Pa§a'nin, Mirza Huseyin Ali'nin fikirlerini bildigi halde ona musamahali davrandigi da 
du§unulebilir. Nitekim 15 Ekim 1995 tarihinde Ankara'da bahaTlerin dijzenledigi bir panelde tani§tigim 
bir bahaT, Namik Pa§a'nin da bahaT oldugunu ileri surmu§tu. Ara§tirmalarimiz sirasinda Namik 
Pa§a'nin vasiyetnamesine ula§tik. Bu vasiyetname gozden gegirildiginde onun Hz. Peygamber'e 
saygi ve sevgi lie dopdolu oldugunu, Peygamber Efendimizi "hatemij'l-enbiya, efdalu'l-murselin, 
seyyidiJ'l-kuNi fi'l-kul" gibi sifatlaria andigini; cennet ve cehennem, ha§r-i cismanT vb. konulara ehl-i 
siJnnet bir mijsluman olarak Kur'an-i Kerim ve hadTs-i §eriflerde nasil iman edilmesi isteniyorsa oylece 

199 



iman ettigini agikga gormek mumkundur.1 1 Kisacasi Namik Pa§a'nin bahaT olabilecegine dair en ufak 
bir i§aret yoktur. Soz konusu iddia da bahaTlerin birtemennisi olarak degerlendirilebilir. 

2. Mirza HiJseyin Ali'nin Veda Toplantisi ve Peygamberlik iddiasi 

Mirza Huseyin AN ve ona tabi olan bahaTlerin istanbul'a gonderilmelerine ili§kin irade Bagdat 
Valiligine ula§inca Namik Pa§a bu haberi, muavini vasitasiyla Mirza Huseyin Ali'ye ula§tirdi. 
Kendisine bir miktar da taiisisat verilen Baiiaullaii, istanbul'a gitmeye hazir oldugunu s6yledi.12 Mirza 
Huseyin AN, yola gikmadan once taraftarlarini Bagdat yakinlarinda bulunan Necip Pa§a bahgesinde 
topladi. Burada bahaTlere kendisinin, Mirza AN Muhammed'in (Bab) onceden haber verdigi "Allah'in 
ortaya gikaracagi kimse" (men yuzhiruhullah) oldugunu soyleyerek peygamber oldugunu iddia etti (22 
§evval 1279/12 Nisan 1863). Bu iddia babTlerde bijyijk §a§kinlik meydana getirdi. Qunku Bab, 
"Allah'in ortaya gikaracagi kimse"nin kendisinin olijmunden 2000 yil sonra zuhur edecegini, 
dolayisiyla bundan once (el-Mustegas'tan once) zuhur olmayacagini s6ylemi§ ve yerine de Mirza 
Huseyin Ali'nin karde§i Mirza Yahya'yi halef segmi§ti.13 

Mirza Huseyin AN, iddiasinda israr etti ve hemen bijtun dinlerin literaturunde yer alip ahir 
zamanda gelecegi bildirilen mev'udun kendisi oldugunu soyledi. Bab'in vekilligi konusunda daha 
onceden ikiye ayrilmi§ olan babTlerden Mirza Huseyin Ali'nin taraftari olanlarin bir kismi onun bu 
iddiasini da kabul ederken, ba§ta karde§i Mirza Yahya olmak uzere diger babTler ona kar§i giktilar. 
Mirza Huseyin Ali'nin istanbul'a goturiJIecegini duyan bahaTler gok uzulduler. Hatta bir bahaT, 
Kazimeyn'deki nehire dogru giderek oradan Bagdat'a yoneldi, sirtustu yatti ve ustura lie kendi 
bogazini keserek intihar etti. Mirza Huseyin AN bu bahaT igin: "§imdiye kadar topraga onunki kadar 
temiz bir kan dokiJImedi. O, §ehitlerin sultani ve efendisidir" diyerek ondan ovguyle bahseder.14 Mirza 
Huseyin AN, peygamber oldugu iddiasini ortaya attiktan sonra Bagdat'ta kalan bahaTlerle vedala§ti ve 
yol hazirliklarina ba§ladi. 

Mirza Huseyin Ali'ye yolculuk boyunca refakat edecek on suvarilik bir mufreze ve diger yolcular 
igin elli katir hazirlandi. Kendisi ve ailesiyle adamlarina yirmi be§ bin kuru§ yol harcirahi verildi. 
Bagdat'ta kalan bahaTlere de maa§ baglandi. Harcirah olarak ayrilan yirmi be§ bin kuru§ gok fazia 
bulunmu§ olacak ki Namik Pa§a, bu paranin ba§ka bir benzeri seyahat igin ayrilan yirmi alti bin be§ 
yuz kuru§a gore normal oldugunu istanbul'a bildirmi§ ve bu dogrultuda irade gikmasini saglami§tir.15 
Mirza Huseyin AN ve beraberindekiler istanbul'a vardiklarinda kendilerine maa§ da baglanacaktir. 

Namik Pa§a'nin, gorevli memurlara yolculukla ilgili ozel direktiflerinden sonra bahaTler yola 
giktilar. Kafilede §unlar vardi: Mirza Huseyin AN, karde§leri Mirza Musa ve Mirza Kuli; ogullari Mirza 
Abbas, Mirza mehdT, Mirza Muhammed AN ve Mirza Ahmed; Mirza Musa'nin ogullari Abdullah ve AN 
Riza; Mirza Kuli'nin ogullari Muhammed Huseyin ve Huseyin. Diger bahaTler de §u isimlerden 
olu§uyordu: Muallim Haci Seyyid Muhammed, Haci Mirza Ahmed, Aga Muhammed AN, Muhammed 
AN, diger Muhammed AN, Mirza Cafer, Riza, Mirza Agacan, Aga Muhammed Bakir, diger Aga 
Muhammed Bakir, Muhammed ibrahin, ibrahim, AbdiJIgaffar, Muhammed ismail, terzi Mirza Huseyin 

200 



AN, Mirza Aga, Dervi§ Sadik, Seyyid Huseyin, Abd-i AN. 16 Goruldugu gibi Mirza Yahya bu sayilanlar 
arasinda yoktur. Qunku Mirza Huseyin Ali onun gelmesini istemiyordu. Onemli bir baiiaT kaynagina 
gore Mirza Yaiiya daiia sonra Mirza Ali Kirman§alii adina saiite bir pasaport duzenleyerek kafileye 
MusuI'da katilabilmi§tir. Mirza Huseyin Ali ise kande§inin Bagdat'tan Edirne'ye kadar kendisinden 
gizlenerek geldigini iddia etmi§tir.17 Ancak Mirza Huseyin Ali'nin onu yolculuk boyunca farketmemesi 
ve tanimami§ olmasi mumkijn degildir. 

SurgiJn kafilesinin yolculugu 3 Zilhicce 1279/22 Nisan 1863 tarihinde ba§ladi. Namik Pa§a'nin 
emri geregi Kerkuk, Erbil, Musul, Nusaybin, Mardin, Diyarbakir, Harput ve Sivas guzergahini takip 
ederek Samsun'a ula§an kafile, burada bir hafta bekledikten sonra vapuria istanbul'a dogru hareket 
etti. Ug giJn siJren deniz yolculugundan sonra da 1 RebiiJIevvel 1280/16 Agustos 1863'te istanbul'a 
ula§ti.18 

3. istanbul'dan Edirne'ye Nakledilmeleri 

Mirza Huseyin Ali istanbul'a vardiginda Fatih'te Beycegiz Mahallesi'ndeki §emsi Pa§a konagina 
yerle§tirildi. Daha sonra Sultanahmet'te bulunan Veysi Pa§a konagina aile efradiyla beraber 
nakledildi.19 Belgelerde bahaTlerin misafirhaneye "verildigi"nden bahsedilmektedir. Bu misafirhaneden 
kastin soz konusu konaklar mi yoksa ba§ka bir bina mi oldugu agik degildir.20 

Mirza Huseyin Ali'nin, istanbul'da bulunurken adet oldugu halde Seyhulislam, Sadrazam ve 
Hariciye Naziri gibi devlet erkanini ziyaret etmedigi ve iran Sefareti temsilcilerinin ziyaretine de 
mukabelede bulunmadigi ileri suriJIuyorsa da boyle bir hareket, bahaTligin her devletin resmT erkani lie 
iyi geginilmesi gerektigi konusundaki prensibine uymamaktadir. Bu nedenle devlet erkanina en 
azindan ilk zamanlar saygili davrandigi s6ylenebilir.21 

Mirza Huseyin Ali, istanbul'da yakla§ik dort ay ikamet ettikten sonra Edirne'ye gitme talebinde 
bulundu. Bunun igin aile efradinin ve hayvanlarmin sayilarini igeren bir dilekge lie yetkili mercilere 
muracaat etti. Bu dilekgeye gore yaninda; bijyijk oglu, 2 buyiJk biraderi, 12 hanim, 11 gocuk, 20 
hizmetkar, 10 seyis ve 7 adet hayvan vardir.22 Devlet de kendi istekleri uzerine onlari Edirne'ye 
nakletmeye karar verdi. 

BahaTlerin Edirne'ye nakledilmelerine dair iradeye gore, hepsinin ortak harcamalari igin 
kendilerine be§ bin kuru§ maa§ baglanmasi ve istanbul'a varmalarindan Edirne'ye gitmelerine kadar 
yaptiklari harcamalarin hazineden odenmesi de soz konusudur.23 BahaT kaynaklari Mirza Huseyin 
Ali'nin Edirne'ye tamamen iran Sefiri Mu§Truddevle'nin istegiyle gonderildigini belirtiyorsa da bu dogru 
degildir. QiJnku bahsi gegen iradede "... ve kendisi (Mirza Huseyin Ali) Edirne'de ikametine musaade-i 
aliyye erzan buyurulmasi istid'asmda bulunmu§ oldugundan..." ifadelerinden agikga anla§ildigi gibi 
Mirza Huseyin Ali, Edirne'ye kendisi gitmek istiyordu.24 

Mirza Huseyin Ali, akrabalari ve yanindaki bahaTlerle beraber Kuguk Qekmece, BuyiJk 

Qekmece, Silivri, Qorlu ve Babaeski yoluyla 1 Receb 1280/12 Aralik 1863'de Edirne'ye gotijruldu. iki 

201 



katli bir kervansaray olan Arap Hani'na yerle§tirilen bahaTler daha sonra ge§itli binalarda 
kalacaklardir.25 

4. Bahaullah ve Subh-i Ezel'in Edirne'deki Faaliyetleri 

Bahaullah ve karde§i Subh-i Ezel Mirza Yahya, Edirne'ye yerle§tirildikten sonra ayri ayri 
faaliyetlerde bulunmaga ve kendi propagandalarini yapmaya ba§ladilar. Mirza HiJseyin Ali, kendisinin 
aiiir zamanda Allali'in ortaya gikaracagi kimse oldugunu (men yuziiiruiiullaii) ileri surerek butun 
babTleri etrafinda toplamaya gali§irken, Mirza Yaiiya da kendisinin "velT" olduguna i§aret eden bazi 
yazilari, taraftarlarindan Muiiammed isfaiianT ve Muiiammed Nuri Aga vasitasiyla Edirne ve 
istanbui'da ge§itli yerlerde dagittiriyordu. Hatta Mirza Yaliya'nin bu iki taraftari, balisedilen yazilari 
Zaptiye Binba§isi Muiiammed Aga'ya gostererek ona neden Mirza Yaiiya'ya intisab etmedigini 
soruyorlardi.26 

Bu yazilarin bulundugu kagitlarda, dairevi bir §ekil etrafina yazilmi§ alti ayet-i kerime ve bir 
hadis-i §erifin ebced iiesabina gore Hicri 1283, 1284, 1285 ve 1286 tariiilerine dikkat gekilmektedir. 
Ayrica dil kurallarina uymayan bir-iki Arapga cumie ve alti beyitlik bir §iir de ayni kagit uzerinde yer 
almaktadir. Butun bunlaria Mirza Yaliya'nin velayet ve keramet sahibi birisi oldugu propagandasi 
yapiliyordu. Beyitler de Mirza HiJseyin Ali'ye hitaben yazilan ve onu suglayan ifadelerden 
olu§maktadir.27 

Diger taraftan Mirza HiJseyin Ali hem babTlerin kendine bagliliklarinin devamliligini saglamaya 
gali§iyor, hem de ge§itli yerlere mektuplar yazarak kendi propagandasmi yapiyordu. Mektup yazdigi 
kimselerin ba§inda Sultan AbdiJIaziz, Iran §ahi Nasiruddin, Rus Qari Alexander II, Fransiz imparatoru 
III. Napolyon, hgiltere Kraligesi Victoria, Papa IX. Pius gibi isimler de vardi. Sultan AbdiJIaziz'e 
yazdigi mektupta, Edirne'ye higbir sugu olmamasina ragmen suruldijgunu ama yine de gegmi§te 
gektigi belalarin en §iddetlisine de ugrasa padi§aha kar§i gelmeyecegi sozijnu vererek saygisini ve 
sadakatini ifade ediyordu.28 Halbuki Mirza HiJseyin Ali daha once bahsedildigi gibi kendi istegi 
ijzerine Edirne'ye nakledilmi§ti. 

Mirza Huseyin Ali, bazi eserlerinde Edirne'de gektigi sikintilardan da bahseder. Ona gore 
kendisine gektirilen sikmtilarin ve yapilan tazyikin ba§ sorumlulari Sadrazam Ali Pa§a ve iran'in 
Istanbul sefiridir. Kendi ifadelerine gore iran'in Istanbul Sefareti'nde bulunan memurlari onu oldiJrmek 
igin firsat kollamaktadirlar.29 BahaTler Edirne'de bulunduklari sirada, Iran aleyhine bazi yazi§malarda 
da bulunuyorlardi. Iran istihbarati bu yazi§malari fark edince Osmanli Devleti'ne bildirmi§ ve ikaz 
edilmelerini saglami§tir.30 

Mirza Huseyin Ali ve Mirza Yahya'nin burada kisaca degindigimiz faaliyetlerine bakilirsa ilk 
zamanlar hig de siJrgiJn muamelesi gormedikleri soylenebilir. Hatta belli bir mijsamaha lie 
kar§ilandiklarini, Mirza HiJseyin Ali'nin Sadrazam Ali Pa§a'ya yazdigi mektuptaki nezaket sinirlarini 
zorlayan ve hakaret ifade eden sozlerinden aniamak miJmkiJndiJr.31 BahaTlerin bu serbest tavirlarinin 

202 



sebebi uzerinde duruldugunda akia iki neden gelmektedir. Birincisi, Osmanli Devleti'nin birgok 
milletleri ve kiJIturleri yuzyillarca bir arada tutan ve butun azinliklarca itiraf edilen geni§ ho§gorusudur. 
Zira diger inang sahiplerine ve milletlere tam bir hurriyet taniyarak, onlari ho§g6ruyle kar§ilamak, 
MiJsluman TiJrkler'in genel karakteridir. Ozellikle Anadolu'yu yurt edinmeye ba§ladiklari zamandan 
beri gorulen bu ho§g6ru anlayi§i, Osmanli doneminde daha belirgin bir "millT ve dint kaynakli sosyal 
davrani§ bigimi" olarak sergilenmi§tir.32 ikinci neden de; baiiaTlerin ilk zamanlar Muslumanlar 
arasinda gegerii genel teamiJIIere aykiri hareket etmeyerek, halkin infialine sebep olacak mehdTlik ve 
peygamberlik gibi iddialarini gegici olarak gizlemeleridir. Nitekim daha sonra bu iddialaria faaliyet 
gostererek kamu duzenini ve halkin huzurunu bozmaya ba§ladiklarinda hadisenin seyri de 
degi§ecektir. 

Mirza Huseyin AN ve karde§i Mirza Yahya arasinda iran'dan Bagdat'a siJrgun edildiklerinde 
ortaya gikan Bab Mirza AN Muhammed'in halefligi konusundaki tarti§ma, Edirne'de biJtun §iddetiyle 
devam etti. Aslinda bu haleflik konusuyla birgok babT ilgileniyordu ve tarti§malar Bagdat'a siJrgun 
edilmeden once ba§lami§ti. Hatta o donemde babTlerden tam yirmi be§ ki§i Bab'in vekili ve beklenen 
"mev'ud" oldugunu iddia ediyordu.33 Bahaullah ile Subh-i Ezel, deyim yerindeyse bu tarti§malardan 
finale kalmayi ba§aran iki adaydi. Bahaullah ve karde§i Mirza Yahya arasindaki anla§mazlik giderek 
gozijmsuz hale gelince Bahaullah ayri bir eve ta§inarak ona agiktan meydan okudu ve herkesin 
huzurunda tarti§maga gagirdi. Birbirlerine yazdiklari mektuplarda ikisi de kendilerine "vahiy" geldigini 
iddia ederek her biri digerinin kendisine tabi olmasini istiyordu. Aradaki du§manlik o kadar artti ki 
birbirlerini zehirlemeye te§ebbus etmelerine kadar gitti. 34 

Bahaullah ve Mirza Yahya, birbirlerini safdi§i birakmak igin iran'in Istanbul Sefiri 
Mu§Truddevle'ye §ikayette de bulunuyorlardi. Bahaullah, Mirza Yahya'nin daha once Nasiruddin 
§ah'a yapilan suikasta kari§tigini ileri surerek, Mirza Yahya da Bahaullah'm Iran §ahi'ni oldijrmek igin 
bir adamini iran'a gonderdigini soyleyerek Sefir'in destegini kazanmaya gali§iyordu.35 Tarti§malarin 
derinle§mesiyle birlikte babTler, EzelTler (Subh-i Ezel Mirza Yahya taraftarlari) ve BahaTler (Bahaullah 
Mirza Huseyin AN taraftarlari) diye iki gruba ayrilmi§ oldular.36 

Ezeliler, Bab Mirza AN Muhammed'in g6ru§lerinin muhafazasini ve insanlarin ona davetini 
savunurken; BahaTler, Mirza Huseyin Ali'nin Mirza AN Muhammed'den daha fazia yetkisi oldugunu ileri 
surerek buna kar§i gikiyor ve Mirza Yahya'nin, Bab'in yazilarini tahrif ettigini, onun halefi olduguna 
dair ekiemelerde bulundugunu soyluyorlardi.37 

Bu arada Mirza Huseyin AN, elinde bulunan Bab'in muhrunij, yijzugunu ve el yazmasi bazi 
eserlerini Mirza Yahya'ya teslim ederek kendisinin artik mustakil hareket etmek istedigini ortaya 
koydu. Bahaullah'm daha once ortak olarak kullandiklari maa§in bir kismini da Mirza Yahya'ya kendi 
istegi ile verdigini ileri suren BahaT kaynaklari yanilmaktadirlar. Qunkij bizzat Mirza Yahya'nin 
hanimlarindan birisi Edirne Valiligi'ne §ikayette bulunarak kocasinin hakkinin gasp edildigini 
s6ylemi§38 daha sonra Devlet be§bin kuru§ olan ortak maa§in bin ijg yiJz kuru§unu Mirza Yahya'ya 
tahsis etmi§tir. Mirza Huseyin AN de bunun iJzerine ailesinin kalabalik olmasi nedeniyle gegim sikintisi 

203 



gektigini soyleyerek valilige Farsga bir dilekgeyle mijracaatta bulunmu§tur.39 Hatta daha once de 
kendisine ya yeterince maa§ verilmesini ya da Bagdat'a geri gonderilmesini istemi§tir.40 

III. BahaTlerin Tutuklanmasi ve SiJrgun Edilmeleri 

1. Bahailerin Gozaltina Alinmalari 

Daha once de ifade ettigimiz gibi bahaTler, Edirne'ye surgijn olarak gelmi§ olmalarina ragmen 
gergek kimliklerini halktan gizleyerek kendilerine belli bir mijsamaha ile bakilmasini sagladilar. Bu 
amagia siJnnT bir tasavvuf tarikatinin muntesipleri gibi gorunerek hareket ettiklerine deginmi§tik. Ancak 
MusliJman Osmanli toplumunun genel geger kabullerine aykiri iddialarini ortaya surmeye ba§layinca 
bu musamahayi hem devlet hem de halk nazarmda kaybettiler. Zira onlarin faaliyetleri, sonug olarak 
kamu duzenini bozmaya yonelik ve devlete ba§ kaldirma (klasik ifadesiyle "bagy" sugu) kapsamina 
giriyordu. Bu konuyu bahaTlere verilen cezanin gerekgesinde ileride gorecegiz. 

Osmanli hukukuna gore; farkli fikirlere sahip kimselerin bir grup te§kil etmeyen ve bir araya 
gelerek ba§ kaldirmayanlarina dokunulmaz. Ancak bunlar propaganda yaparlarsa ikaz edilirler. Daha 
da ileri giderlerse ta'zir cezasi ile cezalandirilirlar. Ta'zir cezasi da sugun §artlarina gore gok degi§iklik 
arz eder. Ayni g6ru§u payla§ip bir grup te§kil edenler, devlete itaat ederlerse yine kendilerine 
dokunulmaz. Ancak devlete isyan edilirse veya isyan amaglanirsa, umumT huzur ve duzen ihlal 
edilerek anar§i gikarilirsa bunun cezasi idamdir.41 

Osmanli adIT makamlari, peygamberlik iddiasinda bulunan Bahaullah ve Subh-i Ezel'i, irtidat 
(dinden donme) sugundan da yargilayabilecekleri halde konuya, yukarida bahsini ettigimiz siyasi sug 
(bagy) kavramiyla yakla§mi§tir. Buna ragmen bahaTlere siyasi sugun cezasi olan idam yerine 
"kalebendlik" cezasi verilmi§tir. 

Ceza gerekgesinde; peygamberlik iddiasinda bulunduklari ve silahlanarak devlete isyan (huruc 
ale's-sultan) etmeyi amagladiklari belirtilirken kullanilan ifadelerden cezanin daha gok ikinci suga gore 
verildigi anla§ilmaktadir.42 Bu tercihte Tanzimat'tan sonra irtidat cezasi olan ve erkeklere uygulanan 
idamin kaldirilmasi igin yapilan siyasi ig ve di§ baskilarin etkisi soz konusu olmu§ olabilir.43 

Tekrar konumuza donersek; bahaTlerin sug kavramina girecek faaliyetleri ve yazi§malari 
Osmanli istihbaratinca tesbit edilince takibata ugramaya ba§ladilar. ilk tutuklama, Edirne'deki 
bahaTlerden bazilarinin istanbul'a Bahaullah'in atlarini satmak uzere gelmi§ken cereyan etmi§tir.44 
Mirza Yahya'nin adamlarindan Muhammed isfahanT ve Muhammed Nuri, Zaptiye Binba§isi 
Muhammed Aga'ya giderek Mirza Yahya'nin keramet ehli birisi oldugunu, onun da Mirza Yahya'ya 
tabi olmasini eski tani§ikliklarina dayanarak teklif etmi§lerdi. Binba§i Muhammed Aga da bunlarin 
soylediklerini ve verdikleri bazi Farsga yazilari Edirne Valisi Hur§id Pa§a'ya aktarmi§ti.45 

BiJtun bunlaria birlikte ozellikle istanbul'daki bahaTlerin ele gegen mektuplarinda kullandiklari 
kelimeler de dikkati gekmi§ olmalidir ki bundan sonra tutuklamalar ba§lami§tir. istanbul'daki bahaTleri 

204 



Zaptiye Nezareti gozaltina alinca Edirne'de bulunanlarin bir tarafa kagmamalari igin valilikten tedbir 
alinmasi istendi. Vali Hur§id Pa§a, Bagdat Valisi Namik Pa§a gibi bahaTlerin bir zarari olmadigini 
du§unse de Sadaret'ten verilen emre uyarak gerekli tedbirleri aldi.46 

2. Sorgulanmalari ve ifadeleri 

istanbul'daki bahaTlerin tutuklanmalari ijzerine takibat altina alinan Mirza HiJseyin Ali, hemen 
savunmaya gegerek kendileri aleyliine deviate bilgi verenlerin, karde§i Mirza Yahya'nin tabilerinden 
Muhammed isfahanT ve KiJtahyali Haci Muhammed Nuri oldugunu, isimlerini verdigi on ki§inin 
sorgulanmasi halinde bunun anla§ilacagini ifade eden Farsga bir dilekgeyle Edirne Valiligi'ne 
muracaatta bulundu.47 

Ayni dilekgede Mirza Huseyin Ali, karde§i Mirza Yahya'nin ve tabilerinin halki ifsad etmek 
istedigini, iran'in aradigi kimsenin de aslinda Mirza Yahya oldugunu, Mirza Yahya'nin Bagdat'tan 
Edirne'ye kadar kafileden gizlenerek geldigini ifade ediyor ve kendisinin sugsuz oldugunu iddia 
ediyordu. Ancak daha once i§aret ettigimiz gibi bahaTligin dorduncij adami olan §evki Efendi Mirza 
Yahya'nin Musul'da sahte bir kimlikle kafileye katildigini belirtiyordu. Aslinda bu iki g6ru§te de bir 
tutarsizlik soz konusudur. Zira normal §artlarda o kadar uzun bir yolun kafileden gizlenerek, ya da 
sahte bir kimlik kullanilarak kafile iginde katedilmesi mumkijn gorulmemektedir.48 

Mirza Huseyin Ali'nin istanbul'da sorgulanmasini istedigi ki§iler de §unlardi: ismetullah, 
Feyzullah, Mahmud, Haci Mehmed, Cemaleddin, Nakib E§ref, El-Hac Nevres, Mehmed, Said ve 
Hasan. Bu §ahislarin sorgulanip sorgulanmadigini bilemiyoruz. Ancak tutuklanan bahaTlerin gok 
ayrintili bir sorgulamaya tabi tutuldugunu elimizde bulunan istintak raporlarindan anliyoruz.49 
Raporlar arasinda Mirza Huseyin Ali ve Mirza Yahya'ya ait istintak raporu yoktur. Muhtemelen 
istanbul'daki diger bahaTler, ifadelerinde yeterii bilgileri verdikleri igin Edirne'de bulunanlarin 
sorgulanmasina gerek duyulmami§tir. Sorgulanan bahaTlerin isimleri §6yledir: Karabagli §eyh Ali 
Seyyah, Mirza Muhammed Huseyin (Mi§kin Kalem), Tophane-i Amire'den emekli kaymakam Silmasli 
Agacan Bey, Kapugukadari Muhammed Nuri Efendi, isfahanT Muhammed Bakir, Dervi§ Ali ve 
Muhammed Ali. 50 

Zaptiye Mu§iriyeti nezdinde te§kil olunan bir soru§turma heyeti yukarida isimleri gegen bahaTleri 
6 Zilhicce 1284/30 Mart 1868-13 Zilhicce 1284/6 Nisan 1868 tarihieri arasinda sorgulami§tir. Bunlarin 
sorgulanmalari sirasinda diger bahaTler hakkinda da sorular sorulmu§ ve onlarin ayrica 
sorgulanmalarina gerek duyulmami§tir. Sorgulanan ve elimizde ifade tutanaklari bulunan bahaTler, bu 
hareketin iginde birinci derecede bulunan kimselerdir. Dolayisiyla sorgulanirken verdikleri cevaplar 
ayri bir onem kazanmaktadir. BahaTlige hangi nedenlerle girdikleri, hareketi nasil tanimladiklari, pratik 
hayatta uyguladiklan veya uygulamadiklari, liderleri hakkindaki du§unceleri vb. noktalarda en saglikli 
bilgilerin, bahaTlerin bizzat kendi sozlerinden elde edilebilecegi agiktir. 



205 



Tutuklanan bahaTlerden sorgulananlara yoneltilen sorular ve alinan cevaplardan gikarabildigimiz 
bazi sonuglari §6yle ozetleyebiliriz: 

1. Osmanli Devleti'nin merkezT te§kilati, devletin sinirlari igindeki herhangi bir yerde meydana 
gelen bu turlij geli§melere kar§i ta§ra idarecilerini de a§arak gok hassas oldugunu ortaya 
koymaktadir. Ornegin bahaTlik igin valilerin bilgilerine de ba§ vuruldugu halde nihaT kararin verilip nasil 
hareket edilecegi, merkezT te§kilatin gorevlendirdigi ozel komisyonlarin ara§tirmalari sonucu 
hazirlanan raporlara gore belirlenmektedir. Hatirlayacagimiz gibi bahaTler Bagdat'ta bulunurken 
Bagdat Valisi Namik Pa§a, onlarin devlete bir zararlari olmadigini ileri surerek istanbul'a gondermek 
istememi§ti. Ancak bu konuda Padi§ah iradesi gikinca emre uymaktan ba§ka garesi kalmami§ti. Ayni 
kanaati Edirne Valisi Hur§id Pa§a da ta§iyordu. Ancak baiiaTlerin sorgulanmalari sonrasinda 
iiazirlanan komisyon raporu, iier iki valinin de bu kanaatlerinde yanildiklarini gosteriyordu. 

2. Osmanli Devleti her §eye ragmen bahaTlere en azindan ba§langigta musamahali 
davranmi§tir. Qunkij Osmanli hukukuna gore bir du§unce ne kadar "aykiri" da olsa propagandasi 
yapilmadigi siJrece dokunulmazdir. BahaTler bu dokunulmazligi propaganda faaliyetlerine ba§layarak 
kendileri ortadan kaldirdilar. Devlet de toplum huzurunu ve sukunetini ihlal eden bu "idlal ve ifsad" 
faaliyetlerine kar§i tedbir aldi. 

3. Bu hareketin bijyutulecek bir tarafinin olmadigi da du§unulebilir. Ancak bahaTlerin iran'da 
sebep olduklari kari§ikliklar ve hatta Iran §ahi'na yaptiklari suikastin uzerinden gok fazia zaman 
gegmemi§tir ve belleklerde tazeligini korumaktadir. Zaten bir toplumun gogunlugunun hassas oldugu 
konularda bir ki§inin bile gikip genel geger kabullere zit konu§masi, toplumsal infiale davetiye 
aniamini ta§ir. Boyle bir davetiyeye higbir idare anlayi§inin seyirci kalmayacagi agiktir. 

4. BahaTlik hareketinin siyasi amaglarinin da olduguna daha once temas etmi§tik. Subh-i Ezel 
taraftari emekli kaymakam Agacan'in, Osmanli Devleti'nin, Subh-i Ezel'e destek olmasi durumunda 
iran halkinin sava§siz ve masrafsiz olarak Osmanli tabiiyyetine gireceklerine dair sozleri bu 
du§uncemizi dogrular mahiyettedir. Bu arada Rusya'nin iran'daki babTleri bu aniamda nasil 
desteklediklerini ve ingiltere'nin Hayfa gikarmasinda bahaTlerden gordugu destek hatirlanmalidir. 

5. Sorgulananlardan AN Seyyah, kendisinin ve Mirza HiJseyin Ali'nin Nak§ibendTlige yakin biryol 
olan Nimetullah tarikatmdan oldugunu soylerken, Muhammed AN adii bahaT de Mirza HiJseyin Ali'nin 
islam dinine aykiri bir §ey soylemesi halinde onu dinlemeyecegini ifade ediyor. Bu mealdeki ifadeler, 
bahaTligin hala islamT bir tarikat gibi algilanmaya veya oyle aniatilmaya devam ettigini, en azindan 
bunun bazi bahaTler igin gegerii oldugunu gosteriyor. Muhammed AN adii bahaTnin Mirza HiJseyin'in 
kendi yazdigi kitapta mehdTlik iddia ettigine ili§kin olarak "Onun adi Mirza Huseyin Ali'dir, mehdT nasil 
olur" demesi de dikkat gekicidir. Bu da onlarin her iddiayi sorgusuz sualsiz kabul edecek kadar 
teslimiyetgi veya cahil olmadiklarini gosteriyor. 



206 



6. Dervi§ AN ve Muhammed Bakiradli bahaTlerin verdikleri bilgiler gergeklere en yakin bilgilerdir. 
Dervi§ AN, Mirza HiJseyin AN'ye, peygamber oldugunu iddia ederse inanacagini soylerken, 
Muhammed Bakir da okuduklari dua ve "ayeflerin ona vahyedildigini du§unmektedir. Fakat 
Muhammed Bakir burada bir geN§ki de ya§amaktadir. Qunku o, birtaraftan Mirza Huseyin AN'ye "ayet" 
nazil olduguna inanirken, diger taraftan mehdTNk iddia etmesi halinde kararsiz olacagini ifade ediyor. 
Halbuki ona "ayet" vahyolundugunu soyleyerek bir aniamda peygamber oldugunu kabul ettikten sonra 
artik mehdTligi konusunda kararsiz olmasinin bir aniami olmamalidir. 

7. Sorgulanan bahaTler agiz birligi etmi§gesine ne Mirza Huseyin Ali'den ne de Mirza Yahya'nin 
bizzat kendi agzindan mehdTlik veya peygamberlik iddialarini duymadiklarini soylijyorlar. Bazi 
ifadelere gore Mirza Huseyin Ali'nin camiye gittigi, her haram ve hatta mekruhtan sakinmayi, orug 
tutmayi, namaz kilmayi tavsiye ettigi de anla§ilmaktadir. BiJtun bunlar bahaTlerin g6runu§te bir 
MiJsluman gibi hareket etmeye dikkat ettiklerini ve gizlilik iginde faaliyetlerde bulunduklarini gosteriyor. 
Zira Bede§t toplantisinda ba§ta KuddiJs lakapli bahaTnin bile tepkisini geken Kuretu'l-ayn'in agik-sagik 
ve tahrik edici davrani§lari igin "Kudret dilinin kendisine Tahire adini verdigi birisi igin ben ne 
diyebilirim" diyen Mirza Huseyin Ali'nin, Edirne'de mekruhlardan bile sakinmayi tavsiye etmesi tam bir 
geli§kidir. Ayrica Kuddus adii bahaTnin Yenikapi Mevlevihanesi §eyhi Osman Efendi'de misafir olarak 
kalabilmesi de bahaTlerin, gergek du§uncelerini sakladiklarini gosteren ba§ka bir i§arettir. Ancak 
bahaTler soylediklerine ve di§ g6runu§lerine gore degil, daha gok ellerinde bulunan kitaplardaki 
iddialara gore yargilanmi§lardir. 

8. Yargilananlarin ifadelerine gore emekli kaymakam Agacan, Mirza Yahya taraftaridir ve ona 
gore Mirza Huseyin AN, Mirza Yahya'nin yaninda siradan bir adamdir. Diger bahaTlere gore ise Mirza 
Yahya, Mirza Huseyin Ali'nin talebesi gibidir. Bu geki§me, iki grup arasindaki ihtilafin derinligini ve 
derecesini ortaya koyan onemli bir gostergedir. 

3. Suglu Bulunarak Akka ve Magosa'ya Surgun Edilmeleri 

Sorgulanan bahaTlerin istintak raporlari, yakalanan kitaplar ve mektuplaria beraber dort ki§ilik bir 
komisyona havale edildi. Komisyon bu belgeleri inceledikten sonra yapilmasi gerekenleri hazirladigi 
mazbatada ayrintilariyla agikladi. 

Komisyon uyelerinin vardigi kanaate gegmeden once Mirza Yahya'nin peygamberlik, Mirza 
Huseyin Ali'nin de peygamberlik aniamini da ta§iyan bir ge§it mehdTlik iddialari uzerinde biraz durmak 
istiyoruz. Sorgulanan bahaTlerin hig birisi ele gegirilen kitaplarda bu iddialarin bulundugunu kabul 
etmek istemiyor, ancak bir iki tanesi boyle bir iddiada bulunulursa buna inanacagini soylijyordu. 
imzasiz oldugu igin Mirza Yahya'ya mi Mirza Huseyin AN'ye mi ait oldugu bilinmeyen bu kitapgiklara 
genel olarak bakildiginda; peygamberlik iddiasi igeren ve gramer kurallarina pek dikkat edilmeden 
kurulmu§ cumlelere boica rastlamak mijmkundur. Kitapgiklarda Arapga kullanilmi§ olmakla beraber 
yer yer Farsga yazilmi§ bolumler de yer almaktadir. 



207 



Mazbataya gore komisyon bahaTler hakkinda ozetle §u kanaate varmi§tir: Subh-i Ezel Mirza 
Yahya, Kur'an-i Kerim'i takliden yazdigi kitaplarin kendisine vahyedildigini ileri surerek peygamberlik 
iddiasinda bulunmaktadir. Mirza HiJseyin AN Bahaullah ise kendisine Arapga ve Farsga vaiiiy geldigini 
soyleyerek peygamberlik anlammi da igeren meiidTlik iddia etmektedir. Bunlarin maksadi; bilgisiz bazi 
musliJmanlari kandirip yava§ yava§ gogalarak dalia sonra silaiili bir isyana te§ebbus etmektir. (iiuruc 
ale's-sultan) Bu ifsad ve idlal iiareketine bir an once mani olunmasi zaruri oldugundan gerekli cezanin 
verilmesinde geg kalinmamalidir. 

Ceza kanununun ilgili maddesine gore devlete kar§i lierliangi bir isyan te§ebbusunde bulunmak 
ijzere bir araya gelerek gizli bir ittifak olu§turanlar, bu isyan igin iiazirliklarda bulunup JieniJz isyan 
etmemi§ de olsalar nefy-i ebed (bir dalia geri donmemek uzere sijrgun edilme) cezasiyla 
cezalandirilirlar. isyana karar verildigi halde bunun igin bir hazirlik yapilmami§ olsa o zaman da bu 
karari veren §ahislarin gegici olarak kalebendlik cezasina garptirilmalari gerekir. 

Sorgulanan §ahislarin ifadeleri, mektuplari ve ellerindeki kitaplardan gikarilan sonuca gore; 
bunlarin boyle bir hareket iginde bulunacaklari agiktir. Ayrica Mirza Huseyin Ali'nin, karde§i Mirza 
Yahya'nin soz konusu turden bir te§ebbuste bulunacagini soyleyerek sugu ona yikmaya gali§masi da 
komisyon uyelerinin bu kanaatini te'yid etmektedir. 

i§te bu nedenlerle Mirza Huseyin AN ve Subh-i Ezel birinci; Agacan, onlarin propagandasini 
yapmasindan dolayi ikinci derecede ve digerleri de onlara ittiba etmi§ olmalarindan dolayi uguncu 
derecede suglu bulunmu§lardir. Ancak ilgili kanunda genel olarak "ol ittifakta bulunan kimseler" ibaresi 
bulundugundan bunlarin hepsinin birden uygun goriJIecek uzak bir yere nefy-i ebed cezasi lie 
gonderilmeleri gerekir. 

Nefy-i ebed cezasinda kanunen hapis soz konusu olmadigi igin de yine ayni faaliyetlerde 
bulunmamalari ve firar te§ebbusunde bulunmamalari igin gonderilecekleri yerlerde kalebend olarak 
hapsedilmelerine karar verilmi§tir.51 

Zaptiye Mu§iriyeti52 bu komisyon mazbatasini da dikkate alarak kendi mutalaalarini Meclis-i 
Mahsus'ta53 gundeme aldirmi§, daha sonra Sultan Abdulaziz'in konuyla ilgili iradesi sadir olmu§tur. 
Konumuz agisindan gok onemli oldugunu du§undugumuz bu iradenin arz tezkiresini aynen aktarmak 
faydali olacaktir. Tamamen bu tezkire dogrultusunda sadir olan iradenin mesnedi de boylece daha iyi 
goriJIecektir. Tezkire aynen §6yledir: 

"Atufetlu Efendim Hazretleri, 

Ma'lum-i all buyruldugu vechile mukaddema iran'da babT namiyla bir mezheb zuhur ederek 
bunlarin niyyet ve efkarlari ifsad ve ihlal-i ahali garazindan ibaret idugij Iran devletince 
anla§ilmasindan na§i, §eyhlerinden bazilarina mucazat eyiedigi misillu, birazi dahi iran'dan tard ve 
defolunduklari cihetle, bunlardan §eyh Mirza Huseyin AN, Subh-i Ezel ve diger ma'lumu'l-esami ug 
nefer biraderleri ve bazi rufekasi lie zTr-i cenah-i saltanat-i seniyyeye dehalet eyiediginden merkum 

208 



biraderleri ve bazi rufekasi ile Edirne'ye gonderilerek iskan ettirilmi§ ve birazi dahi Bagdat'ta 
alikonularak kendilerine medar-i intia§lari olmak ijzere maa§lar dahi tahsis olunmu§ idi. 

Merkum §eyh Mirza Huseyin AN ile Dersaadet'te bulunan rufekasindan ve saireden bazi e§liasin 
muiiaberat-i mefsedet-karaneleri vuku buldugu istiiibar olunmasiyla e§lias-i merkume aiiz ve tevkTf ve 
kendilerinde bulunan kutijb ve resail ve mekatib-i muzirra derdest edilerek icra-yi istintaklari, Zaptiye 
Mu§Triyeti'ne havale olundugu misillij, Edirne'dekilerin dahi netice-i tedkikata degin, oteye berijye 
dagilmamalari igin takayyijdat-i mukteziye icrasi ve ahvallerinin tahkTk ve inhasi, ba-telgrafname 
Edirne Vilayeti'ne bildirilmi§ olmasiyla bunlarin suret-i istintaklarina dair mu§Triyet-i mu§arun-ileyhanin 
varid olan tezkiresi ve vilayet-i mezkureden gelen tahnrat, bu madde igin mahsusan te§kil olunmu§ 
olan komisyona havale ve i'ta kilinmi§ olan netice-i tahkikat ve mutalaati mutazammin komisyon-i 
mezkurden kaleme alinmi§ olan mazbata ve evrak-i saire, gegen gijn akd olunan Meclis-i Mahsus'da 
kiraat ve mutalaa kilindi. 

Merkumlarin ahval ve akvallerine ve kutub ve resail ve mekatib-i mezkurenin medlul ve 
meallerine nazaran; merkum Subh-i Ezel'in niJbiJvvet ve merkum §eyh Mirza Huseyin Ali'nin 
kendisine Arab? ve FarisT vahy nuzulunden bahisle bir nevi nijbuvveti mutazammin olan mehdTlik 
iddiasinda bulunduklari anla§ilmi§ ve bu misillu erbab-i dalaletin §u yolda harekete kiyamlari, cahil ve 
sebuk-magz olan bir takim ehl-i islami ihlal ile teksTr-T cem'iyyet ederek bilahare miJsallahan isyan ve 
huruc ale's-sultan maksadina mubtenT oldugu bedihi olarak; bunlarin kat-i bTh-i mefsedetleri 
mehamm-i umur-i acileden bulunmu§ oldugundan ve kanun-i ceza ahkami iktizazinca merkumlarin 
nefy-i ebed ile mucazatlari lazim gelmi§ ve egergi merkumlardan §eyh Mirza Huseyin AN ile Mirza 
Subh-i Ezel asil mudill ve mukteda olmalarina nazaran birinci ve Tophane-i Amire kaymakamligindan 
mutekaid Silmas'li Agacan Bey tervTc-i fesadlarina hizmet etmesinden na§i ikinci ve Karabagli §eyh 
AN Seyyah ve Horasanli Mirza Muhammed Huseyin nam diger Mi§kin Kalem, merkum Subh-i Ezel'in 
vekili KuddiJs Efendi ve Kapugukadari Muhammed Efendi ve isfahanT Muhammed Bakir ve §eyh 
Mirza Huseyin Ali'nin diger biraderleri Mirza Musa ve Mirza Kuli ve ehibbasindan AbdiJIgaffar ve 
hizmetkarlarindan Dervi§ AN ve Muhammed AN nam §ahislar dahi sifat-i ittiba ve iktida ile ijguncu 
derecede tutulmalari lazim gelur ise de ibare-i kanuniyede ale'l-itlak "ol ittifakta bulunan kimseler" 
sarahati bunlar igin derece ta'yinine lijzum g6stermemi§ idijgunden, ciJmlesinin mahal-i baide nefy-i 
ebedle def ve teb'Tdleri ve fakat kanun-i ceza ahkami hukmunce nefy-i ebed cezasi hapsi cami' 
olmadigina ve bunlar gidecekleri mahallerde hapsolunmaz ise firar ve yahut memleket iginde gezerek 
bir takim kesani idlale ictisar edeceklerine binaen kal'a-bendlik suretiyle mahbus bulundurulmalarinin 
zamTme-i mucazatlari kilinmasi mazbata-i merkumede beyan olunmu§ olup vakia merkumlarin ahval 
ve akvali ifsad-i efkar-i ahali kaziyyesine mebnT bulundugu cihetle, komisyonun mutalaati vechile 
bunlara icra-yi ceza edilmekle beraber gerek ahali ve gerek birbirleriyle ihtilat ettirilmemek dahi 
muvafik-i hal ve maslahat olacagina ve merkum §eyh Mirza Huseyin AN ve biraderi Subh-i Ezel'in 
beynlerinde munaferet oldugu cihetle tefrTkleri lazimeden idugiJne binaen kal'a iginde bir hanede 
ikamet ettirilmek ve hig kimse ile ihtilat ettirilmemesine, daima me'murTn ve zabitan taraflarindan 
dikkat ve nezaret olunmak uzere; merkum §eyh Mirza Huseyin Ali'nin halifeleriyle beraber Akka ve 

209 



Subh-i Ezel ile Agacan'in Magosa kal'alarina ve digerlerinin dahi Tcabi vechile tefnk edilerek mezkur 
kal'alara mijebbeden nefy ve i'zam edilmeleri ve bunlara verilmekte olan maa§larin i'tasindan sarf-i 
nazaria mijnasib miktar yevmiye i'ta olunmasi ve Bagdat'ta bulunan babTler maa§larinin dahi kat' 
edilmesi ve Edirne'den geleceklerin iginde bir §eye akillari ermez bir takim cijhela bulundugu rivayet 
olunup bunlardan mezheb-i mezkurden rucu' edenlerinin tard olunmalari beyne'l-huzzar tezekkur ve 
tasvTb edilmi§ ise de ol babta her ne vechile emr ij ferman-i hazret-i §ehin§ahT §eref-sunuh ve sudur 
buyurulur ise infaz-i hukm-i celTline ibtidar olunacagi ve mezkur mazbata evrak-i saire ile arz ve 
takdTm kilindigi beyaniyla tezkire-i senaveri takdim olundu Efendim." 

Bu arz tezkiresinde belirtilen hususlarin onaylandigini gosteren ve belgede Padi§ah'in iradesini 
yansitan bolumde ise §u ifadeler yer almaktadir: 

"Ma'ruz-i gaker-i kemmeleridir ki, ResTde-i dest-i ta'zTm olan i§bu tezkire-i samiye-i asifaneleriyle 
evrak-i ma'ruza, manzur-i alT-i cenab-i mulukane buyurulmu§ ve merkumlarin tasvTb ve isti'zan 
olundugu uzere zikrolunan kal'alara muebbeden nefy ve i'zam edilmeleri ve hususat-i sairenin dahi 
ber-minval-i muharrer icra-yi Tcabi, muteallik ve §eref-sudur buyrulan emr ve irade-i seniyye-i hazret-i 
miJIkdarT Tcab-i alisinden olarak evrak-i merkume yine savb-i sami-i hidTvilerine lade kilinmi§ olmagla 
ol babda emr u ferman Hazret-i Veliyyu'l-Emr'indir."54 

GoriJIdugu gibi irade hemen hemen bijtunuyle komisyon mazbatasindaki tesbitler dogrultusunda 
5ikmi§tir. Mirza Huseyin Ali'nin taraftarlariyla beraber Akka'ya, Subh-i Ezel Mirza Yahya'nin ise 
tabileriyle birlikte Magosa'ya gonderilmesi agiklik kazanmi§, ayrica maa§larinin da kesilerek bunun 
yerine bir miktar yevmiye verilmesi emredilmi§tir. Bu iki noktaya ek olarak daha once Bagdat'ta 
birakilan bahaTlerin maa§larinin bundan sonra verilmemesi55 ve BabTlige girmi§ kimselerden olan 
bazi cahil kimselerin surgunlerin arkasina takilmalarina musaade edilmemesinin de irade iginde yer 
aldigini gormekteyiz. iradede yer almayan ama ba§ka bir belgede tesbit ettigimiz bilgiye gore; Mirza 
Huseyin AN Bahaullah'm Edirne'de bulunurken yabanci tijccarlardan odiJng aldigi 12.636 kuru§un 
hazineden odenmesi de soz konusu olmu§tur.56 iradenin gikmasindan bir-iki hafta sonra Edirne'de 
bulunan bahaTler polls nezaretinde Uzunkopru ve Ke§an yoluyla Gelibolu'ya g6turulduler.57 Orada 
istanbul'dan getirilen bahaTlerle bir araya getirildiler. Gelibolu'da az bir sure kaldiktan sonra Mirza 
Yahya ve taraftarlari Magosa'ya, Mirza Huseyin All ve tabileri de Akka'ya gemiye bindirilerek 
gonderildiler. 

4. BahaTlerin SiJrgunden Sonraki Faaliyetleri 

BahaTlik hareketinin Edirne'den surgun edilmelerinden sonraki durumu hakkinda beige bazinda 
gok fazia bilgiye sahip degiliz. 1286/1870 den itibaren daha sonraki yillara ait ge§itli beige fonlarinin 
onemli bir boliJmunu taradigimiz halde doyurucu bir sonuca ula§amadik.58 Aslinda bunun nedeni 
agiktir. Qunku surgunijn ba§ladigi 1285/1869 yilindan Me§rutiyet'in ilaniyla tamamen serbest 
birakildiklari 1326/1908 yilina kadar bahaTlere faaliyette bulunma firsati verilmemi§tir. Ayrica bu 
donemde birkag yil harig tutulursa Osmanli tahtinda Sultan II. AbdiJIhamid vardi ve onun da boyle bir 

210 



hareketi ba§i bo§ birakmasi beklenemezdi. BahaTlerin herhangi bir faaliyetlerine izin verilmeyince 
resmT kayitlara gegecek vukuat da olmadi. Dolayisiyla bu donemde bahaTlerle ilgili belgelerin az 
olmasi normal kar§ilanmalidir. 

Mirza Huseyin AN, Akka kalesinde birkag yil kalebend olarak kaldiktan sonra mahalli idarecilerin 
mijsamahasiyla kale di§inda bir eve ta§inma izni almayi ba§ardi. Fakat §ehrin di§ina gikmasina izin 
verilmemi§tir. Mirza Huseyin AN 2 Zilkade 1309/29 Mayis 1892'de oldij. Olmeden once oglu Abbas 
Efendi'yi Abdulbaha unvani lie kendisine halef biraktigini vasiyet etti. Bagdat'tan Edirne'ye surgun 
edilen bahaT grubunun iginde Abbas Efendi'nin adi "Mirza Abbas" olarak gegiyordu. 

Magosa'ya siJrulen Subh-i Ezel ise burada 1912'de oldiJ. Bahaullah'in onu zehirleterek 
oldiJrttugu ileri surulmektedir.59 Oldugunde gok az sayida taraftari bulunuyordu. BahaTlerin, iran'da 
oldugu gibi isyan ederek halkia ve devletle gati§maya girmelerinin yaninda mijnferit §iddet olaylarina 
kari§tiklari da bir gergektir. Ornegin bahaTler, Irak'ta bulunan iran'li muctehid Molla Kazim HorasanT'yi 
oldiJrtmek igin iran'dan iki bahaTyi g6ndermi§ler, ancak Osmanli Devleti'nin Tahran Sefareti bu plani 
onceden haber alarak Hariciye Nezareti'ne bildirmi§ ve katii gergekle§tirecek iki bahaT, Molla Kazim'in 
oglunun da yardimiyla yakalanmi§lardir.60 Bu nedenle Mirza Yahya'nin, Bahaullah tarafindan 
planlanmi§ bir suikastia 6ldurtulmu§ olabilecegi de mumkundur. 

Mirza Huseyin Ali'nin yerine oglu Abbas gegince ondan memnun olmayan bahaTler, Bahaullah'in 
diger bir oglu olan Mirza Muhammed Ali'ye tabi oldular.61 Abdulbaha Abbas, 5 Cemaziyelevvel 
1260/23 Mayis 1844 tarihinde dogdu. Babasinin yerine gegtikten sonra Misir, Avrupa ve Amerika gibi 
ijlkelerde BahaTligi tanitmaya gali§ti. 

Avrupa'da yaptigi gezilerdeki konu§malarinda BahaTligi islamiyet'in bir yorumu gibi gostermeye 
gali§iyordu. Fransa'da yayinlanan biryayin organinda onun "BahaTlik, birdinden ziyade dinlerin felsefi 
bir yorumudur" dedigi anlatiliyordu.62 Kendisiyle g6ru§en son donem Osmanli aydmlarina ve 
gazetecilere de bahaTligin islamiyet'ten ayri bir hareket olmadigini s6yluyordu.63 

Elimizde Abdulbaha'nin faaliyetleriyle ilgili iki ar§iv belgesi bulunmaktadir. Bunlarin ikisi de 
Sultan II. Abdulhamid'e ait iradelerdir. II. Abdulhamid idaresinin bu harekete baki§ agisini ortaya 
koymasi bakimindan onemli olan bu iradelerden 6 RebiiJIahir 1323/10 Haziran 1905 tarihii olanmda 
§6yle denilmektedir: 

"BabT mezhebini tevsi ve inti§ara hizmet etmesinden dolayi mukaddema Akka'ya teb'Td edilmi§ 
olan Ahmed Abbas'in, orada yine meslek-i sakTminde devam etmekte bulundugu ma'ruzat-i vakiadan 
anla§ilmasina mebnT, merkumun avenesinin Fizan'a teb'Tdi, §erefsudur buyurulan irade-i seniyye-i 
cenab-i Hilafet-penahTTcab-i alisinden olmagla ol babda emr ij ferman Hazret-i Veliyyu'l-emrin'dir."64 

iradeden anla§ildigina gore devlet; bahaTleri nefy-i ebedle cezalandirdiktan sonra pe§lerini 

birakmami§ ve bazi yerel idarecilerin i§i gev§ek tutmasindan yararlanarak faaliyette bulunmalarina 

miJsaade etmemi§tir. Burada da yine merkezT idarenin bu konudaki hassasiyetine ve ta§rayi gok iyi 

211 



takib ettigine §ahit olmaktayiz. Bu iradede belirtildigi gibi Abbas Efendi'nin Fizan'a surulup 
siJrulmedigini bilmiyoruz. Zaten iradenin sadir olmasindan yakla§ik iki yil sonra da Me§rutiyet ilan 
edilmi§, AbdiJIbaha Abbas ve diger bahaTler tamamen serbest kalmi§lardir. Bundan sonra AbdiJIbaha 
Abbas daha rahat hareket etme imkani bulmu§, Avrupa ve Amerika'ya giderek BahaTlik propagandasi 
yapmi§tir. 

Elimizde bulunan ikinci irade de onun Amerika baglantili bir faaliyetiyle ilgilidir. AbdiJIbaha'nin 
Amerika'daki bahaTlerden topladigi yardimlaria Hayfa'da Kermil dagina bir hastahane yaptirma 
te§ebbusunun ve diger faaliyetlerinin engellenmesine ili§kin 19 Cemaziyelevvel 1326/19 Haziran 1908 
tariiili irade §6yledir: 

"Akka'da Abbas Efendi naminda birinin riyaseti altinda bulunan babT firkasinin Amerika'daki 
tarafdarani vasitasiyla cem' olunacak ianat ve elli bin lira masraf lie Hayfa'da cebel-i Kermil uzerinde 
bir hastahane in§asina te§ebbus edecekleri ve orada ewelce Almanlar tarafindan in§a edilmi§ olan 
bir otelin bi'l-mubayaa hastahaneye ilhak olunacagi istihbar kilindigi, Washington Sefaret-i 
seniyyesi'nden arz ve i§'ar olunmu§ ve merkum Abbas, esasen erbab-i fesaddan olup te§kil ettigi 
cem'iyyetin bir cem'iyyet-i fesadiyye oldugu derkar ve devletge buna kar§i tedabir-i mania ittihazi 
lijzumu a§ikar bulundugundan; gerek bu babta ve gerek hastahanenin in§a olunmamasi emrinde 
iktiza-yi halin Bab-i Ali'ce teemmul ve arzi, §eref-sudur buyurulan irade-i seniyye-i cenab-i 
Hilafetpenahi Tcab-i alisinden bulunmu§ olmagla ol babta emr u ferman Hazret-i Veliyyu'l-emr'indir."65 

GoriJIdugu gibi Osmanli Devleti, sinirlari dahilinde ne olup bittigini gok iyi bilmektedir. Henuz 
te§ebbus safhasina gelmeyen bir faaliyet, donemin gijglu istihbaratinin da yardimiyla haber alinarak 
buna kar§i gerekli tedbirlere ba§vurma yoluna gidilmi§tir.66 Ancak alinan tedbirler yeterii olmami§ 
olmalidir ki BahaTlik gun gegtikge geli§mi§, dunyanin birgok yerinde oldugu gibi Turkiye'de de varligini 
surdurmu§tur. 

Bahaullah'in oglu Abdulbaha, 28 Kasim 1921'de oldu ve Kermil daginda bulunan Bab Mirza AN 
Muhammed'in mezarinm yaninda gomuldu. Olmeden once de torunu §evki Efendi'yi "emrin 
agiklayicisi" olarak kendisine halef tayin etti. 1 Mart 1897'de Akka'da dogan §evki Efendi Oxford'da 
ogrenim gordij. 1937'de Amerikali Mary Maxwell (Rukiye Hanim) lie eviendi. §evki Efendi de BahaTligi 
yaymak igin ozellikle Avrupa ulkelerinde gok gali§ti. 1957'de olmeden once idareyi bahaTlerin "emrin 
elleri" dedigi yirmi yedi ki§ilik bir heyete biraktigini agikladi. 

Bu yirmi yedi ki§inin tesbit ettigi idari diJzenlemeye gore bahaTler bu gun §u §ekilde idare 
edilmektedir: En ust idari merci, israil'in Hayfa kentinde bulunan Umumi Adalet Evi'dir. Bu merkezin 
dokuz ki§iden olu§an ijyeleri, BahaTligin bulundugu ulkelerdeki Milli Ruhani Mahfil uyeleri tarafindan 
segilirler. Milli RuhanT Mahfilleri'nin dokuz ki§iden olu§an uyeleri de o ulkede bulunan Mahalli RuhanT 
Mahfilleri'nin tesbit ettigi ondokuz ki§ilik bir meclis tarafindan segilir. Dokuz ki§iden olu§an Mahalli 
RuhanT Mahfil uyeleri ise bolge, §ehir, kasaba ve koylerde bulunan en az dokuz bahaT tarafindan 
segilirler. BahaTler bugun bu ijg mahfil tarafindan idare edilmektedirler. 

212 



AbdiJIbaha Abbas ve §evki Efendi'nin bahaT literaturundeki konumlari, Bab Mirza AN 
Muhammed ve Mirza Huseyin AN BahauNah'tan farkhdir. AbdiJIbaha Abbas ve §evki Efendi, bahaT 
kaynaklarini sadece tefsir ve te'vil etmekle yukumlijdurler. UmumT Adalet Evi de kutsal kabul edilen 
Akdes Kitabi'nin di§inda kalan her konuda karar verme yetkisine sahiptir.67 BahaTler, son yiNarda 
yayinladiklari istatistikT rakamlara gore diJnyada; 148 MINT Ruhani Mahfil, 32.865 MahaNT Ruhani 
Mahfil bulundugunu, toplam 112.137 yerle§im yerinde bahaT ya§adigini ileri siJrmektedirler. Ayrica bu 
istatistiklere gore bahaTlerin diJnyada 7 bahaT ana mabedi, 7 radyo istasyonu, 29 akademik okulu ve 
55 ilkokulu bulunmaktadir. 

Sonug 

iran'da yuzyiNardir hakim olan §iTlik, tarih boyunca a§iri akimlarin kaynagi olagelmi§tir. Bu 
a§iriliklar bazen oyle bir hal almi§tir ki, §iTlerden bile geni§ olgude tepki gormu§tur. Ancak boyle bir 
tablonun olu§masinda ve temelinde biraz da insan merkezli §iT du§uncenin varligi soz konusudur. 
§iTlige gore imamlarin hatasiz (ma'sum) kabul edilmeleri, problemlerin gozijmunu daha da 
zorla§tirmi§ olmalidir. iran'in XIX. yuzyilda iginde bulundugu ileri boyutlardaki idarT istikrarsizlik da, 
problemlerin iginden gikilmaz bir hal almasini netice vermi§tir. 

i§te BahaTligin ortaya giktigi bu cografya ve bu cografyanin kiJIturel ve sosyal alt yapisi, 
hareketin geli§erek taban bulmasinda temel etken olmu§tur. 

Mirza AN Muhammed, §iT dunyanin kurtarici olarak gelmesini bekledigi "imam"a agilan kapi 
(bab) ve onun mujdecisi olma iddiasiyla, bu tur iddialarin prim yapacagi hazir birzeminde ortaya gikti. 
Topyekun bir uike gundemini me§gul edecek kadar taraftar da buldu. Ancak, belli bir kabul gordiJkten 
sonra, daha da ileri giderek bizzat beklenen imam (mehdT), peygamber hatta ilah oldugunu iddia 
edince tepkiyle kar§ilandi. Geleneksel §iTligin temsilcileri, halki da yanlanna alarak babTlere kar§i 
miJcadeleye ba§ladilar. Ortamin gerginle§mesi, arkasindan gati§malari getirdi. Bab Mirza AN 
Muhammed ve babTler tutuklanarak hapse konuldu, fakat ortalik durulmadi. Bunun uzerine devlet, 
iddialarindan vazgegmedigi igin Bab'in oldijrulmesine fetva veren §iT ulemanin talebini ve destegini de 
dikkate alarak onu idam etti. 

BahaTligin, bizzat dogdugu fikrT ve cografT ortamda boyle bir sonugia kar§ilanmasi dikkat 
gekicidir. Bu durum, Mirza AN Muhammed'in, Bab olmakla iktifa etmeyip, yeni bir peygamber oldugunu 
ileri surmesi ve dolayisiyla islam dininin devrinin kapandigini soylemesiyle gok yakindan ilgilidir. Zira 
§iTlerin gok ge§itli ve a§iri (gulat) gruplari olsa da buyuk gogunluk, temel degi§mezler ve akide bazinda 
islam inancina baglidir. 

BahaTlerin, Osmanli sinirlarini gegtikten sonra bu topraklarda kar§ila§tiklari tavir biraz daha 
farkhdir. ilk zamanlar belli bir mijsamaha gordiJkleri soylenebilir. Bu biraz da Osmanli'nin birgokfarkli 
kulturleri ve gok ge§itli du§unceleri yuz yillarca bir arada ya§atma geleneginden kaynaklanmaktadir. 
Ancak esas etken, Mirza AN Muhammed'in halefi Mirza Huseyin Ali'nin, ayni tijrden iddialarini ve 

213 



gergek kimliklerini ilk zamanlar toplumdan ve resmT gorevlilerden gizlemi§ olmalaridir. Bahaullah ve 
tabileri, uzun sure tam bir Musluman gibi hareket etmi§ ve kendilerine sunnT bir tarikat mensubu 
olduklari goruntusunij vermi§lerdir. Nitekim Edirne'ye getirildiklerinde Bahaullah ve karde§i Subh-i 
Ezel, ayri ayri peygamber olduklarini ileri surerek propagandaya ba§layinca, kar§ilarinda Musluman 
halki, ulemayi ve devleti bulmu§lardir. SiJnnT MusliJmanlar onlarin iddialarini ciddiye alarak iltifat 
etmeseler de teyakkuza gegerek tepki gostermi§lerdir. 

Devlet, bahaTlerin iran'da sebep olduklari kari§ikliklar ve gikardiklari isyanlaria, ozellikle §ah'a 
yaptiklari suikasti da goz onunde bulundurarak, tedbir alma yoluna gitmi§tir. iran'dakine benzer bir 
siJrecin ya§anmamasi agisindan, alinan tedbir yerinde olmu§tur. Hatta bahaTlerin daha §iddetli bir 
cezaya garptirilmalari mijmkunken, Akka ve Magosa'ya hapsedilmek uzere surgun edilmeleriyle 
yetinilmi§tir. 

Daha sonra, Jon-Turkler'in etkisiyle ilan edilen Me§rutiyet'in akabinde uygulanan genel af 
kapsaminda serbest birakilan bahaTler, faaliyetlerine devam etmi§lerdir. 

BahaTlik hareketinin, bahaTlerin iran'dan Bagdat'a surgunleri lie ba§layan ve Akka ve Magosa'da 
hapsedilmeleriyle sonuglanan siJreci, elimizdeki belgeler i§iginda buyijk oranda agikliga kavu§mu§tur. 

Ancak Me§turiyet'in ilani lie serbest birakilmalarindan sonraki durumlarina ili§kin belgelerin 
aziigi, ne yazik ki bu donemie ilgili saglikli ve detayli bir degerlendirme yapmamiza imkan 
vermemi§tir. 



1 E. R. Figlali, a.g.e., s. 30; CI. Huart, a.g.md., s. 164; §evki Efendi, s. 4, 11; izmirii i. 
H.,s. 114. 

2 Bahaullah, Bahaullah'in Sesi, s. 77; Bahaullah, ikan Kitabi, s. 79; Bahaullah, Kurdun 
Oglu, s. 89, 94; Muhsin AbdiJIhamid, s. 191; Bahaullah, Bahaullah'in Levhieri, s. 4a; Bahaullah, ikan 
Kitabi, s. 70; §evki Efendi, XI, XIII, XVI (Giri§), 96. 

3 §evki Efendi, s. 152. 

4 §evki Efendi, s. 136. 

5 BOA, irade Hariciye, 11268; (12 §aban 1279/2 §ubat 1863 tarihii Sultan AbdiJIaziz'e 
ait bu irade, bahaTlerin Bagdat'tan ba§ka bir yere nakillerine ili§kindir ve Padi§ah'a sunulan arz 
tezkiresinde Namik Pa§a'nin bu konudaki kanaatma da temas edilmektedir.). 

6 Sultan AbdiJIaziz'in tahta giktigi gunlerde Osmanli Devleti'nin durumu hakkinda bkz: 
Cevdet Kuguk, "AbdiJIaziz", TDVIA, C. 1, s. 179. 



214 



7 §evki Efendi, s. 153. 

8 BOA, i. HR., 11268; Ayrica bkz: BOA, Bab-i AN Evrak Odasi, Bagdat Giden Defteri, 
257/1 06'de kayitli 29 §aban 1279/19 §ubat 1863 tarihii tahrirat. 

9 BOA, BEO, Bagdat Giden Defteri, 257/84, 24 Cemaziyelaiiir 1279/17 Aralik 1862 
tarihii tahrirat. 

10 C. Rifat Atilhan, "BahaTlik Fitnesi", Sebilurre§ad, C. 12, Sayi: 286. 

11 BOA, Yildiz Esas Evraki 33-2460/73-91 (Namik Pa§a, 1219/1804'te dogdu. 
1310/1892' de vefat etti. 1265/1849'da Irak ve Hicaz Ordu-yi Humayunu Mu§irligine, 1268/1852'de bu 
gorevie beraber Bagdat Valiligi'ne atandi. 1278/1 861 'de ikinci kez Bagdat valisi oldu. Sicilinde 
herhangi bir kusuru bulunmamaktadir. Bu konuda bkz: BOA, Sicill-i Ahval, 2 Nolu Defter, s. 228.). 

12 §evki Efendi, s. 154. 

13 E. R. Figlali, a.g.md.,s. 466. 

14 §evkiEfendi, s. 142, 154. 

15 BOA, i. HR., 11389, 2 Zilhicce 1279/21 Nisan 1863 tarihii irade; BOA, BEO, Bagdat 
Giden Defteri, 257/106, 5 Muharrem 1280/2 Haziran 1863 tarihii tahrirat. 

16 BOA, i.HR., 11389, (10 nolu tarihsiz lef.). 

17 §evki Efendi, s. 170; BOA, irade, Meclis-i Mahsus, 1475, 3 nolu lef. (15 Zilhicce 
1284/8 Nisan 1868 tarihii tahrirat.). 

18 §evki Efendi, s. 162, 165. 

19 Osman Ergin, "BahaTligin ig Yuzu", Sebilurre§ad, C. 9, s. 206. 

20 BOA, i. HR., 11614, 25 Rebiulahir 1280/9 Ekim 1863. 

21 Muhsin AbdiJIhamid, s. 255; Raymond Furon, s. 154. 

22 BOA, i. HR., 1 1614; a.g.b., 12 nolu lef; Bahaullah, Kurdunoglu, s. 56. 

23 BOA, a.g.b. 

24 §evki Efendi, s. 164 vd. 

25 §evki Efendi, s. 168. 



215 



26 

tahrirati.). 

27 

28 

29 

30 
tarihii tahrirat. 

31 

32 
s. 127vd. 

33 

34 

35 

36 

37 

38 

39 
tahrirat. 

40 
tahrirat. 

41 



BOA, i. MM., 1475, 3 nolu lef (15 Zilhicce 1284/8 Nisan 1268 tarihii Edirne Valiligi 



BOA, a.g.b., 26 nolu lef. 



§evki Rabbani, Bahaullah'in Sesi, s. 118-122. 



Bahaullah, Kurdun Oglu, s. 97. 



BOA, BEO, Edirne Gelen Defteri, 475/351, 17 Cemaziyelahir 1284/16 Ekim 1867 



Bahaullah, Reis Levhi, Bahaullah'in Levihieri, ist. 1994, s. 139, Qev. Mecdettin inan. 
Mehmet §eker, Fetihierle Anadolu'nun Turkle§mesi ve islamla§masi, Ankara 1991, 



§evki Efendi, s. 130. 



§evki Efendi, s. 172 vd. 



§evki Efendi, s. 174. 



01. Huart, a.g.md., s. 179. 



M. Ebu Zehra, s. 266. 



§evki Efendi, s. 173 vd. 

BOA, BEO, Edirne Gelen Defteri, 475/79, 10 §aban 1284/31 Ocak 1863 tarihii 



BOA, BEO, Edirne Gelen Defteri, 475/1, 6 RebiiJIevvel 1283/19 Temmuz 1866 tarihii 



Ahmet AkgiJnduz-Halil Cin, Turk HukukTarihi, ist. 1990, C. 1, s. 323. 



42 BOA, i. MM., 1475, 27 nolu lef. (26 Safer 1285/18 Haziran 1868 tarihii komisyon 

mazbatasi.). 



43 

44 
tahrirat. 



Ahmet AkgundiJz-Halil Cin, s. 324. 

BOA, BEO, Edirne Gelen Defteri, 475/45, 6 Safer 1284/9 Haziran 1867 tarihii 



45 



BOA, a.g.b., 3 nolu lef. 



216 



46 BOA, i. MM., 1475, 2 nolu lef. (5 Muharrem 1285/28 Nisan 1868 tarihii Zaptiye 
Nezareti tezkiresi.); §evki Efendi, s. 187. 

47 BOA, a.g.b., 12 nolu lef. (Mirza HiJseyin Ali'nin tarihsiz dilekgesi.). 

48 BOA, a.g.b., 3 nolu lef; §evki Efendi, BahaT Dininin I. Yuzyili, s. 170. 

49 istintak raporlari, bir sug nedeniyle maznun durumunda olanlarin, olayi aydinlatmak 
igin konu§turulmasi sonucu verdikleri ifadelerin kagida gegirilmesiyle olu§an resmT evraktir. Bkz: M. 
Zeki Pakalin, Osmanli Tarih Deyimleri ve Terimleri SozlugiJ, ist. 1993, C. 2, s. 101. 

50 BOA, a.g.b., 10 nolu lef. (istintak raporlari.). 

51 BOA, i. MM., 1475, 27 nolu ve 26 Safer 1285/18 Haziran 1868 tarihii lef. 

52 BahaTlerle ilgili dava ceza hukukunun konusudur. Bu turlij davalara da o tarihierde 
Zaptiye Mu§Triyeti bunyesinde kurulan Ceza istTnaf Mahkemesi bakmaktadir. Davanin, bu 
mahkemenin di§inda ozel bir heyet tarafindan gorulmu§ olabilecegi de muhtemeldir. Bkz: Ahmet 
AkgundiJz-Halil Cin, s. 288. 

53 Meclis-i Mahsus'un diger adi Meclis-i ViJkela'dir. Bu meclis, Sadrazamin 
ba§kanliginda §eyhulislam ve nazirlardan olu§uyordu. Devletin ig ve di§ siyaseti lie onemli konular 
hakkinda bu meclis karar verirdi. Verilen karari Padi§ah da onaylayinca gikan iradenin adi Meclis-i 
Mahsus iradesi olurdu. Bkz: M. Zeki Pakalin, Osmanli Tarih Deyimleri ve Terimleri Sozlijgu, ist. 1993, 
C. 2, s. 431. 

54 BOA, i. MM., 1475. (irade 20 RebiiJIevvel 1285/11 Temmuz 1868 tarihiidir.). 

55 BOA, BEO, Bagdat Giden Defteri, 257/32. (1 RebiiJIahir 1285/22 Temmuz 1868 
tarihii tahrirat.). 

56 BOA, BEO, Edirne Gelen Defteri, 475/491. (20 Zilhicce 1285/3 Nisan 1869 tarihii 
tahrirat.). 

57 BOA, BEO, Edirne Gelen Defteri, 475/236. (21 Rebiulahir 1285/11 Agustos 1868 
tarihii tahrirat.). 

58 Ara§tirmamiz suresince hangi beige fonlarinin incelendigi hususunda Giri§ 
boliJmunde bilgi verilmi§tir. 

59 M. Raif Ogan, BahaTlik, Sebilurre§ad, c. 9, s. 208. 

60 Dahiliye Nezareti Muhaberat-i Umumiye idaresi, 117/81. (13 Ramazan 1328/18 
Eyiul 1910 tarihii Dahiliye Nezareti tezkiresi.). 

217 



61 Bunlara Nakiza denir. Bkz: izmirli. L H., s. 118. 

62 Ernest Laut, "Yeni Peygamber", Le Petit Journal, 4 Mayis 1913, Qev. Kerem Topuz, 
Tombak Dergisi, ist. 1996, Sayi: 9. 

63 Osman Ergin, "BahaTligin ig Yuzu", Sebilurre§ad, C. 9, s. 206. 

64 BOA, iradeHususi, 10. 

65 BOA, i. HUS., 472 (432)/65. (Daha once gordijgumuz iradeler arz tezkiresi ve 
padi§ahin mijtalaasi diye iki bolijmden olu§uyordu. Sonradan iradeler Mabeyn Ba§katibi'nin imzasini 
ta§iyan yazili kagitia bildirilmege ba§lanmi§tir. inceledigimiz son iki iradenin yazili§ tarzi da bu 
§ekildedir. Bkz: Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivi Rehberi, s. 510.). 

66 Devletin bu konudaki hassasiyetini mutareke yillarinda bile gormek mumkijndur. 
1918'de Haymana da bulunan bir bahaTnin faaliyetlerine mani olunmasi konusunda Ankara Valiligi'nin 
gosterdigi titizlik igin bkz: A. Turan Alkan, "1918 Haymana'sinda Bir BahaT", Tarih ve Toplum, Nisan 
1988. 

67 Neyir Oz§uca, a.g.e., s. 3, 4. 



218 



Yenile§me Qaginda Bo§naklar / Dr. Zafer Golen [s. 123-1 32] 

Suleyman Demirel Universitesi Burdur Egitim Fakultesi / Turkiye 

Giri§ 

osna Hersek fethedildigi andan itibaren devlet tarafindan ozel onem verilen bolgelerin ba§inda 
yer almi§tir. Hukumet yetkililerinin bu tutumunda bolgedeki kitlesel islamla§manin etkisi kadar, 
Bo§naklarin devlete sadakatle hizmet etmi§ olmalari da tesirii olmu§tur. Ancak 1683'teki Viyana 
Bozgunu sonrasinda bolgedeki dengelerin degi§mesi Bosna'daki ig dengelerin de hareketlenmesine 
yol agmi§tir. Bozgun sonrasinda bolge Avusturya tehdidi ve gog hareketleri ile yiJz yijze kalmi§tir. Bu 
kari§ik ortamdan kendi gabalari ile kurtulmayi ba§aran Bo§naklar, bolgesel ba§arilarindan 
kaynaklanan guvenle XVIII. yuzyilin sonlarina dogru merkezin emirlerini dinlememeye ba§lami§lardir. 
Bu ile yiJzyilda buyijk toprak sahiplerinin zaten var olan otoriteleri daha da peki§mi§, devleti zora 
sokacak derecede geni§lemi§tir. i§te XIX. yijzyildaki sosyal ve siyasal yapilanma, XIX. yuzyildaki bir 
dizi gati§maya zemin hazirlami§tir. 

A. SiyasT Geli§meler 

I . Tanzimat'a Kadar SiyasT Geli§meler 

III. Selim'in tahta gegmesiyle birtakim reformlar yapilmaya ba§lanmi§tir. Bu reformlarin temelini 
askeri sahada yenilik hareketleri olu§turmu§tur. Bu reformlardan en fazia mevcut askerT yapi 
etkilenmi§tir. Selim Donemi'nde ozellikle yenigerilerin nijfuzlarini sinirlamaya yonelik tedbirler 
alinmi§tir. Bu durum yenigerilerin nufuzlarina gijvenerek icraat yapan Bosna'daki yerii MusliJman 
ayanin imtiyazli durumuna ters du§mu§ ve bir gok kari§ikliga zemin hazirlami§tir.1 1797'de Fransa ve 
Avusturya arasinda imzalanan Kompo Formiyo Antla§masi ile Venedik Cumhuriyeti'ne son verilmi§ ve 
Fransa, Lombardiya adi altinda bolgede yeni bir eyalet kurmu§tur. Boylece Fransa, Osmanli Devleti 
ile kom§u olmu§tur. Bu antla§madan kisa bir sure sonra Sirbistan'da 1804'te Kara Yorgi2 onderliginde 
gikan ayaklanma daha bijyijk bir tehlike olu§turmu§tur. Kara Yorgi (Djordje), Bosna Hiristiyanlarini 
ayaklandirmak ve onlaria birle§ip BuyiJk Sirbistan'i kurmayi amaglami§tir. HeniJz ayaklanma 
bastirilmadan 1806-1812 Osmanli-Rus Sava§i ba§lami§tir. Sirplar bu durumu firsat bilerek Bosna'ya 
saldirilarini sikla§tirmi§lar, Yadar, Radiyavana ve BogiJrdelen'i ele gegirmi§lerdir. Bu kari§ikliklarda 
katliam ve baskilara maruz kalan MiJslumanlar Bosna'ya gog etmek zorunda kalmi§lardir. Ayaklanma 
1812'de imzalanan Bukre§ Antla§masi'ndan sonra bastirilabilmi§tir.3 

II. Mahmut zamaninda reform hareketlerine timar ve zeametlerdeki dijzenlemelerden 
ba§lanilmi§tir. 1813 yilinda Bosna Eyaleti'nde timar ve zeamet kurallarina uygun olarak hareket 
edilmesi istenmi§, kanunsuz uygulamalarm onlenmesi igin Bosna Valisi Silahtar AN Pa§a'ya emir 
verilmi§tir. Ayrica Bosna Defterhanesi'nden o ana kadar berat ve tezkere alan toprak sahiplerinin 
istanbul'a gelerek senetlerini yeniletmeleri istenmi§tir. AN Pa§a eyaletteki timar ve zeametlerin 

219 



dijzenlenmesi igin gayret gostermi§, ancak bolgedeki yenigeri ve sipahilerin muhalefeti yuzunden 
herhangi bir ba§ari elde edememi§tir.4 

II. Mahmut Donemi'nde devlet eyaletlerdeki otoritesini yeniden kurmak ve bu eyaletleri merkeze 
baglamak igin gali§mi§tir. Bu gali§manin temelini Yenigeri Ocagi'nin kaldirilmasi olu§turmu§tur. 
Yenigeri Ocagi'nin kaldirilmasindan iki ay sonra, Bosna'ya ocagin kaldirilmasi ve Asakir-i 
Muhammediye'nin kurulmasi hakkinda ayri ayri fermanlar g6nderilmi§tir. Bu ferman EyliJI 1826 
tarihinde Bosna'ya ula§mi§tir. Ocagin kaldirilmasina dair ferman Travnik'de ilan olunmu§, halk 
yenigeriligin kaldirilmasini ilk ug gijn sijkunetle kar§ilami§tir. Fakat ijg gijn sonra Saraybosna'dan 
Travnik'e gonderilen talimatlar dogrultusunda, Travnik'te Bosna valilerinin ikametgahi olan Pa§a 
kapismin onune ta§lar yigilarak isyan ba§latilmi§tir. Halk bir araya gelerek yenigerilikten 
vazgegmeyeceklerini belirtmi§lerdir. Saraybosna'da da buyijk bir kalabalik Fatih Camisi'nde (Careva 
Djamija) toplanarak fermanin Bosna'da uygulanmamasi yonijnde karar almi§lardir. Karar eyaletin 
diger bolgelerine de g6nderilmi§tir. 21 EyliJI 1826 tarihinde yapilan genel toplantida ise ferman 
tamamen reddedilmi§tir. Bosnalilar kendi sinirlari di§inda askerlik yapmayi istemediklerini, yeni 
ijniformalarin gogus kisminin hag §eklinde dijgumlendigini bu nedenle bu uniformalari 
giymeyeceklerini agiklami§lardir. Bosnalilar, "boyle bir elbise giyecek olsalar Rus ya da Avusturya 
tablTyetine gegeceklerini" belirtmi§lerdir. isyan eyalet gapina yayilinca, Vali Mustafa Pa§a asilerin 
tehdidinden kurtulmak igin Travnik Kalesi'ne gekilmi§, boylece eyalet asilerin eline gegmi§tir. Yenigeri 
Cumhuriyeti olarak adiandirilan Saraybosna'da ba§layan bu harekette, yenigeriler arasinda bir birlik 
yoktu. Bu durum yeni Vali Abdurrahman Pa§a'nin bu isyani bastirmasina imkan tanimi§tir. isyan 
sonunda yenigeri onderleri ve isyana katilanlar gok agir §ekilde cezalandirilmi§lardir.5 

Bosna'da yenigeriligin kaldirilmi§ olmasina ragmen yeniliklere kar§i genel ho§nutsuzluk devam 
etmi§tir. 1831'de bazi kaptanliklara6 yapilan atamalar sonrasinda gikan anla§mazliklar nedeniyle, 
Kaptan Huseyin Grada{/evi/'in liderliginde Bosnali Musluman ayanin ba§i gektigi bir ayaklanma 
ba§lami§tir. Asiler Bosna Valiligi'nin kaldirilmasini, eyaleti idare edecek ki§inin Bosnalilar tarafindan 
segilmesini, Yenigeri Ocagi'nin kaldirilmasina ait fermanin geri alinmasini, Bab-i AIT'nin Bosna 
idaresine kesin olarak kari§mamasini istemi§lerdir. Merkezin bu §artlari kabul etmesi halinde senede 
4.000 kese vergi vermeyi taahhut etmi§lerdir.7 Bu isyan sirasinda Huseyin Kaptan'a muhalifligi lie 
taninan All Rizvanbegovi/ ve ayan Grada2ac'li ismail Aga Qengi/8 merkezi desteklemi§lerdir. Bu 
durum ba§langigta ba§ari kazanip idareyi ele alan asilerin yenilmesine yol agmi§tir. 1832 yilinda 
yapilan sava§ta isyancilar yenilmi§ler, isyancilarin lideri Huseyin Grade2evit de istanbul'da oturmaya 
mecbur edilmi§tir. Hersek 1833 yilinda Bosna'dan ayrilarak mutasarriflik haline getirilmi§ ve isyan 
esnasinda gosterdigi hizmetten dolayi mutasarrifligi All Pa§a'ya verilmi§tir. isyandan sonra kaptanlik 
muessesesi kaldirilarak, yerine mutesellimlikler kurulmu§tur. Pek gok eski kaptan, ayan ve sipahi 
mutesellim olarak tayin edilmi§tir. Vali Vecihi Pa§a 4 Kasim 1835 tarihinde bir alay suvari redif 
askerinin yazimina ba§lami§tir. Halk durumu ho§ kar§ilami§ gibi gorunse de surtu§me ve kari§ikliklar 
devam etmi§tir.9 



220 



2. Tanzimat'tan Sonra SiyasT Geli§meler 

A. 1849 Ayaklanmasi 

Yenigeriligin kaldirilmasmdan sonra oldukga bijyuk darbe yiyen Bosnali beyler ve agalar 
prestijierini yeniden saglamak igin firsat gozlemeye ba§lami§lardir. Onlar bekledikleri firsata 
Tanzimat'in ilaniyla birlikte kavu§mu§lardir. Beyler Tanzimat Fermani'nda yer alan prensiplerin 
kendileri igin kabul edilir §eyler olmadigini agikga beyan etmi§lerdir. O gune kadar kendi yonetimleri 
altinda ya§ami§ reaya ile e§it kanunlara tabi olmayi onurlarini zedeleyen bir davrani§ olarak kabul 
etmi§lerdir. Bolgede kari§iklik gikmasini istemeyen devlet, beylerin istegini dikkate alarak Tanzimat'in 
uygulanmasini ileri bir tarihe ertelemek zorunda kalmi§tir.10 

Bosna Hersek'te durumun sakinle§mesi uzerine 2 Temmuz 1847'de Tahir Pa§a Tanzimat'i 
uygulamak uzere Bosna'ya vali olarak atanmi§tir. Tahir Pa§a'nin Tanzimat'i uygulayacagmin 
Bosna'da duyulmasi uzerine, Saraybosna'da bir ayaklanma te§ebbusunde bulunulmu§tur. Ancak 
Tahir Pa§a'nin yerinde mudahalesiyle ayaklanma bijyumeden bastirilmi§tir.1 1 

Tanzimat'in ilk ilaninda elde ettikleri ba§arilara gijvenen Bosna'nin ileri gelen beyleri, Hersek 
Mutasarrifi AN Pa§a'nin ba§kanligi altinda birle§erek 1849 yilinin ilk aylarinda biJyuk bir ayaklanma 
ba§latmi§lardir. Reaya da angaryanin Tanzimat'a ragmen kaldirilamami§ olmasini bahane ederek bu 
ayaklanmaya destek vermi§tir. MiJsluman halk ise gocuklarinin askere alinma ve daha fazia vergi 
odeme endi§esiyle beylerin yaninda yer almi§tir. Bu ig unsurlarin yaninda Avusturya, Rusya, 
Sirbistan12 ve Karadag'in reayayi surekli ayaklanmaya te§vik etmeleri ayaklanmanin gok ciddi 
boyutlara ula§masina yol agmi§tir. Ayaklanmanin ilk a§amasinda asiler ba§ari kazanmi§ ve eyaletin 
biJyuk kismini kontrolleri altina almi§lardir.13 

Bosna'daki ayaklanmanin kontrolden gikmasi uzerine Rumeli Ordusu Komutani Omer Pa§a 
ayaklanmayi bastirmakia g6revlendirilmi§tir.14 Asilerle yakla§ik bir yil siJren mijcadeleden sonra, 
1851 Nisani'nda Bihke Kalesi'nin hukijmet kuvvetleri tarafindan ele gegirilmesiyle ayaklanma sona 
erdirilebilmi§tir. Bu esnada 12 buyiJk, 25 kuguk gapli gati§ma ya§anmi§ ve bu ayaklanma sirasinda AN 
Pa§a'nin kendisi de dahil olmak uzere bir gok asker ve asi hayatini kaybetmi§tir.15 1849 Ayaklanmasi 
Bosna'daki beylerin etkinliginin silinmesiyle sona ermi§tir. Bu ayaklanmadan sonra Bosna'da devlete 
muhalif olabilecek herkes Bosna haricine gikarilmi§tir. Bosnali beyler Tanzimat'in geregi olarak once 
Meclis-i Vala'dan sorguya gekilip muhakeme olunmu§, ba§ta siJrgun ve kurek cezasi gibi ge§itli 
cezalara garptirilmi§lardir.16 

Suglularin cezalandirilmasindan sonra Bosna'da Tanzimat'in tatbikine gegilmi§tir. Ancak halkin 
Tanzimat sozunun ne manaya geldigini aniamadigi, bu nedenle Tanzimat'in uygulanmasina kar§i 
giktigi anla§ilmi§tir. Bu nedenle halka Tanzimat'i aniatmak uzere iki mufetti§ atanmi§tir. Mufetti§ 
olarak atanan Mehmet §akir Bey ve Ahmet Pa§a kaza kaza dola§arak halka Tanzimat'i 
anlatmi§lardir.17 Mufetti§ler gittikleri kazalardaki imam, muhtar, papaz ve kocaba§lar ile halkin ileri 

221 



gelenlerini kaza merkezinde toplami§lar, Tanzimat'in uygulanmasi hakkindaki buyrulduyu 
okumu§lardir. O ana kadar halkin Tanzimat'i tam aniayamamasinin nedenlerinden biri halka 
yeniliklerin Bo§nakga ile aniatilamamasi oldugundan, buyuruldu ve yenilikler Bo§nakga okunmu§ ve 
anlatilmi§tir. Tanzimat ilkeleri ayri ayri agiklanarak halkin bu ilkeleri kavramasi igin gaba harcanmi§tir. 
Tanzimat'in uygulanmasindaki yarar ve asker toplanmasindaki faydalar anlatilmi§tir. Ayrica toplanan 
halka ayri ayri fikirleri sorulmu§ ve Tanzimat'in uygulanmasinin aksayan yonleri tespit edilmi§tir. 
Boylece bolgede Tanzimat'in uygulanmasina gegilmi§tir.18 

B. 1858-61 Ayaklanmasi 

1858 yili ilkbaharinda Karadag'in ki§kirtmasiyla, Hersek'te MusliJmanlarla Hiristiyanlar arasinda 
kanli mucadeleler ba§lami§tir.19 Karadag'in tahriklerinin yaninda Bosna'da isyanin gikmasina yol 
agtigi iddia edilen diger aksakliklan ise §u §ekilde maddele§tirmek mumkundur:20 

1- Hiristiyan halkin gogunlugunun araziye sahip olmamasi. Qiftliklerde yarici olarak gali§malari. 
Qiftlik sahiplerinin giftgileri angarya olarak gali§tirmasi, urijnun 1/3'ini ugleme adi altinda ellerinden 
almasi. 

2- Qiftlik sahiplerinin giftliklerini yuksek iJcretler kar§iliginda miJItezimlere vermesi. Multezimlerin 
ise giftgileri rencide edeci davrani§larda bulunmasi. 

3- Hiristiyan halkin mijdurlerden memnun olmamasi 

4- Zaptiyenin koyliJIere baski yapmasi 

5- Bihke'den Karadag'a giden ba§ibozuk askerlerinin koyliJIerden kar§iligini vermeden yiyecek 
istemesi. 

6- Olen kimselerin yetim gocuklarinin mirasindan dahi resm-i kismet alinmasi 

Devlet isyanin nedeni olarak gordugij yukarida saydigimiz §ikayet konularini ortadan kaldirmak 
igin gaba sarf etmi§tir. Bosna'ya vali olarak atanan Kani Pa§a'dan oldukga dikkatii davranmasi 
istenmi§tir. isyanin giktigi bolgede derhal bastirilmasi, ba§ka bolgelere sigramasmm onlenmesi igin 
valiye yetki verilmi§tir. Askeri gozum tedbirlerinin "tum Hiristiyanlar igin gegerlidir" goruntusiJ 
verilmesinden kaginilmasi, olaylara kari§mayan halka dokunulmamasi, devamli §ikayet konusu 
oldugu igin Ba§ibozuk ve yerii muvazzaf askeri kullanilmamasi, herhangi bir gati§mada irz, mal ve 
namus guvenligine dikkat edilmesi Kani Pa§a'ya ozel bir talimatia iletilmi§tir.21 Kani Pa§a kendisine 
verilen talimat dogrultusunda Bosna'da goreve ba§lami§tir. Ayni zamanda Bosna Hersek'te gikan 
isyani bastirmak ve gerekli islahatin yapilmasi igin Rumeli Ordusu mu§iri Ismail Pa§a'ya da emir 
verilmi§tir. isyanin bastirilmasi igin Rumeli ordusundan bir alay Bosna'ya sevk edilmi§tir.22 

Kani Pa§a goreve ba§ladiginda ozellikle Trebin (Trebinje), Bihke ve eyaletin ge§itli yerlerinde 

ayaklanma hiz kazanmi§ti. Kani Pa§a halki isyandan vazgegmeye davet igin kendisine merkezden 

222 



verilen iki ayri fermani yayinlami§, ancak bu fermanlar da asiler uzerinde etkili olmami§tir.23 Vali 
Trebin'de bulundugu sirada 18 Ekim 1858 izvornik (Z vornik) ve Bihke sancaklari Hiristiyanlarinin 
ayaklandiklari haberini almi§tir.24 Bu geli§meler uzerine Kani Pa§a ayaklanmayi bastirmak uzere 
izvornik'e gitmi§, ayaklanmayi bastirarak Saraybosna'ya d6nmu§tur.25 Devlet, Hersek'teki olaylari 
askeri kuvvet kullanarak yati§tirmaya gali§irken diger yandan da §ikayet konusu olan konulari ortadan 
kaldirmak igin onlemler almi§tir. Memurlara halka baskiya yol agacak davrani§lardan kaginmasi igin 
emirler verilmi§tir.26 

Rusya olaylarin tamamen sona erdirilememesi uzerine Osmanli hijkumetine 5 Eyiul 1859'da bir 
memorandum vermi§tir. Rusya memorandumda Bosna Hersek igin yeni ayricaliklar ve yabancilardan 
olu§an bir tefti§ iieyetinin bolgeye gonderilmesini istemi§tir. Hukumet memorandumu kendi ig i§lerine 
yapilan bir mudaiiale olarak gordijgu igin reddetmi§tir. ingiltere ise Rusya'nin mijdaiialesini kendi 
gikarlari igin teiilikeli buldugundan soruna miJdaiiale ederek bir orta yol bulunmasina yardimci 
olmu§tur. ingiltere'nin orta yol formulijnun ardmdan Bosna'daki olaylar durulmu§tur. Durumdan 
yararlanan Sadrazam Kibrisli Mehmet Pa§a 1860 yilinda Rumeli ve Bosna'daki kari§ikliklari ve 
aksakliklari gidermek amaciyla Rumeli'ye g6nderilmi§tir. Ancak Mehmet Pa§a aradan dort ay gegtigi 
halde, Bulgaristan'daki i§leri bitirip Bosna'ya gegememi§tir. Ni§'ten Bosna'ya hareket edecegi esnada 
LiJbnan meselesi ortaya gikmi§ ve istanbul'a donmek zorunda kalmi§tir.27 

Rusya'nin uzun sureden beri devam eden tahrikleri, Sirbistan'in muhtariyet haklarini 
geni§letmek amaciyla Karadaglilari ve Hersek'te oturan Hiristiyanlari ki§kirtmasi, Hiristiyan halka 
gizlice silah dagitmasi, Avusturya'nin asileri himaye ederek nufuz alanini geni§letmek istemesi 
sonucu Hersek Hiristiyanlari 1861 yilinda, isyanin ikinci ve kanli safhasini ba§latmi§tir. Hersek 
reayasi Mostar'daki yabanci konsoloslar araciligiyla Bab-i AIT'ye §u istekleri iletmi§lerdir:28 

1- Osmanli memurlari lie yerel yoneticiler arasinda temasi saglayacak ve kendi gikarlarini 
koruyacak bir kocaba§lilarinin bulunmasi. 

2- Dinlerine saygi gosterilmesi. 

3- Kiliseler ve gan kuleleri in§asina izin verilmesi. 

4- Kendi milletlerinden bir piskoposun ruhanT ba§kanligi altinda bulunmalari. 

5- Okul agmalarina izin verilmesi. 

6- Osmanli zaptiyelerinin gorevine son verilmesi. 

7- Arazi sahibi beylere mahsulun dortte birinden fazlasinin verilmemesi ve bunun da kendi 
vekilleri tarafindan toplanmasi. 

8- Vergilerin ev ba§ina maktu olarak tayin edilmesi ve tahsiline kocaba§larinin memur edilmesi. 

223 



Ozellikle Karadag'in ayaklanmaya akti destegi ayaklanmanin kesin olarak bastirilmasini 
6nlemi§tir. Bu nedenle Bab-i AIT, Hersek ayaklanmasinin sorumlusu olarak Karadag'i g6rmu§ ve 
Karadag'a mijdahale etmeye karar vermi§tir.29 ilk olarak 1849 Bosna Ayaklanmasi sirasinda buyiJk 
ba§ari g6stermi§ olan Omer Pa§a ayaklanmayi bastirmakia gorevlendirilmi§tir.30 

Hersek asilerinin Karadag'dan yardim almalarini onlemek igin Karadag siniri uzerinde tarassut 
postalari kurulmu§tur. Devlet kurdugu tarassut postalarindan ba§ka Adriyatik Denizi'ne de bir filo 
gonderip limanlari abluka altina almi§tir. 21 Kasim 1861 tarihinde meydana gelen sava§ sonunda 
Omer Pa§a, Piva mevkiinde toplanmi§ bulunan asileri kesin bir yenilgiye ugratmi§tir.31 Bu §ekilde 
Bosna'daki olaylar sona erince Karadag uzerine bir askerT harekat ba§latilmi§tir. Oldukga ba§arili olan 
bu harekat sonucunda, Osmanli ordulari Karadag'in ba§kenti Qetine'ye (Ceinje) girmek uzereyken 
Batili devletlerin mijdahalesiyle 31 Agustos 1862 tarihinde i§kodra Antla§masi imzalanmak zorunda 
kalinmi§tir.32 

Boylece 1861 Hersek Ayaklanmasi Karadag'in kontrol edilmesiyle bastirilmi§tir. Ancak 
Hersek'teki ig kari§ikliklar Cevdet Pa§a'nin Bosna Hersek tefti§ine kadar surmu§tur. Cevdet Pa§a'nin 
Bosna'da yaptigi gali§malar sonucu bolgeye gegici bir siJkun gelmi§tir.33 

D. 1875 Hersek Ayaklanmasi 

1861 Ayaklanmasi'nin ardindan 1875 yilina gelinceye dek Bosna'da kuguk gapli anla§mazliklar 
harig kayda deger bir olay ya§anmami§tir. Ancak bu devrede ozellikle Panslavist amaglar gulden 
orgutlerin Bosna Hersek Hiristiyanlarini ki§kirtmak amagli gali§malari araliksiz devam etmi§tir.34 
Avusturya-Macaristan ve Rusya, Osmanli Devleti igindeki Hiristiyanlari isyana te§vik ederek, 
Hiristiyanlarm ya§adiklari bolgeleri kendi nufuzlari altina almak igin gaba sarf etmi§lerdir. Zaten Bosna 
Hersek'in Sirbistan ve Karadag gibi iki Slav ulkesi arasinda yer almasi burayi propaganda igin uygun 
duruma getirmi§tir. Ayrica Karadag ve Sirbistan'in gikan isyanlaria muhtariyet kazanmi§ olmalari da 
Bosna Hersek Hiristiyanlarini isyana meylettirmi§tir.35 

isyanin gorijnurdeki sebebi ise Hersek Sancagi'na bagli Nevesin (Nevesinje) kazasi 
Hiristiyanlarindan 160 ki§inin agnam resminin agirligindan ve miJItezimlerin kendilerine kotiJ 
davrandigindan §ikayetle Karadag'a gegmesi olmu§tur. Bu olay uzerine Karadag Prensi Nikola, 
istanbul'daki Rus elgisinden 160 ki§inin kasabalarina donmelerine izin verilmesi igin Osmanli 
hukumeti nezdinde aracilik yapmasini rica etmi§tir. Sadrazam Esad Pa§a Rusya'yi memnun etmek 
igin miJItecilerin memleketlerine donmelerini kabul etmi§tir. Multeciler Nevesin'e dondiJklerinde 
hem§ehrileri tarafindan kahramanlar gibi kar§ilanmi§lar, istanbul'un af edici hareketi bir zaaf olarak 
kabul edilmi§tir.36 

Nevesinliler Karadag'dan donen ki§kirticilarin liderliginde, Nevesin mudurunij tehdit lie 
kagirmi§lar, uzerlerine giden inzibat erierini de 6ldurmu§lerdir. Bu olay isyan hareketini 
alevlendirmi§tir. Qeteler yollari kesmeye, kopriJIeri tutmaya ve ellerine gegen MusliJmanlari oldurmeye 

224 



ba§lami§lardir. Boylece ayaklanma resmen ba§lami§tir. Dervi§ Pa§a ayaklanmaya mudahale etmek 
igin izin istemi§, bu surede gegen zaman ayaklanmanin geni§lemesine neden olmu§tur. Sadrazam 
Esat Pa§a isyanin siyasi bir amaci olmadigi du§uncesiyle Dervi§ Pa§a'ya asilere kar§i kuvvet 
kullanmak yerine nasihatgi gondermesi talimatini vermi§tir. Dervi§ Pa§a merkezin talimatina uyarak 
asilerden isyandan vazgegmeleri igin gagrida bulunmu§tur. Ancak bu gaba bir sonug vermemi§ ve 
ayaklanma Temmuz ayinda biJtun eyalete yayilmi§tir.37 

Ayaklanmanin tehlikeli boyutlara ula§masi kar§isinda 4.200 ki§ilik bir kuvvet bolgeye 
gonderilmi§, ayaklanmaya mijdahalede geciken Esad Pa§a aziedilerek, yerine Mahmud Nedim Pa§a 
sadrazamliga getirilmi§tir. Olaylar kar§isinda Almanya, Avusturya ve Rusya ba§bakanlari Berlin'de bir 
araya gelerek Osmanli Devleti'ne bir nota vermeyi kararla§tirmi§lardir. Mahmud Nedim Pa§a bu 
notayi onlemek amaciyla Bosna Hersek'te en gok §ikayet edilen arazi dagitimi ve iltizam usulij gibi 
hususlarin dijzeltilmesine, dinlerin serbestligi ve mezheplere verilen mijsaadelerin peki§tirilmesine, 
Hiristiyanlardan alinan askerlik bedellerinin indirilip degi§tirilmesine, mahkemelerde bazi duzeltmeler 
vaadine, meclis ve mahkemelerin uyelerinin segilmeleri hakkinin geni§letilmesine, memuriyetlerini 
kotuye kullananlar hakkinda halkin §ikayette bulunabileceklerine dair bir Adalet Fermani'ni her tarafta 
gegerii olmak uzere 20 EyliJI 1875'de yayinlami§tir. Fermanin birer kopyasi ozel memurlaria 
vilayetlere g6nderilmi§tir. Ferman ilgili devletlere de duyurulmu§tur. Bu fermanda yer alan hijkumlerin 
i§lerligini saglamak uzere bir de "Meclis-i icraat" kurulmu§tur.38 

Adalet Fermani'nma ek olarak 2 Ekim 1875 ve 8 Kasim 1875'te Bosna'da ilan edilen irade lie 
a§arin geyregi olan vergi kaldirilmi§, 1873'e kadar olan vergi borglari affedilmi§tir. Osmanli hijkumeti 
bu reform onlemleriyle Avrupa'nin mudahale giri§imlerini onlememeye gali§mi§, ancak ba§arili 
olamami§tir. Bundan sonra geli§en olaylar meseleyi uluslararasi boyuta ta§imi§ ve Osmanli-Rus 
Sava§i'nin ba§lamasina neden olmu§tur.39 Bu sava§ sonunda Avusturya 200 yillik emeline ula§mi§ 
ve Bosna'daki kari§ikliklari bahane ederek Bosna Hersek'i i§gal etmi§tir. 

B. idari ve Sosyal Yapi 

1. idarTYapi 

Bosna Hersek 1583'te beylerbeylikten eyalete gevrilmi§ ve bu tarihten itibaren merkezden 
atanan vezir rutbesine sahip bir vali tarafindan yonetilmi§tir.40 Eyaletin ilk merkezi Saraybosna 
olmu§tur. Ancak II. Viyana Ku§atmasi'ni izleyen yillarda eyalet merkezi daha gijvenli olan Travnik'e 
ta§inmi§tir. Travnik 1851 yilina kadar eyaletin merkezi olmaya devam etmi§, 1849'da ba§layan 
isyanin ardindan Omer Pa§a merkezi yeniden Saraybosna'ya ta§imi§tir.41 

1863 yili sonlarina dogru AN ve Fuat Pa§alari en fazia me§gul eden mesele, eyaletler uzerinde 
esasli bir reform yapilmasi i§i olmu§tur.42 Bu amagia 1864'te bir vilayet nizamnamesi hazirlanmi§tir. 
Bu nizamname ilk olarak Rusguk, Vidin ve Ni§ Eyaletlerinde uygulanmi§tir. Bu eyaletler Tuna Vilayeti 
adi altinda birle§tirilmi§ ve nizamname uygulamaya gegilmi§tir. Uygulamanin ba§arili olmasi ijzerine 

225 



1865 senesi ba§inda, vilayet nizamnamesinin Rumeli, Anadolu ve Arabistan'da da uygulanmasina 
karar verilmi§tir.43 

Bosna Hersek vilayeti ise Bosna adi ile birle§tirilerek olu§turulmu§ ve yeni bir nizamname 
hazirlanmi§tir. Bu nizamname 1 Haziran 1865 tariiili Takvim-i Vekayi'de "Bosna Vilayeti namiyla bu 
kere te§kTI olunan dairenin idare-i umumiyye ve hususiyyesine ve tayTn olunacak memurlarin suver-i 
intihablariyla vezaif-i daimTsine" dair ba§ligiyla yayinlanmaya ba§lami§tir.44 Bosna vilayet 
nizamnamesi uike genelinde uygulanan nizamnamenin ayni olarak kaleme alinmi§tir. Ancak diger 
yerlerden farkli olarak ug maddelik bir ek yapilmi§tir.45 Bu maddeler §unlardir: 

1- Vilayet dahilinde bulunan okullarin idarelerine nezaret etmek, funun ve maarife dair her nevi 
i§lere bakmak uzere, Maarif-i Umumiyye Mudurlugu kurulacak. MudiJr diger mudijrler gibi vilayet 
merkezinde oturacak, icabinda bu i§in mufetti§ ve hakimlere verilmesi uygun olacak. 

2- Bosna'da kazalar cemaatlere, cemaatler yaftalara ve bunlar da karyelere taksim edilecek. 

3- Vilayet ve sancak merkezinde te§kil edilmi§ olan cinayet, hukuk ve temyiz meclisleri 
birle§tirilecek. Yalniz i§ler fazia ve muhtelif oldugu zaman bu meclislerin iki§er cemiyete ayrilarak 
vazife gorecekti. 

Bosna vilayeti valiligine de o anda Bosna eyaleti valisi olan Osman Pa§a getirilerek, yeniden 
te§kil olunan kazalara da kaymakamlar tayin edilmi§tir.46 Buna gore Bosna Vilayeti, Saray, Yenipazar 
(Navi Pazar), Banaluka (Banja Luka), izvornik, Bihke, Hersek, Travnik olmak uzere 7 sancaga 
b6lunmu§tur.47 Tablo I'den de anla§ilacagi gibi Bosna'da vilayet te§kilatlanmasinin ardindan, bolge 
Osmanli hakimiyetinden gikana dek gok kuguk degi§iklikler harig yapilan idarT taksimata uyulmu§tur. 
Hatta Avusturya i§gali doneminde de bu idari yapiya pek fazIa dokunulmami§tir. 

Vilayet nizamnamesiyle uIke yonetiminde yer almaya ba§layan "Meclis-i UmumT-i Vilayet"48 
Bosna'da da olu§turulmu§tur. Vilayet te§kilati geregince 7 sancagin segilen temsilcileri vilayet 
merkezinde toplanarak 1866 senesine ait yapilacak gali§malari belirlemi§tir. Alinan kararlarin bir 
kismi uygulamaya konulmu§. Bir kismi istanbul'un destegine ihtiyag duyuldugu igin merkezin kararina 
birakilmi§tir.49 Her sancak ve ona bagli kazalarm biJtun problemleri ayri ayri ciltli defterlerde en ince 
ayrintisina kadar duzenlenmi§tir. Bu durum Meclis-i Umumi'nin son derece titiz bir gali§ma iginde 
oldugunu ve meclis azalarinm gorevlerinin bilincinde olduklarini g6stermektedir.50 Meclis-i Umumi 
ayni titizlikle gali§malarina daha sonraki yillarda da devam etmi§tir.51 

2. Nufus Yapisi 

Bosna Hersek'te ijg farkli din ve her dinin de kendi iginde ge§itli mezhepleri veya kollari vardi. 
Ornegin Hiristiyanlar kendilerini Ortodoks ve Latin (Katolik) olarak nitelemekteydiler. Dini 
b6lunmu§luge ilaveten ozellikle 1699'dan sonra Bosna'nin siJrekli di§ saldirilara maruz kalmasi, 
di§ardan gog almasi veya di§ariya gog vermesi bolgenin nijfusu hakkinda saglikli bilgi almmasmi 

226 



daima gugle§tirmi§tir. XIX. yuzyila gelindiginde durum daha da kari§ik bir hal almi§tir. Gittikge geli§en 
milliyetgilik sonucu Bosna'daki gruplardan menfaat bekleyen di§ gijgler, kendilerine bagli olduklarini 
varsayilan kesimlerin nufusunu fazia gosterme gayreti igine girmi§lerdir. Aksine Bosna dahilinde 
ya§ayan gayrimuslim halk ise daha az vergi vermek igin nufuslarini daha az g6stermi§lerdir. Durum 
MusliJman halk igin de farkli degildi. Onlar da Tanzimat'in ilanindan sonra askere alinma endi§esi lie 
hareket ederek erkek nufusu az gosterme ugra§indaydilar. Hatta bolgede nufus sayimi yapilmak 
istenmesi ayaklanmalara dahi zemin hazirlami§tir. Bu nedenle hem resmT olmayan veriler hem de 
resmT verilerden XIX. Bosna Hersek nufusu hakkinda saglikli bir bilgi elde etmek mumkun degildir. 
Ancak §u ana kadar temin edilebilen bilgiler i§iginda bir tahminde bulunmak mumkundiJr. Verilere 
gore bu yiJzyilda bolgenin toplam nufusu 1.250.000-1.500.000 arasindadir. Musluman ve Ortodoks 
nijfus birbirine yakin oranlarda 500.000-600.000 civarindadir. Katolikler ise 150.000-200.000 ki§ilik bir 
nijfusa sahiptirler. Kaynaklarda gegen Qingeneler ve Yahudiler ise higbir zaman kayda deger bir niJfus 
yogunluguna sahip olamami§lardir.52 

3. Toprak Meselesi 

Bosna Hersek'te toprak meselesi XIX. yuzyil boyunca guncelligini korumu§tur. Bolgede tarima 
elveri§li araziler buyuk toprak sahiplerinin elindeydi. Bu giftliklere ba§tina adi verilmekteydi. Topraklar 
genelde Musluman beylere aitti. Hiristiyan reaya bu topraklarda yaricilik usuluyle gali§maktaydi.53 Bu 
yapilanma XIX. yuzyila has degildi. Osmanlilar Bosna'yi fethettiklerinde bolgede yari feodal bir 
duzenle kar§ila§mi§lardi. Fetih sonrasinda buyijk toprak sahibi agalar ya Musluman olmu§lar ya da 
Osmanli yonetimini desteklemi§lerdi. Bu yuzden Osmanlilar da onlarin bu ayricalikli konumuna 
fazlaca dokunmami§tir. Tanzimat'in ilanindan sonra sistemden rahatsiz olan reaya, huzursuzlugunu 
gikan isyanlara aktif destek vererek gostermi§tir. Bunun uzerine yeni dijzenlemeler yapilmi§tir.54 

ilk olarak reayanin angarya olarak gali§masi yasaklanmi§tir. Hatta devlet bu i§ igin 16.000 kese 
para harcami§tir. Fakat angarya meselesi kesin olarak halledilememi§tir.55 1853 senesinde her iki 
tarafin birbirlerine kar§i yukumliJIuklerini igeren, be§ yil siJreli mukavele senetlerinin hazirlanmasina 
karar verilmi§tir. ilk olarak 30.000 mukavele senedi bastirilarak Bosna'ya g6nderilmi§tir.56 Fakat bu 
gali§malar da her iki tarafi memnun etmediginden ba§arisizlikla sonuglanmi§tir. Bu kez kesin olarak 
toprak meselesini halletmek uzere 1857 senesinde istanbul'da bir komisyon kurulmu§tur. Bosna 
Hersek'ten gelen temsilciler eyaletin kari§ik durumunun diJzeltilmesi hususunu tarti§mi§lar ve 3 Ekim 
1857 tarihinde 13 maddelik "giftlik nizamnamesi" gikarilmi§tir.57 Nizamnameye gore reayanin urettigi 
uriJnun ugte birini giftlik sahibine vermesine geri kalani kendisinin almasina, reayanin angarya olarak 
gali§tirilmasinin kesin olarak onlenmesine, giftlik sahiplerinin canlari istedigi zaman giftgileri 
topraklarindan gikarmasinin yasaklanmasina, giftgilerin de giftlik sahibinden habersiz giftlikleri terk 
etmesinin onlenmesine, hazirlanan nizamnamenin uygulanmasindan vali, mutasarrif ve 
kaymakamlarin sorumlu tutulmasina karar verilmi§tir. Bu duzenleme lie Bosna Hersek'teki 
uygulamalar yazili hale getirilerek yasalla§tirilmi§tir. Taraflar arasinda var olan rahatsizliklara kalici 
bir gozum getirilememi§tir. Nizamnamenin uygulanmasinda da gugluklerle kar§ila§ilmi§tir. Sonugta 

227 



nizamname istenilen sonucu vermemi§tir. Duzenlemenin istenilen sonucu vermemesi 1858 
ayaklanmasinin kesin §ekilde sona erdirilememesine sebep olmu§tur.58 Problemler Cevdet Pa§a'nin 
1862'deki Bosna mufetti§ligine kadar devam etmi§tir. O yaptigi gali§malarla mukavele usulunij aktif 
olarak hayata gegirmi§, giftlik nizamnamesini uygulamaya koymu§ ve bir sure igin huzur ve siJkunu 
tesis etmeyi ba§armi§tir.59 

Bosna'da problem te§kil eden diger bir mesele de timar usulunden kaynaklanmi§tir. Daha once 
timarlar devletin diger bolgelerinde ilga edilmesine ragmen, Bosnanin stratejik oneminden dolayi, 
1851 senesine kadar bolgedeki timarlara dokunulmami§tir. Ancak timarli sipaiiilerin yaptigi iddia 
edilen baskilar uzerine,60 1851 yilindan itibaren timar siteminin ilgasina yonelik gali§malar yapilmaya 
ba§lanmi§tir. Timarli sipaiiiler, timar gelirinden 125 kuru§ fazia maa§ verilerek ge§itli kazalara zaptiye 
olarak atanmi§lardir. Bu donemde 4.000 olmasi gereken timar mevcudu 1.512'ye du§mu§, diger 
timarlar buyuk toprak sahipleri tarafindan el konularak ozel miJIk haline d6nu§turulmu§lerdir. Bu 
nedenle elinde Istanbul tarafindan timar berati olmayan kimselerin timarma el konulmasi, elinde berat 
olanlarin da ijg yil boyunca timarlarina dokunulmamasina, bu sure sonunda timar gelirinin yarisiyla 
emekli edilmesine karar verilmi§tir.61 Ancak devlet timar sistemi lagvedildigi takdirde, Bosna'daki 
MusliJman nijfusun zayiflayacagini du§unerek timarlarin ilgasi konusunda karar vermekte hayli 
zorlanmi§tir. 1869 yilina gelindiginde sistem yeniden gozden gegirilmi§ ve 13 maddelik bir duzenleme 
yapilarak 19 Mayis 1869 tarihinde yurijrluge konulmu§tur. Bu duzenleme lie, hazine tarafindan el 
konulan timarlarin gergek gelirlerinin belirlenerek mahallT mal sandiklari tarafindan sahibine tamamen 
odenmesine, timar sahibi oldijgu zaman sadece ogluna veya torunlarina verilmesine, timarlarini terk 
edenlerin timarlarina el konulmasina ve timar gelirinin yarisi kar§iligi emekli edilmesine karar 
verilmi§tir.62 Duzenleme 31 Mayis 1869'da Turkge ve Bo§nakga ilannameler lie tum Bosna'ya 
duyurulmu§tur. Bu duzenleme lie timar sisteminin devamina izin verilmesi "Bo§naklara Padi§ahin 
lijtfu" olarak nitelenmi§, Bo§naklardan merkezden gonderilen emirlere itaat etmeleri istenmi§tir.63 

Bu donemde devlet topraklarm reayanin eline gegmesinden son derece rahatsiz olmu§tur. 
Mumkun oldugu kadar topraklarm Muslumanlarin elinde bulunmasina ozen gosterilmi§tir. Ancak 
gerek ayaklanmalar sonucu ortaya gikan fiili durum, gerekse di§ baskilar nedeniyle bir takim 
duzenlemeler yapilmi§tir. Bu diJzenlemelerde her iki tarafin da tepkisini gekecek kararlar almaktan 
gekinilmi§tir. Fakat bu orta yol bulma formulij taraflarin hig birini memnun etmemi§ problemler 
katlanarak Bosna Hersek elden gikana kadar devam etmi§tir. 

4. Egitim 

Bosna Hersek'te egitim ogretim faaliyetleri XIX. yuzyilin ikinci yarisindan itibaren oldukga hiz 
kazanmi§tir. Ancak daha once de geleneksel egitim kurumlari olan medreselerde egitim g6rmu§ bir 
gok Bosnali bilim adami yeti§mi§tir. Ozellikle Saraybosna'daki Gazi Husrev Bey Medresesi MiJsluman 
bilim adamlarmin yeti§mesine oldukga katkida bulunmu§tur. Bu medresenin yaninda diger 
medreselerin katkisiyla da bolge kulturel agidan oldukga geli§mi§tir. Bosnali yazarlarin Turkge, 

228 



Arapga ve Farsga olarak vermi§ olduklari eserlere ba§ta Istanbul olmak uzere diJnyanin dort bir 
tarafindaki kutuphanelerde rastlamak mumkundur.64 

Tanzimat'tan sonra ise sadece MiJslumanlara yonelik okullarda bir arti§ olmami§, ayni oranda 
Hiristiyan halkin gocuklarinin egitim gorebilecegi okullarin sayisi da artmi§tir.65 Egitimde onemli bir 
atilimda Tanzimat'in bolgede uygulanmasinin iiemen ardindan gelmi§tir. 1851 tariiiinde Bosna 
genelindeki butun kaymakamliklara birer ru§diye agilmasina ve istanbui'dan ogretmenler 
gonderilmesine karar verilmi§tir. istanbui'dan gonderilen bu ogretmenlerden muallim-i evvellere 750 
guru§ muallim-i sanTlere ise 400'er guru§ maa§ baglanmi§tir.66 A§agidaki tablolardan anla§ilacagi 
gibi Bosna'daki bijtun kaymakamliklara birer ru§diyenin agilmasi hedefine fazlasiyla ula§ilmi§tir. 

Cevdet Pa§a'nin Bosna Mufetti§ligi esnasinda da okullar ziyaret edilmi§, Cevdet Pa§a bu 
okullarda verilen egitim ogretimin kalitesinden memnun kalmi§tir. Pa§a halkin istekleri kar§isinda hem 
erkek hem de kiz gocuklarina egitim veren okullar agtirmi§tir. Pa§a'nin ziyaretleri sirasinda ortaya 
gikan onemli bir gergek ise bu okullarda egitimin her grubun kendi diline gore yapilmi§ olmasidir. 
Bo§naklar Bo§nakga, Sirplar Sirpga, Hirvatlar Hirvatga egitim gormekte oldugundan merkezin 
gonderdigi emirler Bosna'da yeterince anla§ilamami§tir.67 

Devlet bu eksikligi gidermek amaciyla 1865 yilinda bir resmi vilayet gazetesinin yayinlanmasina 
karar vermi§tir. Belgrad, Novi Sad, Pangevo, Qetine, Zadar ve Zagreb §ehirlerinde gikan gazeteler 
Bosna'daki olaylari garpitarak haber yaptiklarindan bu yayinlara cevap vermek, Belgrad ve Zagreb'de 
yayinlanan okul kitaplari ve ba§ka eserlerde yapilan Slav propagandasina kar§i koymak, idarT 
yenilikten sonra gogalan dairelerin kirtasiye i§lerini kar§ilamak igin 1866 senesinde Saraybosna 
§ehrinde bir matbaa kurulmu§tur. Matbaanin kurulu§undan Avusturya i§galine kadar Saraybosna'da 
Bosanski Vjesnik, Bosna Gazetesi ve Gul§en-i Saray adinda ug gazete yayinlanmi§tir. Bosanski 
Vjesnik (Bosna Gazetesi) matbaaci igrat Sopran tarafindan haftada bir yalniz Sirpga olarak kiril 
alfabesiyle Nisan 1866 ve EyliJI 1866 tarihieri arasinda Saraybosna'da yayinlanmi§tir. Gazete igrat 
Sopron'un matbaasi vilayet idaresi tarafindan satin alinmasina kadar gegen siJrede 25 sayi 
gikarmi§tir. Bosna Gazetesi Bosna vilayetinin siyasi ve resmi gazetesiydi. Gazetenin iki sayfasi 
Turkge iki sayfasi Bo§nakga basilmi§tir. Haftada bir defa gikan gazetede ig ve di§ haberler lie ilan 
kisimlari vardir. Gazetenin ilk sayisi 28 Mayis 1866 Pazartesi tarihinde fiyati 40 para olarak 
gikarilmi§tir. Bu tarihten 18 Temmuz 1878 tarihine kadar toplam 636 sayi gikmi§tir. Gul§en-i Saray 
yari resmi, siyasT edebi gazetedir. Sahibi ve mudiJru §akir Kurtkehayig Efendi'dir. ilk sayisi 26 Aralik 
1868'de sonuncusu ise 11 Temmuz 1872'de gikmi§tir. Bu gazete de Bo§nakga ve Turkge olarak 
basilmi§tir.68 

Bosna Hersek'teki okul ve okullarda ogrenim goren ogrenci sayisi kesin olarak ancak 
salnamelerden ogrenilebilmektedir. Salnameler haricinde ula§ilabilen mijnferit kaynaklara dayanarak 
kesin bir rakam vermek mumkijn degildir. Salnamelerdeki rakamlar da gogu zaman gijvenilir olmayip, 
hatali bilgiler igermektedir. Ancak §u anda en giJvenilir veriler bunlardir. Bu salnamelerden ilkinde din 
temeline dayali bir siniflama yapilmi§, okullarin turleri hakkinda bilgi verilmemi§tir. Diger salnamelerde 

229 



ise Bosna genelinde hangi sancakta ne kadar okul oldugunu ogrenme §ansina da sahibiz. 
Salnamelerdeki kayitlardan da gayet net olarak anla§ilacagi gibi Bosna Hersek'te egitim dgretim 
faaliyeti hem erkek hem de kiz gocuklarma yonelik olarak planlanmi§ ve XIX. yuzyilin ikinci yarisindan 
itibaren bu okullara ogrenciler devam etmi§lerdir. Ornegin 1870 yilinda MiJsluman nufusun %6,5'i 
egitim gormekteydi. Bu oran Ortodokslar igin %1,5, Katolikler igin %0,5 civarindaydi. Goruldijgu gibi 
MiJslumanlar Bosna Hersek'teki en egitimli grubu olu§turmu§lardir. Bu durum gerek Avusturya i§gali 
doneminde gerekse Yugoslavya yonetimi altinda da degi§memi§tir. GuniJmuzde de Bosna Hersek'te 
ya§ayan etnik gruplar arasinda okur yazar orani en yijksek olan kesim Bo§naklardan olu§maktadir. 

Sonug 

Bosna Hersek XIX. yuzyilda Osmanli Devleti'nin gegirdigi biJtun galkantilari yakindan hissetmi§, 
bir gok tarti§mada taraf olmu§ bu nedenle surekli devletle gati§ma iginde olmu§lardir. Bu yiJzyilin ilk 
yarisinda gati§malarda Musluman ileri gelen beyler kendi ayricaliklarini yitirme endi§esiyle -geli§en 
olaylar onlarin hakli olduklarini gostermi§tir- yenilikleri engelleme gabasi igine girmi§lerdir. Yuzyilin 
ikinci yarisinda ise once Tanzimat, ardindan Islahat Fermam'nin getirdigi yeniliklerin uygulanmadigini 
iddia eden Hiristiyan tebaa ayaklanmalarda boy gostermeye ba§lami§, bu isyanlarin sonuncusunun 
ate§ledigi siyasal geli§meler devletin buyijk bir darbe yemesine yol agmakia kalmami§, Bosna 
Hersek'in de Avusturya i§gali altina girmesine neden olmu§tur. 

Bosna'nin 1878'de Osmanli Devleti'nin elinden gikmasiyla Bosna Hersek sayfasi kapanmami§, 
devlet ve duyarli halk kitlelerinin Bosna'ya olan ilgisi surmu§tur.69 1908'deki ilhak ve sonrasinda dahi 
Bosna-Hersek Turk Milleti'nin kalbindeki yerini daima muhafaza etmi§tir. 1990'larda ba§layan etnik 
soykirima Turk halkinin ilgisi ve tepkisi bunu kanitlayacak niteliktedir. 



230 



1 Branislav Djudjev, "Bosna Hersek", islam Ansiklopedisi, C. VI, Istanbul 1992, s. 301, 
(TDV). 

2 Georges Castellan, Balkanlarin Tarihi, Qeviren Ay§egul Yaraman-Ba§bug, Istanbul 1992, 
s. 260. 

3 Bosna Hersek lie llgili Ar§iv Belgeleri (1 51 6-1919), Ankara 1 992, s. 1 2, 

4 Ahmet Cevad Eren, Mahmut II Zamaninda Bosna Hersek, Istanbul 1965, s. 52-54. 

5 Eren, Bosna Hersek, s. 74-82; Stra§imir Dimitrof-Kristyo Mangev, Istoriya ma Balkanskite 
narodi. XV-XIX, Sofia 1971, s. 272; Noel Malcolm, Bosna, Qeviren A§kim Karadagli, Istanbul 1999, s. 
204-205. 

6 Kapudan XVI. yijzyilm sonlarinda sinir bolgesinde gorev yapan bir askeri yoneticiydi. 
Asker toplamak ve siniri gegenleri kontrol etmekle yukumluydij. Bosna'daki kapudanlar ayni zamanda 
geni§ siyasi ve askeri gijglere de sahiptiler. Malcolm, a.g.e., s. 158-159. 

7 Bu ayaklanma hakkinda ayrintili bilgi igin bkz,; Eren, Bosna Hersek, s. 102-160; Djurdjev, 
a.g.m., s. 301. 

8 Ismail Aga Qengig'in biyografisi igin bkz. Hamdi Kre§evlakovig, Qengig Beyleri-Osmanli 
Devrinde Bosna Hersek Feodalizmi Hakkinda Bir EtiJd, Qeviren Ismail Eren, 1st. 1960, s. 55-61. 

9 Dimitrof-Mangev, a.g.e., s. 272-273; Eren, Bosna Hersek, s. 136-154; Engelhard, TiJrkiye 
ve Tanzimat. Devlet-i Osmaniyye'nin 

Tarih-i Islahati 1826-1882, Qeviren AN Re§ad, Istanbul 1328, s. 86-87; Djurdjev, a.g.m., s. 301; 
Malcolm, a.g.e., s. 205-206. 

10 B.O.A., (Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivi), I. D. (Irade Dahiliye), nr (numara): 448; 1045; 1 159; 
1354; 4164; I. M. V. (Irade Meclis-i Vala), nr: 241; 298; 373. 

11 B.O.A., I. D., nr: 7758; 8200. 

12 Ayrintili bilgi igin bkz. Zafer Golen, "Sirplarin 1849 Bosna Isyani'na Etkileri", Toplumsal 
Tarih, S. 50, Istanbul §ubat 1998, s. 36-42. 

13 Zafer Golen, Tanzimat'in Bosna Hersek'te Uygulanmasi, Samsun 1996, s. 106-117. 
(Yayinlanmami§ Yuksek Lisans Tezi). 

14 B.O.A., I. D., nr: 12526; 12709; 12877. 



231 



15 Bu ayaklanma, Bosna'da tahrirat katibi oldugunu sandigimiz Abdi adii bir ki§i tarafindan 
turn ayrintilariyla kaleme alinmi§tir. Yakla§ik 2,5 yil siJren olaylar hakkinda ayrintili bilgi igin bkz. Abdi, 
Tabsirat'ul-E§kiya, Istanbul 1289, s. 101 



27. 



16 Vak'a-nuvis Ahmed LutfT Efendi Tarihi, Yayinlayan Munir Aktepe, C. IX, Istanbul 1984, s. 

17 B.O.A., I. D., nr: 14557. 

18 B.O.A., I. D., nr: 14557. 

19 B.O.A., I. M. M. (Irade Meclis-i Mahsus), nr: 492; Engelhard, a.g.e., s. 136. 

20 B.O.A., I. M. M., nr: 492; I. D., nr: 28889. 

21 B.O.A., I.M. M., nr:492. 

22 B.O.A., I. D., nr: 26272. 

23 Fermanlarin igerikleri hakkinda bkz. B.O.A., I. M. M., nr: 492; Golen, a. g. t., s. 146. 

24 B.O.A., I. M. M., nr: 552. 

25 Ayaklanmanin Kani Pa§a tarafindan degil, bolgedeki MusliJman halk tarafindan 
bastirildigi, Kani Pa§a'nin merkeze isyani kendi bastirmi§ gibi gosterdigi yolunda iddialar da 
mevcuttur. Mehmet Zeki Pakalin, Tanzimat MalTye Nazirlari, C. II, Ankara 1940, s. 68-71. 

26 B. O. A, I. M. v., nr: 18369. 

27 Musa Qadirci, Tanzimat Doneminde Anadolu Kentleri'nin Sosyal ve Ekonomik Yapilari, 
Ankara 1991, s. 250; Ahmed Cevdet Pa§a, Tezakir 13-20, Yayinlayan Cavid Baysun, Ankara 1991, s. 
101-130. 

28 Hudai §enturk, "Tuna Vilayeti'nin Te§kiline, Karadag ve Hersek Vukuatina (1861) Dair 
Cevdet Pa§a Tarafindan Kaleme Alinin Layiha", Belleten, C. NX, S. 226, Ankara 1996, s. 722; 
Mufassal Osmanli Tarihi, C. IV, s. 31 1 8; Engelhard, a.g.e., s. 1 67-1 68. 

29 §enturk, a.g.m., s. 722-723; Mufassal Osmanli Tarihi, C. IV, s. 31 18; Bosna-Hersek Ar§iv 
Belgeleri, s. 73-74; Stanford J. Shaw& Ezel Kural Shaw, Osmanli Imparatorlugu ve Modern TiJrkiye, 
C. II, Istanbul 1994, s. 190-191. 

30 Ahmed Cevdet Pa§a, Tezakir 13-20, s. 128-129. 

31 Ahmed Cevdet Pa§a, Tezakir 1 3-20, s. 1 71 -1 72. 

232 



32 §enturk, a.g.m.., s. 724-25; Mufassal Osmanli Tarihi, C. VI, s. 3119-3120. 

33 Cevdet Pa§a'nin Bosna mufetti§ligi hakkinda ayrintili bilgi igin bkz., Ahmet Zeki izgoer, 
"Ahmed Cevdet Pa§a ve Bosna Islahati", DTvan, S. 6, Istanbul 1999, s. 211-223. 

34 BOA, i. D. nr: 40536, Lef. 1, 6 Ekim 1868 tarihii Bosna Valisi Osman Pa§a'nin tahrirati. Bu 
raporda, "Bukre§ cemiyeti tarafindan Travnik'te bulunan komitaya silah gonderilecegi istihbarati 
alinmasi ijzerine sinirlarda alinan giJvenlik tedbirlerinden" bahsedilmektedir. 

35 Bosna-Hersek Ar§iv Belgeleri, s. 18. 

36 Enver Ziya Karal, Osmanli Tarihi, C. VII, Ankara 1988, s. 74; Mahmud Celaleddin Pa§a, 
Mirat-i Hakikat, Hazirlayan ismet Miroglu, Istanbul 1983, s. 51-52; Bosna Hersek Ar§iv Belgeleri, s. 
18; i. Halil Sedes, 1875-1876 Bosna Hersek ihtilalleri ve Siyasi Olaylar: Ba§langig, C. II, Istanbul 
1946, s. 55. 

37 Karal, a. g. e. VII, s. 74-75; Mirat-i Hakikat, s. 52-53; Bosna Hersek Ar§iv Belgeleri, s. 19; 
Ahmed Cevdet Pa§a, Tezakir 40, Hazirlayan Cavid Baysun, Ankara 1991, s. 147-148; Shaw ve 
Shaw, a.g.e., C. II, s. 201. 

38 Karal, Osmanli Tarihi VII, s. 80-81 ; Mirat-i Hakikat, s. 70; Bosna Hersek Ar§iv Belgeleri, s. 
20-21; Sedes, a.g.e., s. 122-123. 

39 Kemal Baltali, "1875 Hersek Ayaklanmasinin Uluslararasi Bir Nitelik Kazanmasi", 
Belleten, C. LI, S. 199, Ankara Nisan 1987, s. 206; Engelhard, a.g.e., s. 328-333. 

40 J. Krcsmarik, "Bosna", islam Ansiklopedisi, C. II, Istanbul 1986, s. 732 (MEB); Halil inalcik, 
Osmanli imparatorlugu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi 1300-1600, Qeviren Halil Berktay, C. I, 
Istanbul 2000, s. 322. 

41 Hakki §inasi Qoruh, "Kisa Bo§nak Tarihi", Turk KiJIturu, C. XI, 8. 122, Istanbul 1972, s. 
92; Malcolm, a.g.e., s. 159-160. 

42 Talat Mumtaz Yalman, Osmanli Imparatorlugu MulkT Idaresinde Avrupalila§ma Hakkinda 
Bir Kalem Tecrubesi, Istanbul 1940, s. 158-159, Vecihi ToniJk, Turkiye'de Idare Te§kilati, Ankara 
1945, s. 134-135; Musa Qadirci, Tanzimat Doneminde Anadolu Kentleri'nin Sosyal ve Ekonomik 
Yapilari, Ankara 1991, s. 251-252. 

43 Yalman, a.g.e., s. 162-173; Tonuk, a.g.e., s. 137-144; Karal, Osmanli Tarihi VII, s. 154- 
155; §enturk, a.g.m., s. 727-733. 

44 Takvim-i Vekayi, 1 Haziran 1865, S. 802 (1-12. maddeler); 8 Haziran 1865, S. 803 (13-44. 
maddeler); 28 Haziran 1865, S. 805 (45-70. maddeler); 1 Temmuz 1865, S. 806 (71-82. maddeler). 

233 



45 Takvim-i Vekayi, 1 Temmuz 1865, S. 806. 

46 Yalman, a.g.e., s. 174-175; Tonuk, a.g.e., s. 145-146. 

47 1583'te olu§turulan Bosna Eyaleti, Saraybosna, Hersek, izvornik, Zacone, Rahovige ve 
Kilis'ten ibaretti. 1611 senesinde Kerka'da bu idarT yapiya eklenmi§ ve sancak sayisi 8'e 
yukseltilmi§tir. 1717-1730 yillari arasinda Bosna Eyaleti Hersek, izvornik, Klis ve Bilike olmak uzere 4 
sancaktan olu§maktaydi. XIX. yuzyilin ba§larinda ise Saraybosna, Travnik, izvornik, Banaluka, 
Hersek, Bihke ve Yenipazar olmak uzere 7 sancaktan te§kil edilmi§ti. Hezarfen Huseyin Efendi, 
TelhTsu'l-Beyan FT KavanTn-i Al-i Osman, Hazirlayan Sevim ilgurel, Ankara 1998, s. 120; Fahameddin 
Ba§ar, Osmanli Eyalet Tevcihati (1717-1730), Ankara 1997, s. 17, 48-51; Eren, Bosna Hersek, s. 16- 
17. 

48 Ayrintili bilgi igin bakiniz, "idare-i Umumiyye-i Vilayet", Dustur I. Tertip, istanbul 1289, s. 
739-741; ToniJk, a.g.e., s. 189-191; Yalman, a.g.e., s. 165; Qadirci, a.g.e., s. 261-268. 

49 B. O. A, i. M. M., nr: 1421, 20 Nisan 1867tarihli arz tezkiresi. 

50 B. O. A, i. MM., nr: 1421, lef: 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11. 

51 B. O. A, i. §. D (irade §ura-yi Devlet)., nr: 613, 1 Nisan 1869 tarihii arz tezkiresi; i. §. D., 
nr: 800, 19 Agustos 1870 tarihii arz tezkiresi. Meclis-i UmumT'nin gali§malari hakkinda ayrintili bilgi 
igin bkz. Zafer Golen, "Meclis-i UmumT'nin Bosna Hersek'teki ilk Qali§malari", Turk DiJnyasi 
Ara§tirmalari, S. 114, istanbul 1998, s. 135-142. 

52 Bosna Hersek'te nufus hareketlikleri hakkinda ayrintili bilgi igin bkz. Zafer Golen, "19. 
Yuzyilda Bosna Hersek'in Nufusu", Toplumsal Tarih, S. 54, istanbul Haziran 1998, s. 36-42; Zafer 
Golen, "Tanzimat Doneminde Bosna Hersek'te Kilise in§a ve Onarim Faaliyetleri", Belleten, C. LXV, 
S. 242, Ankara 2001 , s. 21 7-221 . 

53 Bu giftgilere kmet adi verilmekteydi. Ayrintili bilgi igin bkz., 

54 Bu donemde yapilan diJzenlemeler hakkinda ayrintili bilgi igin bkz. Golen, a. g. t., s. 67- 
70, 80-92. 

55 B.O.A., i. D., nr: 10329; 10735, Lef. 9. 

56 B.O.A., i.D.,nr: 11234. 

57 14 Safer 1274 tarihde yayinlandigi igin Safer kararnamesi adiyla bilinir. Dustur I. Tertip, s. 
765-771 . 

58 Balkan tarihgileri "Qiftlik nizamnamesini" feodal beylerin haklannin tasdiki olarak nitelerler. 

Stra§imir-Dimitrof, a.g.e., 343. 

234 



59 B.O.A., i. D., nr: 35064; Golen, a. g. t., s. 94-95. 

60 Bu baskilar hakkinda ayrintili bilgi igin bkz. Golen, Sirplarin 1849 Bosna isyani'na Etkileri, 
s. 36-42. 

61 B.O.A., i. M. v., nr: 6509; 8984. 

62 B.O.A., i.M. M., nr: 1530. 

63 B.O.A., i.D.,nr: 41552. 

64 Malcolm, a.g.e., s. 174; Bosna'da kultur ve sanat etkinlikleri hakkinda kisa bir 
degerlendirme igin bkz. Qoruh, a.g.e., s. 93-94; Bosna'daki kulturel zenginlige okur yazar orani 
agismdan yakla§an Babuna ve §emseddin Sami ayni du§uncede degildir. Babuna, a.g.e., s. 115; 
§emseddin Sami, Kamusu'l-Alam, C. II, Istanbul 1306, s. 1387. 

65 Golen, Bosna Hersek'te Kilise in§a ve Onarimi, s. 224-225; Meclis-i UmumT kurulduktan 
sonra bu meclisin gergekle§tirmeyi planladigi hedefler arasinda yeni okullarin agilmasi ilk hedeflerden 
birini olu§turmu§tur. Golen, Meclis-i UmumT'nin Bosna Hersek'teki ilk Qali§malari, s. 135-142. 

66 B.O.A., i. D., nr: 15343, Lef: 1 , 06 Nisan 1851 tarihii Meclis-i Maarif-i UmumT mazbatasi. 

67 Ahmed Cevdet Pa§a, Tezakir 21-39, Yayinlayan Cavid Baysun, Ankara 1991, s. 18-23, 
63. 

68 B.O.A., i. D., nr: 38342, 27 Mayis 1866 tarihii arz tezkiresi; Bosna Gazetesi, S. 1, Ismail 
Eren, "1866 Yilindan Sonra Bosna-Hersek, Kasova ve Makedonya'da Yayinlanan TiJrkge Gazete ve 
Dergiler", Bilgi, C. XIV, S. 163-64-65, Ekim-Kasim-Aralik, 1961, s. 8-9. 

69 i§gal altindaki Bosna Hersek'i kurtarmaya, ilhaki onlemeye yonelik gali§malar igin bkz. 
Zafer Golen, "ikinci Me§rutiyet Donemi'nde Bosna Hersek'in ilhakina Tepkiler", Toplumsal Tarih, S. 
60, Istanbul 1998, s. 9-16. 



235 



C. Yenile§me Doneminde Giindelik Hayattan Qizgiler 

Milli Kiyafet: MusliJman Osmanli Kadini ve Kiyafetinin Milliyeti / D09. 
Dr. Nicole van Os [s.133-145] 

Leiden Universitesi / Hollanda 
Bilgi Universitesi / Turkiye 

Giri§ 

908'deki Jon Turk Devrimi'nden sadece birkag hafta sonra, unlu bir kadin yazar olan Fatma 
Fahrunnisa'nin, yeni kurulan gijnluk gazetelerden biri olan Millet'te bir makalesi yayinlandi. O, bu 
makalesinde, Avrupa modasinin takip edilmesini §iddetle reddederek, bir ulusal kiyafetin 
geli§tirilmesini savunmaktaydi.1 Falirunnisa'nin dillendirdigi tarti§malarin iier biri farkli ozellikler 
ta§iyor olsa da, iiepsinin ortak noktasi da o kadinlarin 1908 devriminden sonra yeni devletin 
kurulmasinda onemli katkida bulunabilecekleri ya da bulunmasi gerektigine olan inancini 
gostermekteydi. 1908 devrimi Sultan II. Abdulhamid'in istibdadina son verirken, onun otuz yili a§kin 
bir sure once tek tarafli olarak askiya aldigi anayasaya yeniden i§lerlik kazandirmaktaydi. Bu 
makalenin konusu ise, Osmanli kadininin Jon Turk Devrimi lie Birinci DiJnya Sava§i arasindaki sure 
iginde ileri ve medeni bir ulus devletin kurulu§undaki rolleri gozonune alinarak kiyafet-i milliye ya da 
milli kiyafet meselesinin algilayi§indaki merkezi konuma nasil ve nigin oturdugudur. Makale ayrica, 
yapilan devrimden sonra, yeni Osmanli ulus-devleti'nin "milliyeti"nin ne olmasi gerektigi uzerine ortaya 
atilan fikirlerdeki degi§ime de deginecektir. 

Bunlari yapabilmek igin ilk once ulus/millet, milliyetgilik ve moda arasindaki ili§kiyi genel 
aniamda yansitmaya gali§acagim. ikinci olarak, Avrupa modasinin Osmanli imparatorlugu'na nasil 
girdigi ve buna kar§i ne tur tepkiler geli§tigini kisaca aniatacagim. Son olarak, milli kiyafetin ikinci 
Me§rutiyet Donemi'nde Osmanli MusliJman kadinlari arasinda nasil bir tarti§ma konusu haline 
geldigini analiz edecegim. 

Ancak, ba§lamadan once kullandigim kaynaklara ve bu kaynaklarda kar§ila§tigim zorluklara 
deginmek yararli olacaktir. Bu makale igin kullandigim kaynaklar, esas olarak, kendi algilayi§larini 
yansittigi igin ilgimi geken bu kadinlarin kendi yazilaridir. Bu yazilar genelde, Abdulhamid rejiminin 
uyguladigi sansur kalktiktan sonra, sayilarinda gok buyuk bir arti§ olan kadin dergileri, diger dergiler 
ve gazetelerde yayinlanmaktaydi. Ancak, "milli" kavraminin ne oldugu, §ahislar, gruplar ve devlet 
arasinda karma§ik bir oyuna dayandigindan, ar§iv kaynaklarini ara§tirmak suretiyle, devletin milli 
degerler gergevesinde kadin igin uygun kiyafet olarak ne du§undugunu de inceledim. Bunlar ozellikle 
faydali kaynaklardir. Qunku kadinlarin kendileri de devlet tarafindan dayatilan kadin kiyafetleri 
konusundaki duzenlemelerin agik olmadigi konusunda §ikayetgiydiler. 



236 



Ara§tirmam, Osmanlica okuyup yazabilen Osmanli kadininin algilayi§i uzerine 
yogunla§maktadir. Bu kadinlarin bijyuk gogunlugu MusliJman'di. Ancak, gogu zaman "bizim milli 
kiyafetimiz" diye yazdiklarinda kimleri kastettikleri pek anla§ilmamaktadir: Osmanli kadini mi, 
MiJsluman kadin mi, Osmanli-MusliJman kadini mi, Turk kadini mi, Turk-MusliJman kadini mi 
vesaire...? 

Soz konusu kaynaklar, Osmanli toplumunun sadece gok kisitli bir sinifina i§ik tutmaktadir. Bu 
makaleleri yazabilmek igin bu kadinlarin, iyi ve ust seviyede bir egitim almi§ olmalari gerekirdi ki, bu 
da sadece belirii birtabakaya mensup kadinlar igin mumkijndu. Kadin yazarlarin gogu, on dokuzuncu 
yuzyilda yapilan reformlaria ihdas edilen yeni burokratik ve askeri alanlarda gorev yapan mevcut 
devlet segkinlerine dahil erkeklerin kizlari, kizkarde§leri ya da e§leriydi. Lapidus'a gore, bunlar 
"Avrupa miJdahalelerine kar§i kendi toplumlarinin siyasi ve kulturel oldugu kadar ekonomik tepkilerini 
de y6nlendirebilen"2 insanlardi. Bundan dolayidir ki, on dokuzuncu yuzyil boyunca, Osmanli evierine 
Paris'ten gelen modanin girmesine onciJIuk edenler de kar§i gikanlar da, bu gruba mensup 
kadinlardi.3 

Kiyafet ve Milliyet 

Bati kiyafetlerinin giri§i, on dokuzuncu yijzyilda gergekle§tirilen siyasi ve ekonomik geli§melerin 
bir sonucudur. On sekizinci yuzyilin sonlarinda ve on dokuzuncu yuzyilin ba§larinda Osmanli 
yoneticileri Osmanli burokratik sisteminin reforma ihtiyag duydugunu hissetmekteydiler. Bu 
reformlaria, Avrupali gijglerin yaptiklarini ornek almak suretiyle devletin gucunij istanbul'da 
merkezile§tirmeyi amaglamaktaydilar. Bu reformlara, sayilari on dokuzuncu yuzyilda bir hayli artmi§ 
olan Osmanli memurlarina, dini intisaplarindan bagimsiz olarak Avrupa'dakine benzer takimlar 
giymeye zorlayan yonetmelikler e§lik etti.4 Bu degi§im, Osmanli toplumunda degi§ik milletlere bagli 
olan insanlarin farkli kiyafetler giymeye zorlandigi gegmi§ten kopu§un muhim bir i§aretiydi. Bu kiyafet 
kodlari lie alakali kanunlar, genellikle nispi bir gev§eklik doneminin sona erdirilmesine ve boylece eski 
sosyal duzenin yeniden tesisinin onune gegilmesine hizmet eden imparatorluk kanunnameleri 
tarafindan dijzenli olarak teyid edilmekteydi.5 Mamafih, memurlarin kiyafetlerindeki degi§iklik, yeni bir 
diJzene gegi§ aniamina da gelmekteydi. Boylece, on dokuzuncu yijzyilin ba§inda Avrupalilarin 
kiyafetinin kabulu, daha onceleri kiyafetlerle belirginlik kazanan etnik ve dini sinirlari silikle§tirdi; ve 
giyenlerin "modernizasyonunu (gagda§la§mak?)" ve segkinligini (Avrupali olan §eylere uyumlulugu) 
gosterir hale geldi.6 

Cemaatler ve bireyler, kiyafetleri her zaman farkliliklarini gosteren bir arag olarak kullanmi§lardi. 
Belirii bir kiyafeti giyen birey, bu yolla belirii bir topluluga ait oldugunu ifade edebilmekteydi, ya da tam 
tersine bu konuda konulan kurallara uymayi reddederek o topluluga ait olmak istemediklerini 
gostermekteydiler. Ote yandan, topluluklar kendi baglilarini diger topluluklarin baglilarindan kiyafetleri 
sayesinde ayirt edebilmekteydiler. Kiyafet konusunda topluluk tarafindan konulan kurallara 
uymayanlar, (olumsuz) tepkilere sebep olabilmekteydiler. 

237 



Kiyafetlerle yaratilan farkliliklardan biri cinsiyetler arasindadir. Kar§i cinse mal edilmi§ kiyafetleri 
giyen kadinlar ya da erkekler §a§kinliga, karma§aya, saldirganliga ya da diger hissi tepkilere sebep 
olabilmekteydiler.7 Giyilen kiyafet sikga o kiyafeti giyenin meslegini gostermekteydi. Askeri 
uniformalar ya da tip mesleginin beyaz onlugu, kiyafetlerin bu turfonksiyonlarina orneklerdir. Kiyafetin 
gosterebilecegi diger bir farklilik ise sinif farkidir. Victoria donemi ingiltere'sinde ust sinifa ait 
kadinlarin modadaki geli§meleri takip etmesine mijsaade edilirken, alt siniftan bir kadinin "guzel 
elbise sevgisi" munasebetsiz bir davrani§in gostergesi olarak du§unulmekte ve iiatta aiilaklarini 
yitirdiklerinden §uplie edilmekteydi.8 Giyilen kiyafetlere bakilarak, o kiyafeti giyenin hangi ya§ 
doneminde oldugu da anla§ilabilmektedir. Geng ve evienilebilir kizlar dul kadinlardan farkli kiyafetler 
giyebilirler. Mesela, son donemlerinde Osmanli toplumunda bir kizin gar§afa biJrunmesi, gocukluktan 
giktiginin, geng kizliga gegi§inin i§aretiydi.9 Kiyafet, ayrica toplumdaki degi§ik dini ve etnik gruplarin 
ayirt edilmesini de saglamaktaydi. Bunun bir ornegi, yukarida bahsettigimiz Osmanli toplumundaki 
milletler igin konulan kiyafet kodlaridir. Mesela, sadece Musluman kadinlarin sari renkli ayakkabi 
giymesine musaade edilmekteydi. Benzer bir §ekilde, Yunanistan'daki degi§ik etnik gruplar "ilk baki§ta 
kendilerinin kom§ularindan ayirt edilmesini saglayan" degi§ik kiyafetler giymekteydiler.10 Buna 
ilaveten, kiyafetler bir cografi bolgeden digerine degi§iklik gostermekteydi. Bu yuzden, bir bolgedeki 
koylerden gelen insanlarin kiyafeti, bir ba§ka bolgenin koylerinden gelenlerinkinden farkli 
olabilmekteydi. 

Milliyetgiligin yijkselmesi ve ulus-devletlerin geli§mesi, milli ve kolektif kimligi temsil edecek bir 
kiyafeti ihtiyag haline getirdi. Bu milli kiyafetler yeni kreasyonlar ve yeni bulu§lar olmalarina ragmen, 
bunlara otantik bir hava verilme ihtiyaci hissedilmekteydi. Yani, bu kiyafetlerin belirii bir zaman 
periyodu igin ulus-devlette ya§ayan butun halkin giydigi gunlijk kiyafetlerin bir pargasi olarak 
gorulmesi ve kabul edilmesi gerekliydi. Onlari me§rula§tirmak igin bu yeni kreasyonlar, tipki 
Hobsbawn'm bahsettigi icat edilmi§ gelenekler gibi, "halihazirda eski olanlara a§ilanabilirlerdi. Bazen 
resmi ayin, sembolizm ve ahlaki rahatlik dini ve muhte§em debdebe, folklor ve farmasonlugun zengin 
gardroplarindan odiJng alinarak lead edilebilmekteydi."11 

Bolgesel kiyafetlerin comertge doldurdugu "gardrop/depo?" bir milli kiyafet yaratmak igin 
muazzam imkanlar sunmaktaydi. Mesela, 1830'larda, Yunanistan Osmanli imparatorlugu'ndan 
bagimsizligini kazandigi zaman, Krai Otto ve Kralige Amalia'nin onayak olmasiyla yaratilan ve 
kraliyet ailesi lie onlarin maiyeti tarafindan milli bayramlarda giyilen Yunan milli kiyafeti, normalde 
hepsi bir arada asia goriJImeyen, degi§ik bolgelerin degi§ik kiyafetlerinin ge§itli unsurlarinin biraraya 
getirilmesiyle yaratilmi§tir.12 

Kiyafetler bir etnik ve ulusaHS kolektivite igin gorunur i§aretler olarak hizmet gorurken, bir§eyin 
etnik ya da ulusal kolektivitenin bir pargasi olup olmadigina dair ideolojik soylemler gogunlukia ahlak 
ve §eref konusunda odaklanmaktadir. Bu baglamda, kamuda erkeklerinkinden daha gok kadinlarin 
davrani§i onemlidir. Anthias ve Yuval-Davis'in belirttigi gibi, kadinlarin ulusun olu§umuna katkida 
bulunmak yollarindan biri ulusal farkliliklarin belirtisi olup ideolojik soylemlerde ulusal/etnik grubun bir 

238 



simgesi haline gelmektir.14 Bir kadin, sadece kadinlarin bulundugu bir grup iginde ya da ailesinin evi 
iginde iddiaci, ba§i dik ve atilimci olabilirken, ailesinin yakin gevresinden olmayan erkeklerle dogrudan 
ili§kilerin olabildigi kamu alaninda daiia mutevazi olmak zorundadirlar.15 Tevazuyu ya da tevazunun 
yoklugunu gostermenin bir yolu da giyinme tarzidir. Uygun bir §ekilde giyinmemi§ bir kadin, 
davrani§lari oyle oldugunu gostermese de, magrur ya da ciJretkar olmakla suglanabilir.16 Uygun 
giyinmeyen bir kadin alay ve eglence konusu olabilir, iiatta daiia kotusij topluluktan di§lanabilir. Bu 
yijzden, bir ulusal kiyafet arayi§inda temel odak noktasini kadinlarin kiyafetinin,17 ozellikle de onlarin 
kamu alaninda giyecekleri kiyafetlerin olu§turmasina sa§mamalidir. Ote yandan, kendi kimligini 
korumaya arzulu bir devlet, kadinlarinin geleneksel kiyafetini muhafaza etmeye gali§acaktir. Ancak, 
Osmanli imparatorlugu'nda bir belirsizlik mevcuttu. Bir taraftan, Osmanli imparatorlugu'nun modern 
bir devlet oldugunu gostermek igin Osmanli hijkumetinin emri lie erkek (ozellikle de devlet memurlari) 
kiyafetleri "modernize" edilmekteydi. Diger taraftan ise, ayni hijkumet, kadinlarin evierinin di§inda 
giydikleri kiyafetlerde yapilan degi§iklikleri -bu degi§iklikler geleneksel ahlak ve degerlerin 
kaybedildigini sembolize edecegi igin- kabul etmemekteydi.18 Ancak, Osmanli hijkumeti, biJrokratlarin 
e§lerinin ve kizlarinin evierinin duvarlari arasinda ne giyecekleri konusunda fazia bir soz 
soyleyememekteydi. i§te bu mahrem alanda ve baglamda kendi "modernitelerini" gosterebilmek igin, 
kadinlar Avrupa modasindan kiyafetler giymeye ba§ladilar.19 

Osmanli imparatorlugu'nda Avrupa Modasi 

Osmanli kadininm giydigi kiyafetlerde, daha Avrupai tarza dogru olan degi§imler on dokuzuncu 
yijzyilm ilk yarismda ba§ladiysa da, ancak son otuz yilda gok hizlandi.20 Bu geli§me, nufuslari 
Avrupali fikirler ve modalaria kar§ila§ma ihtimali daha yijksek olan Istanbul, Izmir, Selanik gibi daha 
gok liman §ehirleriyle sinirli kaldi.21 Avrupa lie ili§kilerin artmasinin sebeplerinden biri, bu donemde 
buyuyen uluslararasi ticarettir. Bu, gayri-mijslim tiJccarlarin ve tacirlerin Avrupa mallari ve 
davrani§larina ali§malarini kolayla§tirdi.22 Ote yandan, Musluman biJrokratlarin gogu, Avrupai fikirler 
ve mallaria meslekleri igin egitildikleri egitim kurumlari araciligiyla -esas olarak da Fransiz 
ogretmenlerinin ve kitaplarinin yardimiyla- tani§tilar. Hatta bu biJrokratlardan bir gogu egitimlerini 
tamamlamak igin Avrupa'ya gonderildi. 

Ayrica, bu devirde artan ticari ve diplomatik temaslar, Avrupalilari -aileleriyle birlikte- Istanbul ve 
diger belli ba§li §ehirlere getirtti. Avrupalilari Istanbul'a getiren tek sebep i§ ve siyaset degildi, bunlarin 
yaninda Ingiliz ust sinifinm erkek uyeleri kadar kadin uyeleri arasinda da Dogu'ya yolculuk gok 
modaydi.23 Avrupali kadinlar, bir Dogu haremini ziyaret etmeyi Dogu gezilerinin kagirilmaz bir 
pargasi olarak du§unurken, Osmanli Musluman kadinlar Avrupali kadinlari kendi evierine davet 
edebilmek igin birbirleriyle yari§maktaydilar.24 1866 yilinda, Fransa Imparatorigesi Eugenie, Galler 
Prensi ve Prensesi'nin Istanbul ziyaretlerinden ozellikle bahsedilmesi gerekmektedir. Micklewright'in 
tezine gore, bu ziyaretler Istanbul iJst sinifina mensup kadinlar arasinda Avrupa modasinin kabul 
gormesine bir hiz kazandirdi.25 



239 



Osmanlilar ile Avrupalilar arasinda artan ili§kiler, kadinlarin egitimiyle alakali fikirlerde de 
degi§imlere yol agti. Avrupa dillleri ve sanat, segkin aileler arasinda kiz gocuklarina verilen egitimin 
birer pargasi haline geldi. Varlikli ailelerin, kadinlarina Fransizca, Almanca ve ingilizce ogretmeleri 
igin davet ettikleri Avrupali mijrebbiyeler/dadilar da Avrupa modasi hakkinda bilgi edinilen bir diger 
kaynakti.26 Her gegen gun artan sayida Osmanli kadini bu mijrebbiyeler tarafindan egitilir oldu, 
boylece bu kadinlar Osmanli imparatorlugu'na ula§abilen Paris moda dergilerini okuyabilmekteydiler. 
Yuzyilin sonuna dogru, Osmanli kadin basini da Paris modasina yer vermeye ba§ladi. Bu dergilerde 
Avrupali kadinlarin resimleri ile birlikte giydikleri kiyafetlerin nasil dikildigini aniatan elbise patronlari 
yayinlandi ve mesela korsenin tehlikeleri tarti§ildi.27 ilk (?) Osmanli moda dergisi, La Reine de la 
Mode Parisienne, yani Paris Modasinin Kraligesi, ise ancak 1911'de istanbul'da yayinlanmaya 
ba§ladi. Bu dergi, on be§ gunde bir yayinlanmakta ve Fransizca, Yunanca ve Osmanli Turkgesi'yie 
basilmaktaydi.28 

Pera'da Avrupalilar'in (ve/ve ya gayrimuslimlerin) vitrinii dijkkanlari da en son Paris modasi 
haberleri igin diger bir kaynagi olu§turmaktaydi. Son olarak, istanbul'un Avrupa yakasina yerle§en 
Avrupali terziler, yetenekleri ve getirdikleri modellerle Osmanli MusliJman kadinlarinin Avrupa tarzi 
giyime yonelik a§inaligina katkida bulundular.29 

Micklewright'e gore, Avrupalilarin kiyafetlerini ilk benimseyen kadinlar Osmanli 
imparatorlugu'nun Ermeni ve Yunan cemaatlerindendi. QiJnku "bunlarm Avrupalilaria olan ticari 
temaslari yeni modalara olan a§inaliklarini artirdi" ve bu kadinlar, bu kiyafetleri kendileri 

ni Avrupa'daki dinda§lariyla bir ozde§le§tirme araci olarak gormekteydiler.30 Micklewright'in son 
agiklamasi dini unsurlari vurgulamaktaydi. Ermeni ve Yunan kadinlar bu tur Avrupai kiyafetleri giymek 
suretiyle Musluman kadin hem§ehrilerine kar§i bir dini-siyasi beyanda bulunmu§ oluyorlardi. Ancak, 
onlar Avrupa modasini "geri" Musluman kadinlara kar§i kendilerini Hiristiyan gostermek igin degil, 
Avrupai ve modern gostermek igin benimsemi§ olabilirlerdi. Bunun aynisi daha sonra Osmanli 
Musluman kadinlari tarafindan da yapildi.31 gayrimijslim kadinlarin Batili kiyafetleri nispeten daha 
erken benimsemelerinin bir sebebi de, imparatorluktaki musluman kadinlar uzerindeki hukuki 
kisitlamalara baglanabilir. Osmanli imparatorlugu halklarinin sadece dunyevi yoneticisi olmayan, ayni 
zamanda MiJslumanlarin manevi lideri de olan Padi§ah, ne giyeceklerini segme konusunda 
gayrimuslim kadinlari daha ozgiJr birakirken, dini liderleri oldugu Musluman kadinlar igin, gordijgumuz 
gibi, kati kurallar koymu§tu. 

Avrupa modasina uygun kiyafetler giyen ilk Osmanli Musluman kadinlari saraydan ve iJst 
siniftandi.32 Bu kadinlarin Avrupa modasini benimsemeleri de oyle Avrupa kiyafetlerini ba§tan a§agi 
taklit ederek ba§lamadi: sadece eldiven ve gorap gibi aksesuarlaria ba§ladilar. Daha sonra, 
geleneksel ceketlerin yerini Avrupa tarzi olanlar aldi, bunu da geleneksel kiyafetlerin bazi bolumlerinin 
daha Avrupai bir modaya uygun §ekilde degi§tirilmesi izledi. Ta§ra bolgelerinden §ehre yeni g6gmu§ 
olanlar ve ya§li kadinlar, bu batili kiyafetleri benimsemekte daha isteksizlerdi.33 

240 



Peki bu Osmanli kadinlari Paris kiyafetlerini ve kisvelerini nasil almaktaydilar? Durumlari 
oldukga iyi olan Osmanli kadinlari kiyafetlerini, ya bizzat kendileri giderek34 ya da orada ya§ayan 
akrabalarinin araciligiyla Paris'ten almaktaydilar. Bu imkani olmayanlar ise kiyafetlerini istanbul'daki 
yabanci terzilerden almaktaydilar. Ve buna da giJcu yetmeyenler, geleneksel olarak gayrimuslim olan 
aile terzilerinden, dergilerdeki modellere gore kiyafetler dikmelerini istemekteydiler.35 Gerekli olan 
kuma§ (ve siJslerya da korseler) Paris'ten sipari§le, Avrupalilar'in istanbul'daki magazalarindan ya da 
terziler araciligiyla satin alinmaktaydi. Nispeten daha ucuz Avrupa kiyafeti almanin yolu da, 
Avrupalilarin magazalarindan pret a porter satin alarak, gerektiginde buralarda gali§an diki§giler 
tarafindan bu kiyafetlerin kendilerine uyarlanmasiydi. Bu magazalarda, modern, batili kadinlarin 
kiyafetlerini tamamlayacak ayakkabilar, eldivenler, §emsiyeler, goraplar vesaire gibi biJtun gerekli 
aksesuarlar da satin alinabilmekteydi. 

Sokaktaki Osmanli kadminm di§ gorunu§unu, sadece eldivenler ve §emsiyeler degi§tirmedi. 
Di§arida giyecekleri kiyafetleri de degi§ti. Bunlar arasindaki en buyuk degi§iklik, on dokuzuncu 
yuzyilin sonunda ferace ve ya§mak'in ortadan kaybolmasiydi. Ferace, uzun kollariyla genelde 
omuzlardan yerlere kadar uzanan bol bir mantoydu. Kollarinin ve yakalarinin geni§ligi zaman iginde 
degi§ti. Ferace hem Musluman hem de gayrimuslim kadinlar tarafindan benzer §ekilde 
giyilmekteydi.36 gayrimuslimler bu kiyafetlerini, yijzlerini agikta birakacak §ekilde ortundiJkleri bir 
ba§6rtusu lie tamamlarken, Musluman kadinlar yuzlerini ve ba§larini bir ya§mak lie kapatmaktaydilar. 
Ya§mak, biri ba§in iJstunden sarkitilarak boyundan baglanmak suretiyle ba§i ve ka§lara kadar aim 
kapatan, digeri ise yuzijn gozlerden a§agida kalan kismini kaplayan iki pargali bir ba§6rtusuydu.37 II. 
Abdulhamit'in saltanati (1876-1909) sirasinda ferace sokaklarda goriJImez oldu. gayrimuslim kadinlar 
feracenin yerine Avrupa tarzi manto ve §apkayi ikame ederken38, Musluman kadinlar pege takip 
gar§afa burunduler.39 

Davis, Pakalin'dan esinlenerek gar§afi "iki pargali, koyu renkli, bir kadini ba§tan ayaga orten ve 
sokakta giyilen di§ kiyafet. Bir pargasi etek, digeri ise ba§in ustunden ba§layarak etegin ijzerine kadar 
uzanan bir ge§it pelerin" §eklinde tarif etmektedir. Ancak, gar§af Davis'e soylendigi gibi ille de koyu 
renkli olmak zorunda degildir. Aslinda, gar§afin gorunu§u zaman iginde ve bolgeden bolgeye 
degi§iklik gostermekteydi. Qar§afin tarzi/gorijntijsu ya§a ya da giyenin iginde bulundugu hayat 
a§amasina bagliydi. Ozellikle geng kizlar igin diger, daha hafif renkler bulunmaktaydi. Degi§ik ge§itleri 
olmasina ragmen, gar§af hakkinda bazi genel yorumlaryapilabilir. 

Qar§af'in ille de iki pargadan olu§masi §art degildi. Etek ve pelerin belde birle§tirilebilmekte, 
kollarin agilmasi ve bir hamaile yardimiyla pelerin etegin uzerine bluz gibi birakilabilmekteydi. ikinci 
§ekli torba diye adlandirilmaktaydi.40 Daha liberal bir rejim igin umut vadeden 1908 Jon Turk Devrimi, 
daha fazia ge§it igin kapilari agti. Bu da kadinlarin kiyafetlerinde denemeleryapmalarina yol agti. Ayni 
zamanda car denilen gar§afin iJst kismi41 tedricen daha da kisalan ve kollari kapayan uzun 
eldivenlerle birle§tirilen bir ge§it pelerine d6nu§tu. Ote yandan, gar§af'in etegi de Paris modasina 
uygun olarak, evde giyilen kiyafetlerdeki degi§imlerle birlikte, daraltildi.42 

241 



Daha da ileri gidilerek, gar§aflarin etekleri daha da kisaltilmaya ya da bazi kadinlar tarafindan 
tamamen goz ardi edilmeye ba§lanarak, sadece ust kismi bir pelerin gibi giyilmeye devam edildi. 
Koyu renkli geleneksel kuma§lar yerine daha canli renklere sahip degi§ik malzemeler kullanilmaya 
ba§landi. I. Dunya Sava§i'nin sonlarina dogru, modaya uygun giyinen Istanbul kadinlarinin gar§afi 
artik Hiristiyan hemcinslerinin Avrupa tarzi mantolarina gok benzemekteydi.43 Ba§i kapayan kismin 
yerini bir ge§it tulbent, hatta §apka aldi; ve bu kadinlaria Hiristiyan iiemcinsleri daiia da benze§tiler. 

Orijinalinde gar§af, pege denen ve yiJzu orten bir parga ile tamamlanmaktaydi. Pege de gar§af 
gibi pek gok ge§ide saiiipti. Genelde siyaii olmasina ragmen rengi, yapildigi malzeme ve kullanilma 
yontemi agisindan degi§iklikler gostermekteydi. Kullanilan kuma§in kalinligi, bijtun yuz iiatlarmin 
gorulebildigi incecik burijmcukten, sadece goriJImeyi degil gormeyi de zorla§tiran daiia kaba 
ge§itlerine kadar degi§mekteydi. Pege, ka§larin iiemen ustijnden gar§afin kenarindan ba§layarak 
biJtun yiJzu ortmekteydi. 1908'den sonra bazi kadinlar pegeyi atma ozgurlijgunu kullanirken, bazilari 
pege takmaktan tamamen vazgegti.44 

Di§arida giyilen kiyafetlerden iki tanesinden daha bahsetmek gerekir. Bunlardan biri kolsuz, on 
kismi agik olan ve gev§ek bir harmaniye olarak gorev yapan, maslah ya da meslah denen gok bol 
kare §aldir. islamin gereklerini yerine getirebilmek igin bu kiyafet bir ba§ortusu ile tamamlanmak 
zorundaydi. Kadinlar igin, bu meslahi giymek gar§af giymek kadar zor degildi ve bu yiJzden kadinlar 
Bogaz'in gevresindeki koyler ya da kirsal bolgeler gibi daha gayri resmi gevrelerde ve kom§ulara 
yapilan kisa ziyaretlerde meslahi tercih etmekteydiler. Buna benzer bir diger kiyafet ise, ba§lik Have 
edilmi§ bir ince manto olan yeldirme idi. 

Qok geni§ ifadelerle, 1908 devriminin yarattigi ozgurluk atmosferi ile Osmanli kadinlarinin di§ 
kiyafetlerinde daha geni§ bir ge§itlilige kavu§tugu soylenilebilir. Ancak, hem ig kiyafetlerde hem de di§ 
kiyafetlerdeki degi§ime yonelik protesto sesleri de yok degildi. 

Protesto Sesleri 

Kadinlarin kiyafetlerindeki degi§iklikler hakkinda protesto sesleri hem yetkililerden hem de 
kamuouyunun bazi kesimlerinden gelmekteydi. Otoritelerin de kiyafetlerin g6runu§undeki geli§meleri 
tasvip etmediginin delili, yururluge koyduklari kanunnamelerde gizlidir. Bu kanunnameler daha gok 
Istanbul sokaklarinda meydana gelen olaylara tepki olarak i§lerlige konmaktaydi. 

Osmanli toplumunda, MiJsluman kadinlardan Islam'in kadinlar igin ongordijgu kiyafetlere dair 
kurallara uymalari beklenmekteydi: Tesetture uygun giyinmek zorundaydilar. Bu kurallara gore, 
kadinin vucudunun belirii kisimlari, birinci dereceden akrabasi olmayan, ya da diger bir deyi§le, o 
kadin ile evienebilen erkekler tarafindan gorulmemelidir. Ancak, vucudun hangi kisimlarinin ve ne 
§ekilde ortunmesi gerektigi tarti§ma konusudur. 

1890'da, bir siyah gar§af iginde tamamen ortunmu§ olduklari halde, §effaf bir pege takan bazi 

kadinlari gordiJkten sonra Padi§ah, bu kiyafeti giymeyi kadinlara yasakladi, gunku bazi kadinlar o 

242 



derece agik sagik giyinmi§lerdi ki sanki hig 6rtunmemi§lerdi. Ve bir imparatorluk fermaninda belirtildigi 
gibi, Allah'in insanlara ve devlete maddi ve manevi gazabinin onune gegmek igin, kadinlar Allah'in 
emirlerine gore giyinmek zorundaydi, yani gar§afla degil. Bir Have sebep de, gar§afin §ekilsiz 
formunun §erefsiz i§leryaptiklari igin taninmak istemeyen erkeklerin gizlenmesine de yaramasiydi.45 

Ancak bu fermanin uzerinden gok zaman gegmeden yasak kaldirildi ve gar§af giyilmesine 
yeniden musaade edildi. Bunun yerine, bazi kadinlarin bir grup sokak gocugunun tacizine ugramasi 
yijzunden, aristokrat kadinlarinin giymeye devam ettigi eski ferace ve ya§mak yasaklandi.46 1900 
yilinda yurijrluge konan bir imparatorluk fermani, jandarmadan, MiJsliJman kadinlarin tesettiJrun 
kurallarini dikkate almadan agik sagik giyinerek sagda solda gezinmelerini engellemesini 
istemekteydi.47 

Bu yasaklamalari ve Osmanli Sultani'nm MiJsluman kadinlarin giyiminden neden endi§eye 
kapildigini aniayabilmek igin, bu donemin siyasi durumuna bakmak gerekmektedir. Osmanli Sultani II. 
Abdulhamit, hukumetine yonelik artan muhalefete ve Avrupa baskisina kar§i bir tepki olarak 
Panislamizmi benimsedi. Sultan Abdulhamid ve gevresindeki bazi insanlar, Osmanli 
imparatorlugu'nun gorunur §ekilde du§u§unun bir sebebi olarak islami kurallarin gev§emesini 
du§unmekteydiler ve bu sorunun gozumunu islam kurallarina daha kati bir §ekilde baglilikta 
gormekteydiler. Ayrica, Sultan Avrupali guglerin artan nijfuzunu dengelemek igin, biJtun 
MusliJmanlarin ba§i olarak, sahip oldugu halifelik konumunu kullandi. Bu tijr politikalar geli§tiren bir 
Sultan, §uphesiz, ulkesindeki MusliJman kadinlarin islamin belirledigi kiyafet kurallarini ihlal etmesine 
musaade edemezdi. Boylece o ve gevresindeki gelenekgi giJgler, kadinlarin kamuya agik alanlarda 
"edepsiz" kiyafetler giymesini engellemeye ihtiyag hissettiler. Ozellikle, ozgijrluk ruhunun kadinlari 
sokaklara doktijgu 1908 devriminden sonra, tesettur kurallarina gore giyinmi§ olsalar bile, kadinlarin 
yerinin sokaklarin kamuya agik alanlari olmadigi, ailelerinin evi olduguna inanan insanlarin 
saldirilarina maruz kaldilar.48 

1909 Nisan'indaki kar§i devrimin (Otuzbir Mart Olayi) arkasindaki gelenekgi g6ru§un baglilari da 
ele§tirilerinin bir kismini kilik kiyafetteki degi§imlere y6neltmi§lerdi. Bunlarm saldirilarmin 
hedeflerinden birini, MiJsluman kadin ve erkeklerin devrimden sonra bir medenile§me49 sembolij 
olarak giydikleri, ayni zamanda da kar§i devrimcilerin islami degerlerin kaybedilmesinin ve 
inangsizlarin artan etkisinin yani kisacasi batilila§manin bir semboliJSO olarak gordijkleri "§apka" 
olu§turmaktaydi. §apka dikkatlerin odagi olmaya devam etti: 1910'da igi§leri Naziri "MusliJman 
ailelerin gocuklan"nin51 §apka giymesini yasakladi; 1914'te karnaval sirasinda §apka giyen bir 
MiJsluman geng tutuklandi52; Ataturk ve destekgileri, ote yandan, 1920'lerde §apkayi 
uygarla§ma/medenile§me/gagda§la§ma yolunda onemli bir adim olarak kullandi. 53 

Uygarla§madan yana olan gugler bu kar§i devrimi on bir gun iginde ezmi§ olsalar da, kadinlarin 
di§arida giyecekleri kiyafet bir endi§e noktasi olarak kalmaya devam etti. 1910 Mart'inda, tesettiJrun 
kaldirilmasindan yana fikirler igeren bir kitapgigin basimi ve dagitilmasi yasaklandi.54 1912'de igi§leri 
Bakanligi tesettur aleyhine yazilar yaymlayan yabancilarin Osmanli imparatorlugu'nda ya§amalarinin 

243 



yasaklanmasi talimatini verdi.55 ButiJn bu yasaklamalara ragmen, tesetturun kaldirilmasini savunan 
makaleler igtihad gibi "baticilarin" dergilerinde gorulmeye devam etti. Ancak "baticilarin" bu 
g6ru§lerine, "islamcilar"in g6ru§lerini yansitan Sirat-i Mustakim (Orta Yol) ve onu takip eden 
Sebilurre§ad'in (Orta Yol) yazarlari tarafindan sert bir §ekilde kar§i konuldu.56 

1910 Agustos'unda, Osmanli imparatorlugu'ndaki en onemli dini otorite olan §eyhulislam, 
gereginden fazia agilan ve boylece "adab ve ahlak-i milliyeye muhalif" hareket eden kadmlari 
polislerin uyarmalarini istedi.57 Ayni ay iginde igi§leri Bakanligi kisa bir genelge yaymlayarak 
kadinlarin tesettur kurallanna riayet etmeleri gerektigini hatirlatti.58 1912 Mart'inda, §eyhulislam 
kendini yeniden bir gazetede bir bildiri yayinlamak zorunda iiissetti, bu bildirisinde aile reisinden 
ailesindeki kadinlarin "dini emirlere ve milli adaba" (evamir-i diniye ve adab-i milliye) gore giyinmesini 
saglamalarini istemekteydi.59 §ubat 1914'te bu mesaj, "butun milletin kabul ettigi adetler"e atifla 
tekrarlandi.60 Bu baglamda, milli kelimesinin kati bir §ekilde MiJsluman topluma atif oldugu agiktir. 
Ancak, Istanbul Polls Komutani'nin yaymladigi bir mesajdan millet kelimesiyle neyin kastedildigi agik 
bir §ekilde anla§ilamamaktadir. Bu mesajinda Polis Komutani "modern giyimli Turk kadinlarini" taciz 
edenlerin tutuklanacagmi, ancak bundan boyle "i§veli giyinen kadinlarin" polis tarafindan kendi 
hallerine birakilacagini duyuruyordu.61 

Otoritelerin aldigi onlemlerden bir kismi, toplumun bazi kesimlerinden gelen tepkiler uzerineydi. 
Sokaktaki insanlara gore uygun §ekilde giyinmemi§ olan kadinlar, tipki yukarida bahsedilen ferace ve 
ya§mak giymi§ kadinlarin Suleymaniye mahallesinde yijrurken ugradiklari taciz gibi, taciz 
edilmekteydiler.62 Kamuoyunun daha egitimli kesimleri, dini argijmanlarin ileri suruldijgu dergilerde 
itirazlarini dile getirebilmekteydiler. Sirat-i Mustakim ve Sebilurre§ad'in yazarlari, gogunlukia bu 
argijmanlari kullanmaktaydilar. Bunlar, Osmanli Devleti'nin bir Musluman devlet oldugunu ve bu 
devletin vatanda§larinin islam'in kurallanna itaat etmek zorunda oldugunu savunmaktaydilar. Ve bu 
kurallara gore de, kadinlar ortunmeliydiler. Bu yazarlarin goru§lerine gore, kadinlarin kurallara 
itaatsizligina meydana gelen degi§imler yol agti.63 Ancak, diger sebeplerin seslendirilmesi de ihmal 
edilmedi. 

Avrupai modanin benimsenmesi, Fatma Aliye tarafindan 1881'de yaymlanan Nisvan-i islam64 
isimli kitapta ele§tirilmekteydi. Bu kitabin ugijncu boliJmunde, ijg Osmanli Musluman kadini kiyafetleri 
konusundaki tercihierini tarti§maktaydilar. Bunlardan biri Avrupai kiyafetleri, ikincisi Turk elbislerini 
tercih etmekteydi. Hikayenin aniaticisi olan ve muhtemelen Fatma Aliye'nin kendi fikirlerini yansitan 
ijguncu kadin, o anki moduna gore bazan Avrupai kiyafetler, bazan da Turk elbiseleri giymektedir. O, 
boyle segenekleri oldugu igin Osmanli kadinlarinin §ansli oldugunu du§unmektedir. Ancak, tarti§ma 
sirasinda genel aniamda moda, ozelde ise Paris modasi agismdan bazi problemler ortaya gikiyor. ilk 
itiraz, modayi takip etmenin gok pahali oldugu ve israfa yol agtigi §eklindedir: kiyafetler eskidikleri ya 
da yirtildiklari igin degil, demode olduklari igin yenilenmektedirler.65 

Paris modasini takip etmenin yijksek maliyetinin, sik sik Avrupai tarzda giyinmeye yonelik 

ele§tirilerde dile getirilen bir tema oldugunu tahmin edebiliriz. Ancak, bu yiJksek masraflarin iJIke igin 

244 



neticeleri ve bu yuzden bu kiyafetlerle ilgili tehlikeler, ele§tiride bulunanlartarafindan bir ba§ka §ekilde 
algilanmaktaydi. 

Bazi kadinlar moda takibi igin yapilan israflarin aile butgesine agir bir yijk getirecegini 
savunmaktaydilar. Bu yukijn muhtemel sonuglarindan biri aile ya§aminin yozla§masiydi. Ailesindeki 
kadinlarin taleplerini kar§ilayamayacak olan ve bu yuzden evde asik suratlaria kar§ilanacak olan 
kocalar, ev di§inda kendilerine bir eglence arayi§ina gireceklerdir. Boylece, o zamanini falii§elerle, 
kumaria ya da aiilak di§i faaliyetlerle gegirir iiale gelebilir, g6ru§u savunulmaktadir. Ya da, kadinlarin 
taleplerini kar§ilayabilmek igin maa§ini desteklemek amaciyla yolsuzluga itilecektir.66 Bunun 
neticesinde, biJtun toplumda gurume ba§layacak ve uike bundan kotij bir §ekilde etkilenecektir. 

Bazi yazarlara gore, bu durumun yuksek moda harcamalari tarafindan olumsuz etkilenen ulusal 
finansman uzerinde daha ileri sonuglari da olacaktir. On dokuzuncu yuzyil boyunca gok miktarda di§ 
borg alan Osmanli imparatorlugu, yirminci yuzyilin ba§inda bu borglarin faizlerini bile odeyemez 
duruma gelmi§ti. Osmanli hukumeti 1881 yilinda, borg verenlerin temsilcileri tarafindan yonetilen ve 
Avrupali kredi kurulu§larina olan Osmanli borglarinin odenmesini saglamak igin Osmanli 
imparatorlugu'nun gelirinin buyuk bir kisminin idaresini ustlenen Duyun-i Umumiye kurumunu kabul 
etmeye zorlandi. Bunun bir sonucu olarak, Avrupali devletler sadece Osmanli ekonomisi uzerinde 
hatiri sayilir bir denetim kurmakia kalmayip, ayni zamanda mall durumu bir manivela olarak 
kullanmak suretiyle siyasi baski uygulayabilmekteydiler. 1908 devriminden sonra Jon Turkler mali 
durumu diJzeltmenin yollarini aradilar. Osmanli imparatorlugu'nun Avrupali devletlerden bazilarma 
verdigi kapitiJIasyonlar ve bunlaria yaptigi anla§malar yuzunden, korumaci onlemler alarak bunu 
gergekle§tirmeleri imkansizdi. Buna ilaveten, hakim olan liberal ekonomik politika da boyle bir gozumu 
engellemekte idi. Osmanli imparatorlugu'nun mali durumunu geli§tirmenin yolu olarak daha az 
harcama ve daha fazia tasarruf etmenin yollari ara§tirildi. Bu tasarruflar en alt seviyede, yani aile 
biriminde ba§lamaliydi. ileride, 1909 yilinda Maliye Bakani olacak olan Mehmet Cavit, 1908 yilinda 
§unlari yazmaktadir: Parayi harcama ve onu tasarruf etme gijcunu elinde tutanlar ayni ki§ilerdir, yani 
ailedeki kadinlardir. Kocalarinin zar zor kazandigi paralari gereksiz sus ve lukslere harcamaktan 
kaginmalari gerekiyordu.67 Tutumlu olup modayi takip etmemek suretiyle kadinlar ulkelerinin 
selamete gikmasina katkida bulunabilirler.68 

Sava§ yillarinda diger bir unsur, bu tarti§mayi alevlendirdi. Mehmet Tahir, ikinci Me§rutiyet 
Donemi'nin moda du§kunu kadinlarini ele§tirmekteydi. O, bu kadinlarin memleket ekonomisine 
yardimci olmak igin higbir ciddi gayret gostermemelerine ragmen, siJrekli olarak fakir anavatanlari 
hakkinda konu§tuklarindan §ikayet etmekteydi. Mehmet Tahir, bir hayir kurumuna gok az bir miktarda 
para yardimi yaparak rahatlayan bu kadinlarin gok daha bijyuk miktarlardaki paralari modaya, siJse 
ve dantele harcadiklarini yazmaktaydi. Bu arada zavalli askerler sava§ alanlarinda 6lmekteydiler.69 
Mudafaa-i Milliye Cemiyeti Be§ikta§ Ba§kani N. Sabiha, bir grup kadina hitaben yaptigi bir 
konu§mada, dinleyicilerini miJcevher almak yerine devlet tahvili alarak askerlere destek olmaya 
gagirmaktaydi.70 

245 



Harcamalar ve bunlarin potansiyel tehlikelerinin yam sira, paranin nerede harcandigi meselesi 
de diger bir ele§tiri konusuydu. Fatma Aliye'nin kitabindaki ilk konu§macinin i§aret ettigi gibi, Avrupa 
tarzi, hatta Turk tarzi kiyafetler yerel olarak uretilmi§ malzemelerden degil ithal mallardan 
yapilmaktaydi. Boylece, ulkenin paraya en gok ihtiyag duydugu bir donemde bijyijk miktarlarda para 
yurtdi§ina akmaktaydi.71 1908 devriminden sonra bu goru§ tekrarlandi. Mesela, ilk olarak Emine 
Seher AN, Kadinlar Dunyasi'nda, Avrupa'nin sirf Osmanli kadinlarinin israfgi tabiatlarindan 
yararlanarak, Osmanli ekonomisinden 15 milyon Turk poundunu kendilerine gekmeye ba§ardigini 
iddia etmekteydi.72 

Yabanci modaya yapilan harcamalara kar§i ele§tiriler sava§ yillarmda iyice yogunla§ti. Qok 
ihtiyag duyulan paranin yurtdi§ina akmasindan daha da kotijsij, bu paralarm du§manin cebine gitme 
ihtimaliydi. Du§man bu paralaria kur§un alabilir ve bununia yabanci mallara para harcayanlarin 
ogullarim ba§larindan, gogiJslerinden yaralayabilirdi. Kur§un olarak geri donecek para temasi, zaman 
iginde "du§man" degi§se de, siJrekli kullanildi. 

Devrimden hemen sonraki du§manlar, Bosna Hersek'i henijz ilhak etmi§ olan Avusturya ve 
bagimsizligim ilan etmi§ olan Bulgaristan idi. Bu yuzden, Seniha Nuzhet, sadece vatanda§i oldugu 
kadinlara yerii mail kullanmalari gagrisinda bulunmakia kalmiyor, ayni zamanda ozellikle Avusturya 
ve Bulgaristan men§eli mallari boykot etmeye de gagiriyordu.73 Bir diger potansiyel du§man da 
Yunanistan'di. igi§leri Bakanligi'mn 1910 yilinda §apka sati§ina koydugu yasagi bu baglamda gormek 
gerekir. igi§leri Bakanligi, §apkayi, satilmasi yasak kalemler listesine dahil etmemesine ragmen, bu 
sati§lardan elde edilen gelirin bijyuk kisminm Yunan Donanmasi'na destek amaciyla harcandigi 
dolayisiyla, §apka satin almanin ne kadar akilsizca bir davrani§ olacagi anla§ilir demekteydi.74 Bu 
yasagin arkasindaki mantik, §apka ureticilerinin biJyuk boliJmiJnun Osmanli Rumlari olmasinda ve 
urijnlerinin sati§indan elde ettikleri paralari Yunanistan'daki Yunanlari desteklemekte kullandiklari 
inancinda yatmaktaydi. Osmanli Padi§ahi'nin Hiristiyan tebaanin Balkan devletlerini mali agidan 
destekledigine dair inanci, 1912-1913 Balkan Sava§lari'ni takip eden donemde, Osmanli olup 
olmadigina bakilmaksizin Hiristiyan magazalarina yonelik boykot gagrismin da arkasinda olan ana 
fikirdi.75 Balkan Sava§larrndan sonra, kadin dergilerinde "yabancilarin" magazalarindan ali§ veri§ 
yapmaktan kaginilmasini isteyen makalelerin sayisinda buyuk bir arti§ olmu§tur.76 Bu donemin kadin 
dergilerinde yazan yazarlar tarafindan kullanilan retorikte, Osmanli tebasi olan gayrimuslimler de 
"yabancilar" diye vasiflandirilir olmu§lardi. 

Avrupa'nin ekonomik hegemonyasi hakkinda yazan kadin ve erkekler, Avrupa kiJIturunun 
Osmanli ya§ami uzerinde artan etkisi konusunda da ele§tirel yazilar yazmi§lardi. Bunu, geriye 
donerek, moda tarti§malarinda da gormekteyiz. Fatma FahriJnnisa, Millet'te yayinlanan yukanda 
bahsi gegen makalesinde, ele§tirilerinin odagina bu kultijrel benimseyi§i koymaktaydi. Ona gore, 
insanlar sadece hayran olduklari ya da saygi duyduklari ki§ileri taklit ederler idi. Yani ona gore, 
Abdulhamid'in istibdadindan kurtulan Osmanlilar taklitgi olmamali, bizzat kendileri trend olu§turur hale 



246 



gelmeliydi. Ancak, onun yazdigi gibi, taklit edilebilmek igin de bir milli kiyafetin olu§turulmasi gerekli 
idi.77 

Avrupa kiyafetlerini taklit etmenin, Avrupa guglerinin kultijrel ustunlugunun ve Osmanli 
kijlturunijn yenilgiye ugrami§liginin bir sembolu olduguna dair fikir liiciv/mizali basininda yayinlanan 
karikaturlerle de ifade edilmekteydi.78 Avrupa kiyafetlerini taklit etmek sadece Avrupalilarin kulturel 
ustunlugijnu kabul etmek aniamina gelmemekteydi, ayni zamanda kendi ali§kanliklari ve ahlaklarini 
da yitirme aniamini ta§imaktaydi. Avrupai kiyafet giymi§ bir kadin, Avrupalilar ya da Avrupalila§mi§ 
olanlar tarafindan iffeti bozulmu§, ahlaki degerlerini yitirmi§ ve boylece Osmanlilari yozla§tiran bir 
kadin olarak g6rulmekteydi.79 Boyle olmakla da, kendini Avrupali guglere satmi§ bir Osmanli 
imparatorlugu'nun sembolu haline gelmi§ti.80 

Bu yuzden, artan protestolarin birbirleriyle irtibatli birkag boyutu vardi. Birincisi, kadinlarin di§ 
kiyafetlerindeki degi§im, bazi tip elbiselerin dini kurallara ve milli adaba uymadigini du§unen kesimleri 
protestoya ki§kirtmaktaydi. ikincisi, moda takibi igin yapilan masraflar, Paris modasina reddiyenin bir 
sebebi oldu. UgiJncusu, gogunlukia diger sebeplerle baglantili olarak, artan Avrupa etkisiyle Osmanli 
kimliginin gijn be gun yitirildigini du§unen nufusun bir bolumijnun artan bir direni§i soz konusuydu. Bu 
etkiyi azaltmak ve Osmanli kimligini yeniden kazanmak reformcularin en ondegelen gundemi oldu. 

Bir "Milli Kiyafet" Arayi§i 

Gazetelerde ve kadin dergilerinde makaleleryazan (kadin) yazarlara gore gozijm bir milli kiyafet 
geli§tirmekti. Bu kadinlar, boyle bir kiyafetin yaratilmasinin bir milli kimligin olu§masina aktif katkilari 
olacagini ummaktaydilar. Ancak, bu milli kiyafet neye benzemeliydi? Bir kiyafeti millile§tiren ne idi? 
Sadece g6runu§le mi alakaliydi bu, yoksa ba§ka unsurlar da onemli olabilir miydi? 

Butun yazarlarin uzerinde hemfikir oldugu nokta milli kiyafetin biJtun siJslemelerden arindirilmi§ 
olmasiydi. Her§eyden once, sozkonusu kiyafetler "basit ve sade" olmaliydi. Bu sadelik hakkinda 
degi§ik fikirler ileri surulmekteydi. Her§eyden once, basitlik masraflari azaltacak ve israfi onleyecekti. 
Fatma Aliye'nin yarattigi kadinlardan birinin konu§masinda belirttigi gibi, siJssuz ve dantelsiz basit bir 
kiyafetin modasi kolay kolay gegmeyecegi igin yeni bir kiyafete kisa surede ihtiyag duyulmayacakti.81 
Daha az moda olan kiyafetlerin giyilmesiyle, aile bijtgesi uzerinde yaratilan baski daha az olacak ve 
eve ekmek getiren aile reisi uzerinde bir rahatlamaya sebep olacakti. Ayrica, "yabancilara" daha az 
para gidecekti. 

Mali boyutunun yanisira, basit giyinmenin diger sebepleri de vardi. Pek gok insanin mahrumiyet 
ve acilar gektigi sava§ esnasinda, pahali kiyafetlere para harcamak, siyaseten de dogru telakki 
edilmemekteydi. Ayrica, bu yillarda eve ekmek getiren erkekleri sava§ta oldugundan ya da sava§ta 
oldijgunden, her gegen giJn daha fazia kadin di§arida gali§mak zorunda kalmaktaydi. Ne bu kadinlar, 
ne de ideolojik sebeplerden dolayi aile yuvalarindan gikip aktif §ekilde anavatanin yukselmesine 
katkida bulunmak isteyen kadinlarin dantellerle ve suslerle bezenmi§ bir elbise bulmalan pratik 

247 



olacakti. Sadece aylak/bo§ kadinlar kendilerine geki diJzen verebilirlerdi; toplumuna faydali, gali§kan 
bir kadin bunlari yapamayacakti. Halide Edip'in Yeni Turan'in kadin kahramani ve gevresindeki Yeni 
Turan orgutunden kadinlarin hepsi, ogretmenler ve halk hatibeleri olarak faaliyetlerine engel te§kil 
etmeyecek gok basit kiyafetler giymekteydiler.82 

Paranin yabancilarin cebine akmasini onlemek igin, milli kiyafet sadece sade olmakla kalmayip, 
ayni zamanda da yerii urunlerden yapilmaliydi. Peki bir kiyafeti yerii bir uriJn yapabilmek igin neye 
iiitiyag vardi? Her§eyden once, kullanilan kuma§ yerii uretim olmaliydi. Malzemeleri Paris'ten almak 
yerine, Bagdat'tan, Halep'ten, §am'dan ve Osmanli imparatorlugu igindeki diger yerlerden almak 
tercih edilmeliydi. Osmanli kadinlari yerii uretim mallarini kullanimini te§vik etmek igin bir de te§kilat 
kurdular: Mamulat-i Dahiliye Istihiaki Kadinlar Cemiyet-i Hayriyesi (Yerii Mali Tuketimi igin Hayirsever 
Kadinlar Cemiyeti).83 Bu cemiyetin amaci, "yerel ticari mallarin tuketimi konusunda gayret 
sarfetmekti". Fatma Aliye'nin ifade ettigi gibi, yerii mail kullanmada kar§ila§ilan en onemli 
problemlerden biri ge§idin gok kisitli olmasiydi. Ba§ka kadinlar da bu mallarin kalitesizliginden §ikayet 
etmekteydiler. Diger bir problem de, bugunun deyi§iyle, bu mallar igin iyi bir pazarlama stratejisinin 
eksikligiydi. Yerii urunleri almak isteyen kadinlar, bunlari nerelerden alabileceklerini bilmemekteydiler. 
Kadinlarin bir kismi da, bu tur mallari satin almaya kalki§tiklarinda aldatildiklarindan, bunun 
sonucunda da yabanci iJrun almak zorunda kaldiklarindan ve yerii mail saticilarinin kendilerine kotu 
muamele ettiklerinden §ikayetgiydiler.84 

Cemiyet, talebi artirmak, mute§ebbis ve magazalari te§vik etmek suretiyle bu duruma son 
vermeyi umuyordu. Bu yolla, sadece urun ge§itliligi artmakia kalmayip, bu urunlerin kaliteleri de 
yukselecekti. Yerii mail satin almmasini te§vik etmek, kamuoyunun bilinglenmesini ve yerii mail 
tuketimini artirmak igin Cemiyet degi§ik faaliyetlerde bulunmaktaydi. Bu gayretlerin bir pargasi da 
fuarlar/sergiler duzenlemekti. Bu fuarlarda Osmanli imparatorlugu'nun her k6§esinden gelen ijrunler, 
satilmak ijzere sergilenmekteydi. Cemiyetin ijyeleri igin, Hereke'deki tekstil fabrikasi gibi yerel tekstil 
uretim merkezlerine geziler diJzenlenmekteydi. 

Bu te§kilat, ayrica, geng kizlarin egitilerek tam yetenekli terziler olmalarini saglamak igin kurslar 
agti. Tabii ki bu kizlar sadece yerii malzemeler kullanmaktaydilar. Bunu yapmakia ayni anda pek gok 
amaca birden ula§ilmi§ olacakti: Yoksulla§an kadinlarin fahi§elik gibi mesleklere du§mesi onlenecekti, 
gijnku onlar §erefli bir meslekten namuslariyla para kazanabilirlerdi; ayrica yerel terziler igin bir emek 
havuzu yaratilacakti. Bunlara ek olarak, bu geng kizlarin tecrijbe kazandigi kurslarda, yerii mail 
kiyafetler giymek isteyen kadin tijketiciler, kendi terzilerine sipari§ verdikleri tijrden kiyafetleri 
diktirebilmekteydiler. 

Ancak, bu cemiyetin kuruldugu 1913 yili lie cemiyetin dergisinin Siyanet'in (Koruma) ilk 
sayisinm yayinlandigi 1914 Nisan ayi arasinda gegen surede, Cemiyetin odaklandigi noktanin da 
degi§tigi goriJImektedir. Yerii Mali Kullanma Cemiyeti (Mamulat-i Dahiliye istihiaki), Milli Tuketim 
Cemiyeti'ne (istihiak-i Milli) donu§mu§tu.85 Bunun bir tesaduf olmadigini, aksine Balkan Sava§lari'nin 
neticesinde olu§an milliyetgi fikirlerdeki degi§imin bir gostergesi oldugunu belirtmem gerekiyor. "Yerii 

248 



mall" teriminin, Osmanli sinirlari di§inda uretilen mallara kar§ilik, MiJslumanlar ve gayrimiJslimler 
tarafindan Osmanli imparatorlugu sinirlari dahilinde uretilen mallara atfen kullanildigi gorulmektedir. 
Oysa, "Milli Tuketim" He cemiyet, MiJsluman ureticilerin ijrunlerini kastetmektedir. "Milli" o donemde 
"MusliJman" He e§ aniamli kullanilmaktaydi. Bu degi§imin diger bir gostergesi de, ilk agiklamalarinda 
genel olarak kadinlarin ve geng kizlarin egitiminden soz eden cemiyet, 1914 yilinda artik amaglarini 
fakir Turk MiJsliJman kizlarmi egitmek §eklinde ifade etmekteydiler. islami karakter, Osmanli 
imparatorlugu'nun bijtun sakinlerini kapsamina almayi amaglayan Osmanlicilik ideolojisinden Turk 
milliyetgiligine gegi§te de kendini gostermekteydi. Bu konu hakkinda yazan kadinlar, ozellikle Kadinlar 
Dunyasi'nin86 ilk 80 sayisi, milliyetgiligin bu formunun savunuculugunu yapmaktaydilar. Sadece 
Emine Seher AN, "milli moda" diye yazdiginda kastinin Osmanli milleti (Millet-i Osmaniye) oldugunu 
agikga ifade etmi§tir.87 Mamafih, ayni dergide yazan kadinlar igin de islam, milli kimliklerinin ayrilmaz 
bir pargasiydi. 

Turk-islam milliyetgiligine dogru bir donu§um88, milli kiyafet gevresinde yapilan tarti§malarin 
diger boyutlarinda da gorulmekteydi. Balkan Sava§lari'ndan once, kadin tuketiciler ithal mallari 
yabancilarin dukkanindan almamaya gagrilirken, Balkan Sava§i lie birlikte kadinlar mal alimlarinda 
MiJsluman magaza sahiplerini tercih etmeye te§vik edildiler. Benzer bir §ekilde, kadinlardan once 
yabanci daha sonra da gayrimijslim terzilerin urettigi kiyafetleri almamalari istenirken, MiJsluman 
terzileri tercih etmeleri onerilmekteydi. Musluman terzilerin sayisi kisitli oldugundan, yukarida 
bahsettigimiz kadin cemiyetinin yam sira Osmanli Turk Kadinlari Esirgeme Dernegi ve Turk Kadinlari 
Bigki Yurdu gibi kadin orgijtleri de Turk Musluman kadinlari igin kurslar agarak, bu kadinlarin 
gayrimuslim diki§gi ve terzi kadinlarin yerlerini almalari saglanmaya gali§ildi. Bigki Yurdu'nun 
gundeminde de sinif bilinci gozle gorulur nitelikteydi. Bu dernegin tuzugunde agikga, fakir Musluman 
kadinlari diki§giler olarak egitmenin, Musluman hanimlarina kiyafetlerini iyi bir vatanseverin yapmasi 
gerektigi gibi satin alma firsati da saglayacagi ifade edilmekteydi. 

Boylece, 1913 yilinin sonlarina dogru, iyi bir vatansever hanim, yerii mail (tercihen bir 
musluman ureticinin urunu) kuma§tan kesilerek bir Musluman terzi tarafindan dikilmi§ olan ve bir 
MiJslumanin magazasindan satin alinmi§ basit bir kiyafeti giyecekti. Bu §artlar, hem ev di§i, hem de 
ev igi kiyafetler igin gegerliydi. Ancak oyle gorunuyor ki, kadinlarin gogu, di§arida giydikleri kiyafetlerin 
"millile§tirilmesi"nin gok daha onemli oldugunu ve bu tiJr bir degi§imin milliyetlerinde ciddi bir reformu 
gergekle§tirecegini du§unmekteydiler.89 Bu kadinlar igin milliyet bijyuk olgiJde Musluman kimliklerince 
tanimlanmaktaydi. Bu yuzden, vatansever kadinlar igin tesettur, istenen milli di§ kiyafetin ayrilmaz bir 
pargasi haline gelmekteydi.90 Bazilari tarafindan Musluman kiyafeti, Avrupa kiyafetince sembolize 
edilen modernle§me ve ilerlemenin onunde bir engel olarak du§unulmekteydi. Bu kadinlarin bazilari, 
kadinlarin Musluman kiyafetlerinin modernle§menin onunde bir engel te§kil ettigine dair ele§tirilere 
cevap olarak, tesetturijn ilerlemeyi engellemedigini iddia ettiler ve bu g6ru§lerini ispatlamak igin islam 
tarihindeki iJnlu ornek kadinlara atiflarda bulundular.91 Tesetturun, modern ve vatansever Musluman 
kadinlarin kiyafetinin esas pargalarindan biri olarak kabul edilmesiyle, yeni tarti§ma konusunu, 
tesetturun gereklerinin tam olarak ne oldugu olu§turmaya ba§ladi. ButiJn protestolar, resmi 

249 



kanunnameler ve deklarasyonlar "dini kurallara ve milli adaba gore"nin ne aniama geldigine agiklik 
getirilmesini istemekteydi. istanbul'un bir bolgesinde polls memurlarinin kabul ettigi bir §ey, bir ba§ka 
bolgedeki polls memurlari tarafindan ahlaka mugayyir olarak du§unulebilmekteydi. Dolayisiyla bir 
kadinin evinin di§indayken nasil giyinecegi ciddi birsorun olu§turmaktaydi.92 

Balkan Sava§lari sirasinda Rusya'dan gelerek Osmanli askerlerine hem§irelik yapan bir 
MiJsluman Tatar Turku olan GiJIsum Kemalova,93 evine yazdigi bir mektupta, milli kiyafeti §6yle tarif 
etmekteydi: "diger bir nevi, bizim Rusya'da kesilmekte olan kostijm, ba§ta §u kostiJm renginde dort 
ko§eli bir ortij var. Bu ortij, ayri bir ingiliz igne lie goguse rabtediliyor. Yuzde yine §u siyah pege (...) 
§u kiyafete gar§af diyorlar, bazilan bunu kiyafet-i milliye olarak kabul etmegi de makbul goruyorlar." 
Kemalova ayrica, Rusya'dayken ferace ve ya§mak giymi§ kadinlarin resmini g6rmu§ olmasina 
ragmen, "Turkiye"de bunlari giyen higbir kadin gormedigini soylemektedir.94 Mamafih, Kadinlar 
Dunyasi'nda bu konuda yapilan tarti§malara baktigimizda, tarif edildigi §ekilde, bir milli kiyafet 
konusunda butun kadinlarin ayni fikirde olmadigmi gormekteyiz. Bazi kadinlar, zaten yabanci bir ijrun 
oldugunu soyledikleri gar§afi, yukarida tarif edildigi §ekliyle, reddetmekteydiler95 Bu yuzden yeni olan, 
milli olan bir §eyler geli§tirilmeliydi. Fakat nasil? UskiJdar'dan bir kadin, en az ug degi§ik arka plandan 
gelen uyelerin katilacagi bir "moda cemiyeti" kurulmasi gerektigi onerisinde bulundu: Turk tarihini 
eksiksiz bilen kadinlar,96 "bizim biJtun kiyafetlerimiz" hakkinda ara§tirmalar yapmalilar ve bulgularini 
yayinlamalilar; terziler tarihgilerin bu bulgularini yeni modalara d6nu§turmeliler; ve neticede ressamlar 
ve gazeteciler olarak bizler de dergilerde, magaza kataloglarinda ve terzilere dagitilacak olan moda 
kitaplarinda resimlerimiz ve yazilarimizia bu yeni modelleri halka tanitmaliyiz.97 Bu kadinin gagrisi, 
derginin okurlarinda bir kar§ilik bulmadi. Ba§ka bir kadin, Belkis §evket, ise hukumete bir gagrida 
bulunarak kadinlarin sokak kiyafetleri konusunda dijzenlemeleryapilmasini ve Kadinlar DiJnyasi'ndan 
da bu amaca yonelik bazi oneriler sunulmasini istedi.98 Kadinlar DiJnyasi'nin arkasindaki kadinlar bir 
mucadele ba§latarak, birinci amaci "kadinlarimiza mahsus bir kag nevi kiyafet-i hariciye lead (etmek)" 
olan Osmanli Mudafaa-i Hukuk-i Nisvan Cemiyeti'ni kurdular.99 Bu cemiyetin g6ru§u, yaratilacak olan 
milli kiyafetin genel halk tarafindan benimsenebilir olmasi gerektigi §eklindeydi. Bu kiyafet "milli ve dini 
gelenekler"e (ananat-i milliye ve diniye) uygun olmaliydi. Istanbul ve ta§radan gelen kadin ve 
erkeklerle bir toplanti yapilarak bu konudaki onerileri ogrenilmeliydi. Bu toplantida ileri siJrulen fikirlere 
dayanilarak dizaynlar hazirlanmaliydi. Bu dizaynlara isimler verilerek Kadinlar Dunyasi'nda 
yayinlanmaliydi. Bu kadinlara gore, halk, bu yolla milli kiyafet olmasini istedigi giysiyi 
segebilecekti.100 Ancak, "Moda'dan Aliye" imzasmi kullanan bir kadin, tesettur anlayi§inin zamana ve 
mekana gore degi§tigine i§aret ederken, ilk yapilmasi gereken §eyin, kendi ifadeleriyle "Allah'in §anli 
emirleri" olan dini gereklerin tam olarak ne olduguna karar vermek oldugunu ifade etmekteydi. 101 
Belkis §evket ise son noktayi, bu gerekler gok farkli yorumlanabilmekte, bu yuzden islam 
dunyasindaki degi§ik ortunme yolari dini temellere dayanmaktan ote, yerel ya da ulusal degerlerce 
tespit edilmektedir, §eklinde koymaktadir.102 Anadolu'da degi§ik konularda yazilar yazan Pakize 
Sadri de, sokak kiyafetlerine deginerek, gok degi§ik ortunme §ekillerinin varligina i§aret etmek 
suretiyle bu g6ru§leri dogrulamaktaydi.103 Kadinlar Dunyasi'nda sokak kiyafeti uzerine yazilar yazan 
istanbullu kadinlar igin, tarti§ma yuzun pege lie ortulmesinin islam'in emirlerine uygun olup olmadigi 

250 



uzerinde yogunla§maktaydi.104 Bu tarti§mayla, milli kiyafet igin yeni bir g6runu§ arama gabalari 
sonugsuz kaldi. Birinci Dunya Sava§i yillarinin buyijk bolijmijnde Kadinlar Dunyasi ortalikta 
gorijnmezken, diger dergiler bu yillarda bu konuyla ilgilenmiyor goziJkmekteydiler. Tarti§ma, Birinci 
DiJnya Sava§i'nin sonunda yeniden su yuzune gikti. 

Sonug 

1908'deki Jon Turk Devrimi'nden sonra, Osmanlilar yeni bir kimlik olu§turma iiitiyacini 
iiissettiler. Abduliiamid rejiminin istibdadindan kurtulan Osmanlilar, Avrupa'nin siyasi, ekonomik ve 
kulturel ya§am uzerindeki nufuzunu azaltmaya istekliydiler. Osmanli kadmlari da buna, kiyafetlerinde 
yapacaklari reformla katkida bulunabileceklerini du§unmekteydiler. Ekonomik bagimsizligin siyasi 
bagimsizligin on §arti olduguna inanan kadinlarin gogu, genelde daha az para harcamak suretiyle, 
ama ille de gerekliyse, sadece ulusal mallari kullanmak suretiyle milli ekonomiyi destekleme 
konusunda hemfikirdiler. Ancak, ulusal malm ne olduguna dair anlayi§ zaman iginde degi§ti. Balkan 
Savaflan'ndan once, ulusal mallar, dinleri ne olursa olsun bir Osmanli tarafindan uretilmi§ (ve 
satilmi§) olan mallardi. Ancak, Balkan Sava§lari'ndan sonra, imparatorlugun gayrimuslim 
vatanda§larini, ozellikle de Hiristiyanlari di§layan bir milliyetgilige yonelindi. Bir MiJsluman eliyle 
ijretilerek satilmi§ olmak, bir urijnun ulusal mal olarak tanimlanmasinin kriteri haline geldi. Bu devrin 
reformist kadmlari, bu dar "milliyetgi" tanimlamalara cevap verdi ve milli kiyafet igin bazi temel §artlar 
koydu: israftan kagmmak igin bu kiyafet basit olmaliydi ve butun iJretim a§amalarinda 
MusliJmanlardan olu§acak bir emek havuzu olu§turulmaliydi. Ayrica, kadinlar sokak kiyafetinin en 
azindan tesetturun gereklerini yerine getirmesi gerektiginde hemfikirdiler. Ancak, bu kiyafetin neye 
benzemesi gerektigi birtarti§ma konusu olarak kaldi. 



251 



1 Fatma Fahrunnisa, "GoniJI isterki...", Millet, Sayi 9, 13 Agustos 1908, sh. 1-2. 

2 Lapidus, Ira, "Introduction: Modernity and the Transformation of Muslim Societies" iginde: 
A History of Islamic Societies, Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1988, sh. 551- 
570, alinti sh. 555. 

3 Alt siniflarda Avrupa tarzi giyim ku§am hakkinda gok az bilgi mevcuttur. Ancak, Hester 
Jenkins, Osmanli imparatorlugu'nda alt sinifa mensup kadinlarin "eski tarz kiyafetlerini atarak 
"Almanya ya da Viyana'da uretilmi§" ucuz kiyafetleri kullanmaya ba§ladigindan bahsetmektedir. 
Jenkins, Hester Donaldson, Behind Turkish Lattices. The Story of a Turkish Woman's Life, London: 
Collins, 1911, sh. 122. Fransa'da bile "moda" toplumun geni§ kesimlerini, kitle pazarlamasi, popijler 
yayinlarin geli§mesi ve alt siniflara yonelik reklamlardaki arti§ sayesinde, ancak Birinci Dunya 
Sava§i'ndan sonra etkilemeye ba§lami§tir. Roberts, Mary Louise, "Samson and Delilah Revisited: The 
Politics of Women's Fashion in 1920s France", The American Historical Review, Cilt 98, Sayi 3, ss. 
657-684. 

4 Jenkins, Hester Donaldson, Behind Turkish Lattices. The Story of a Turkish Woman's Life, 
London: Collins, 1911, ss. 121-122; Sevin, Nurettin, Onug Asirlik Turk Kiyafet Tarihine bir Baki§, 
Ankara: Kultur Bakanligi, 1990, ss. 123-124; 127-128; Barbarosoglu, Fatma Karabiyik, Modernle§me 
SiJrecinde Moda ve Zihniyet, Istanbul: iz Yayincilik, 1995, ss. 111-113. 

5 Barbarosoglu, Fatma Karabiyik, Modernle§me SiJrecinde Moda ve Zihniyet, Istanbul: Iz 
Yayincilik, 1995, ss. 129-132. 

6 Micklewright, Nancy, "Late-nineteenth-century Ottoman wedding costumes as indicators 
of social change", Muqarnas, Cilt VI, 1 990, ss. 1 61 -1 74, sh. 1 71 . 

7 Ornegin Istanbul'un bir mahallesinde erkek kiyafetleri giymi§ bir kadin, bir kafede dans 
ederken polls tarafindan tutuklanmi§tir. Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivi (bundan sonra, BOA), DH. H, 
64/13, 13. 11. 1330. Ayrica bakiniz, Garber, Marjorie, "The Occidental Tourist: M. Butterfly and the 
Scandal of Transvestism" iginde Parker, Andrew, et al. (eds). Nationalisms & Sexualities, New York & 
London: Routledge, 1992, ss. 121-146. 

8 Valverde, Mariana, "The Love of Finery: Fashion and the Fallen Woman in Nineteenth- 
Century Social Discourse", Victorian Studies, Cilt 32, Ki§ 1989, ss. 169-188. 

9 Jenkins, Hester Donaldson, Behind Turkish Lattices. The Story of a Turkish Woman's Life, 
London: Collins, 1911, ss. 47-49. 

10 Welters, Linda, "Ethnicity in Greek Dress" iginde: Eicher, Joanne B. (ed.). Dress and 
Ethnicity: Change across Space and Time, Oxford & Washington, D. C: Berg Publishers, 1995, ss. 
53-77, alinti sh. 54. 

252 



11 Hobsbawm, Eric, "Introduction: Inventing Traditions", iginde: Hobsbawm, Eric & Terence 
Ranger, The Invention of Tradition, Cambridge, etc.: Cambridge University Press, 1994 (1983), ss. 1- 
14, alinti sii. 5. 

12 Welters, Linda, "Ethnicity in Greek dress" iginde: Eicher, Joanne B., Dress and Ethnicity: 
Change across Space and Time, Oxford & Washington: Berg Publishers Limited, 1995, ss. 53-77, sh. 
54. 

13 ya da etnisite; bu terimlerin kavramsal anlaminmin detaylarina girmek igin bu makalenin 
kapsami gok dar kalmaktadir. 

14 Anthias, Floya & Nira Yuval-Davis, "Introduction", iginde: Yuval-Davis, Nira & Floya 
Anthias (eds), Woman-Nation-State, New York: Macmillan, ss. 1-15, sh. 7. 

15 Eickelman, Dale F., The Middle East; an Anthropological Approach, Englewood Cliffs, 
New Jersey: Prentice Hall, 19892 (1981), ss. 250-254. 

16 Valverde, Mariana, "The Love of Finery: Fashion and the Fallen Woman in Nineteenth- 
Century Social Discourse", Victorian Studies, Vol. 32, Winter 1989, ss. 169-188; Bridgewood, Ann, 
"Dancing the Jar: Girls 'Dress at Turkish Cypriot Weddings" iginde: Eicher, Joanna B. (ed.). Dress and 
Ethnicity: Change across Space and Time, Oxford & Washington: Berg Publishers Limited, 1995, sh. 
29-51. 

17 Eicher, Joanne B., "Introduction: dress as an expression of ethnic identity", in Eicher, 
Joanna B. (ed.). Dress and Ethnicity: Change across Space and Time, Oxford & Washington: Berg 
Publishers Limited, 1995, sh. 3. 

18 BOA, Zabtiye iradeleri, Genel no. 368, Hususi no. 1, 18 Ra 1317. 

19 Micklewright, Nancy, "London, Paris, Istanbul, and Cairo: Fashion and International Trade 
in the Nineteenth Century", New Perspectives on Turkey, Spring 1992, Sayi 7, ss. 125-136, ss. 125- 
126. 

20 Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918, New York, etc.: 
Greenwood Press, 1986, sh. 195-196; Micklewright, Nancy, "London, Paris, Istanbul, and Cairo: 
Fashion and International Trade in the Nineteenth Century", New Perspectives on Turkey, Spring 
1992, Sayi 7, ss. 125-136, sh. 129. 

21 Jenkins, Hester Donaldson, Behind Turkish Lattices. The Story of a Turkish Woman's Life, 
London: Collins, 1911, sh. 122. 

22 Gayr-i MiJslimlerin di§ ticaret ijzerindeki (ve dolayisiyla liman §ehirlerindeki) artan etkileri 
igin bakiniz, Quataert, Donald, "The Age of Reforms, 1812-1914" iginde: inalcik, Halil & Ouataert, 

253 



Donald (eds), An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914, Cambridge, etc.: 
Cambridge University Press, 1994, ss. 824-842, ss. 837-841. 

23 Melman, Billie, Women's Orients: English women and the Middle East, 1718-1918: 
Sexuality, Religion and Work, Ann Arbor: The University of Michigan Press, 1992. 

24 Dorys, George, La Femme Turque, Paris: Plon, 1902, sh. 9; Melman, Billie, Women's 
Orients: English women and the Middle East, 1718-1918: Sexuality, Religion and Work, Ann Arbor: 
The University of Michigan Press, 1992. Boyle (hayali) bir ziyaretin Osmanli bir kadininca verilen 
roportaji bakiniz: Alihe Hanoum, Les Musulmanes Contemporaines; Trois Conferences, Traduites de 
la Langue Turque par Nazime-Roukie, Paris and New York: Alphonse Lemerre, 1894. 

25 Micklewright, Nancy, "Late-nineteenth-century Ottoman wedding costumes as indicators 
of social change", Muqarnas, Vol. VI, 1990, ss. 161-174, sh. 162. 

26 Jenkins, Hester Donaldson, Behind Turkish Lattices. The Story of a Turkish Woman's Life, 
London: Collins, 1911, ss. 29; Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918, 
New York, etc.: Greenwood Press, 1986, ss. 54-55. 

27 Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918, New York, etc.: 
Greenwood Press, 1986, sh. 200. 

28 "Modeblatt", Osmanischer Lloyd, Nr. 295, 16. 12. 1910, sh. 2. Bir sure yayinlandigi halde, 
Istanbul kutuphanelerde ancak onsayfasi eksik olan (ve dolayisiyla yayin tarihi bilinmeyen) bir sayi 
bulabildim. 

29 Micklewright, Nancy, "London, Paris, Istanbul, and Cairo: Fashion and International Trade 
in the Nineteenth Century", New Perspectives on Turkey, Spring 1992, Sayi 7, ss. 125-136, ss. 130- 
132. 

30 Micklewright, Nancy, "Late-nineteenth-century Ottoman wedding costumes as indicators 
of social change", Muqarnas, Vol. VI, 1990, ss. 161-174, sh. 161. 

31 Gayr-i Muslim cemaatlerin Osmanli imparatorlugu'ndaki batilila§ma ve gagda§la§ma 
fabalarindaki rolleri hala ara§tirilmaya ihtiyag duymaktadir. 

32 Micklewright, Nancy, "Late-nineteenth-century Ottoman wedding costumes as indicators 
of social change", Muqarnas, Vol. VI, 1990, ss. 161-174, ss. 161-162. 

33 Micklewright, Nancy, "Late-nineteenth-century Ottoman wedding costumes as indicators 
of social change", Muqarnas, Vol. VI, 1990, ss. 161-174, ss. 161-162; Micklewright, Nancy, "London, 
Paris, Istanbul, and Cairo: Fashion and International Trade in the Nineteenth Century", New 
Perspectives on Turkey, Spring 1992, Sayi 7, ss. 125-136, ss. 129-130. 

254 



34 Suad Salt, "i§cilik", Kadinlar Dunyasi, I, Sayi 60, 2 Haziran 1329, ss. 2-4. 

35 Malikanelerin gogunda bir diki§ odasi vardi ve bu odalar belirii araliklaria gelen aile terzisi 
tarafindan kullanilirdi. 

36 Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918, New York, etc.: 
Greenwood Press, 1986, sh. 188. Woman in Anatalia: 9000 Years of tine Anatolian Woman, Istanbul: 
Turkish Republic Ministry of Culture, 1993, ss. 272-273. 

37 Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918, New York, etc.: 
Greenwood Press, 1986, sh. 189. 

38 LiteratiJrden, Osmanli imparatorlugu'ndaki gayr-i Muslim kadinlarin sokakta ne zaman 
Bati tarzi kiyafetler giymeye ba§ladigi agik degildir. 

39 Qar§afin orijini konusunda iki degi§ik agiklama vardir. Sevin'e gore gar§af Bagdat 
kaynaklidir ve istanbul'da 1890larda taninmaya ba§lanmi§tir, gunku gar§af, Paris'ten istanbul'a gelen 
Art-Nouveau tarzina feraceden gok daha uygundu. Davis ve kadinlar hakkindaki bir sergi katalogunda 
ise, Qar§afin 1870'lerde bir Osmanli valisinin, Suphi Pa§a, ailesindeki kadinlar tarafindan Suriye'den 
getirildiginden bahsetmektedir. Sevin, Nurettin, Onug Asirlik Turk Kiyafet Tarihine bir Baki§, Istanbul: 
Kultur Bakanligi, 1990, ss. 130-132; Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 
1918, New York, etc.: Greenwood Press, 1986, sh. 198; Woman in Anatolia: 9000 years of the 
Anatolian Woman, Istanbul: Turkish Republic Ministry of Culture, 1993, sh. 283. 

40 Pakalin, Mehmet Zeki, Osmanli Tarih Deyimleri ve Terimleri Sozlijgu, Istanbul, 1946-1954 
(3 Volumes), Cilt I, ss. 327-329 iginde: Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 
to 1918, New York, etc.: Greenwood Press, 1986, sh. 187; Woman in Anatalia: 9000 Years of the 
Anatolian Woman, Istanbul: Turkish Republic Ministry of Culture, 1993, sh. 283. 

41 Davis, ona zarf diye atifta bulunan Seniha Morali'dan alintida bulunmaktadir. Morali, 
Seniha Sami, "Car§af modasi bize Suriye'den geldi", Hayat, Eyiul 30, 1960, ss. 4-5. Davis tarafindan 
alintilandigi gibi Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918, New York, 
etc.: Greenwood Press, 1986, sh. 198. 

42 Nebile Kamuran, "Kiyafetimiz", Kadinlar Dunyasi, I, Sayi 20, 23 Nisan 1329, sh. 3. 

43 Sevin, Nurettin, Onug Asirlik Turk Kiyafet Tarihine bir Baki§, Istanbul: Kultur Bakanligi, 
1990, ss. 139-140; 144-145. 

44 "La vie feminine". Revue du Monde Musulman, Cilt XV, Sayi 7-8, Agustos 1911, sh. 148; 
Jenkins, Hester Donaldson, Behind Turkish Lattices. The Story of a Turkish Woman's Life, London: 
Collins, 1911, sh. 102. 

255 



45 Bulut, Rukiye, Istanbul kadinlarinin kiyafetleri ve II. Abdulhamid'in gar§afi yasaklamasi", 
Belgelerle TiJrkTarihi Dergisi, Sayi 8, 1968, ss. 34-36. 

46 Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918, New York, etc.: 
Greenwood Press, 1986, sh. 198. 

47 BOA, Zabtiye iradeleri, Genel no. 368, Hususi no. 1, 18 Ramazan 1317. 

48 Bu tarz tacizlere yonelik §ikayetler ve sokaktaki kadinlarin guvenligini saglamak uzere 
polise yapilan gagrilar igin bakiniz "Kism-i Siyasi: Zabita ve Kadinlarimizin Muhafaza-i Hukuku", 
Demet, Sayi 4, 8 Te§rinievvel 1324 (21 Ekim 1908), ss. 62-63; Hakki Behic, "Kism-i Siyasi: 
Mumtaziyet-i Nisvan ve Kadinlara HiJrmet", Demet, Sayi 7, 29 Te§rinievvel 1324 (11 Kasim 1908), ss. 
105-107. 

49 Qapa, Mesut, "Giyim Ku§amda Medeni Kiyafetlerin Benimsenmesi ve Trabzon Ornegi", 
Toplumsal Tarih, Sayi, 30, Haziran 1996, ss. 22-28. 

50 Van Os, Nicole A. N. M., "Kandilli SultanT-i has: bir devlet adaminin te§ebbus-i §ahsisi 
nasil sonuglandi?", Tarih ve Toplum, Gilt 28, Sayi 163, Temmuz 1997, ss. 26-34, ss. 28-29. 

51 BOA, Dahiliye Nezareti, Muhaberat-i Umumiye idaresi (bundan sonra: DH. MUi), 96-1/38, 
12Cemaziyelahir 1328. 

52 "Ein Muhamedaner mit einem Hut", Osmanischer Lloyd, Nr. 53, 4. 3. 1914, sh. 2. 

53 Qapa, Mesut, "Giyim Ku§amda Medeni Kiyafetlerin Benimsenmesi ve Trabzon Ornegi", 
Toplumsal Tarih, Sayi, 30, Haziran 1996, ss. 22-28. 

54 BOA, DH-MUi, 69-2/4, 1 9 Sefer 1 328. 

55 BOA, DH. MUi, 57-1/53, 2 Rebi-yel-evvel 1330. 

56 Kurnaz, §efika, II. Me§rutiyet Doneminde Turk Kadini, Istanbul: Milli Egitim Bakanligi, 
1996, ss. 48-60; 121-122. 

57 BOA, Dahiliye Nezareti, Hukuk Mu§avirligi (bundan sonra: DH. HM§), 17/33, 8. 8. 1328; 
BOA, DH. MUi, 121/15, 8 §aban1328; "Tesettur-ij nisvan", Tanin, Sayi 706, 19 Agustos 1910, sh. 3; 
"Sittenvorschrift fiJr die muhamedanischen Frauen", Osmanischer Lloyd, 30/8/1910, sh. 2. 

58 BOA, DH. MUi, 5-1/8, 20§aban1328. MusliJman karisinm "ortunmeden" (gayr-i mestur) 
gevrede dola§masi konusunda yapilan uyarilari gormezden gelen bir Rus subay, sugustu yakalanarak 
igi§leri Bakanligi'na getirilmi§ti. BOA, DH. MUi, 126/43, 3Ramazan1328. 



256 



59 Havadisgi, "Kadinin haberleri", Kadin, Sayi 5, 17 Mart 1328 (30 Mart 1912), ss. 11-13. 
Osterreichische Monatsschrift fur den Orient'e gore, bu fermanin yijrurlijge konmasinin sebebi bir 
Hiristiyan devlet olan italya ile giri§ilen Trablus sava§indan dolayi artan dini duyarlilikti. "Die 
turkischen Frauen", Osterreichische Monatsschrift fur den Orient, Gilt XXXVIII, Sayi 6, Haziran 1912, 
ss. 101-102. 

60 Die Verschleierung der Muhamedanerinnen", Osmanischer Lloyd, Sayi 27, 1.2. 1914, sh. 
2. Burada §unu belirtmek gerekir ki, bu Alman gazetesi, Osmanli toplumu dahilinde ba§ka kadinlar 
oldugunu da gok agik bir §ekilde bilmesine ragmen MiJsliJman kadinlara atifta bulunmaktayken, 
Osmanli Turk dergilerinde yazilari yayinlanan yazarlar da yine MiJsluman kadinlarini kastederek 
"bizim kadinlarimiz" ya da "Osmanli kadinlari" ifadelerini kullanmaktaydilar. 

61 Die Kleiderordnung fijr Frauen", Osmanischer Lloyd, Sayi 30, 5. 2. 1914, p 1. 

62 Davis, Fanny, The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918, New York, etc.: 
Greenwood Press, 1986, sh. 198. 

63 Kurnaz, §efika, II. Me§rutiyet Doneminde Turk Kadini, Istanbul: Milli Egitim Bakanligi, 
1996, ss. 51-58. 

64 Bu kitap Fransizca'ya iki kez tercume edilmi§tir. Bu makale igin kullandigim tercumesi 
Nazime Rukiye Hanim tarafindan yapilmi§tir: Alihe Hanoum, Les Musulmanes Contemporaines; Trois 
Conferences, traduites de la langue Turque par Nazime-Roukie, Paris & New York: Alphonse 
Lemerre, 1894, ss. 125-131. 

65 Alihe Hanoum, Les Musulmanes Contemporaines; Trois Conferences, traduites de la 
langue Turque par Nazime-Roukie, Paris & New York: Alphonse Lemerre, 1894, ss. 125-131. Bu 
g6ru§, daha once, yazarin babasi olan Cevdet Pa§a tarafindan, modayi takip etmek igin harcanan 
paranin miktari ile ilgili §ikayetlerini Padi§ah'a bildirdigi bir memorandumda kullanilmi§tir. Cevdet 
Pa§a, Ma'ruzat, Haz. Yusuf Hallagoglu, Istanbul: Qagri Yayinlari, 1980, sh. 4 ve Cevdet Pa§a, 
Tezakir, Haz. Cavit Baysun, Ankara: T. T. K. Basimevi, 1986, 1-20, sh. 20 Barbarosoglu, Fatma 
Karabiyik'tan alinti, Modernle§me Surecinde Moda ve Zihniyet, Istanbul: Iz Yayincilik, 1995, sh. 117. 

66 FahriJnnisa, "Gonul ister ki...". Millet, Sayi 9, 13 Agustos 1908, ss. 1-2; Sidika AN Riza, 
"Ben de ayni fikirdeyim", Kadinlar Dunyasi, Sayi 24, 27 Nisan 1329, sh. 3. 

67 Mehmed Cavid, "Kadinlara dair", Kadin, Sayi 1,13 Te§rinievvel 1324 (26 Ekim 1908), ss. 
2-4. 

68 Ayrica bakiniz Behice Mehmed, "Osmanli Hanimlarini Intibaha davet", Kadinlar Dunyasi, 
Sayi 35, 8 Mayis 1329 (21 Mayis 1913), sh. 3. 



257 



69 ibnulhakki Mehmed Tahir, Me§rutiyet Hanimlari, Istanbul: ittimad KutiJbhanesi Sahibi 
SabriTahir, 1330. 

70 "Turk hanimlarinin toplani§i", Buyuk Duygu, Sayi 2, 16 Mart 1329 (29 Mart 1913), ss. 31- 
32. 

71 Alihe Hanoum, Les Musulmanes Contemporaines; Trois Conferences, traduites de la 
langue Turque par Nazime-Roukie, Paris & New York: Alphonse Lemerre, 1894, ss. 132-138. 

72 Emine Seher All, "Kadinlikta Seviye-i irfan", Kadinlar Dunyasi, Sayi 1, 4 Nisan 1329 (17 
Nisan 1913), ss. 1-2. See also "Konferans", Kadinlar Dunyasi, Sayi 3, 6 Nisan 1329, ss. 3-4; 
"Mamulat-i Dahiliye istihiaki Kadinlar Cemiyet-i Hayriyesinin beyannamesi", Kadinlar Dunyasi, Sayi 4, 
7 Nisan 1329, 4; "Mamulat-i Dahiliye istihiaki Kadinlar Cemiyet-i Hayriyesinden" Kadinlar Dunyasi, 
Sayi 77, 19 Haziran 1329, sh. 4. 

73 Seniha NiJzhet, "Avusturya ve Bulgar Mallari Almayalim", Millet, Sayi 68, 28 EyliJI 1324 
(11 Ekim 1908), sh. 3. 

74 BOA, DH. MUi, 123/45, 14§aban1328. 

75 Toprak, Zafer, Milli iktisat-Milli Burjuvazi, Istanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, 1995, ss. 
107-111; 170-180. 

76 Bakiniz ornegin Hadiye izzet, "Moda sevdasini birakalim!", Kadinlar Dunyasi, Sayi 40, 13 
Mayis 1329, sh. 4. 

77 Fatma Fahrunnisa, "GoniJI isterki...". Millet, Sayi 9, 13 Agustos 1908, ss. 1-2. 

78 §eni, Nora, "Fashion and Women's Clothing in the Satirical Press of Istanbul at the End of 
the 19th Century" iginde: §irin Tekeli (ed.). Women in Modern Turkish Society: A Reader, London: 
Zed Books Ltd, 1995, ss. 25-45; Brummett, Palmira, "Dogs, Women, Cholera, and Other Menaces in 
the Streets: Cartoon Satire in the Ottoman Revolutionary Press, 1908-1911", International Journal of 
Middle East Studies, Sayi 27, 1995, ss. 433-460, sh. 444. 

79 Bu tema hatta 1933 yilinda hala Halide Nusret Zorlutuna tarafindan romani GiJIun Babasi 
Kim? de kullanilmaktadir. (Istanbul: Remzi Kitaphanesi). 

80 §eni, Nora, "Fashion and Women's Clothing in the Satirical Press of Istanbul at the End of 
the 19th Century" iginde: §irin Tekeli (ed.). Women in Modern Turkish Society: A Reader, London: 
Zed Books Ltd, 1995, ss. 25-45; Brummett, Palmira, "Dogs, Women, Cholera, and Other Menaces in 
the Streets: Cartoon Satire in the Ottoman Revolutionary Press, 1908-1911", International Journal of 
Middle East Studies, Sayi 27, 1995, ss. 433-460, sh. 444. 



258 



81 Alihe Hanoum, Les Musulmanes Contemporaines; Trois Conferences, traduites de la 
langue Turque par Nazime-Roukie, Paris & New York: Alphonse Lemerre, 1894, ss. 125-131. 

82 Halide Edib, Yeni Turan, Istanbul: Tanin Matbaasi, 1329 (1912). 

83 Makalenin bundan sonraki kismi benim doktora tezime dayanmaktadir. 

84 Nazife icial, "Boyle ticaret terakki etmez", Kadinlar Dunyasi, Sayi 41, 14 Mayis 1329 (27 
Mayis 1913), ss. 3-4. 

85 "iktisadi Haberler: istihiak-i Milli Kadinlar Cemiyeti", iktisadiyat Mecmuasi, Sayi 69, 21 
Eyiul 1332(4 0ct 1916), s. 7. 

86 Bahse konu olan donemde yayinlanan diger kadin dergilerini de incelememe ragmen, bir 
milli kiyafet geli§tirme konusundaki tarti§malarin neredeyse sadece ve sadece bu dergide yer aldigi 
goriJImektedir. 

87 Emine Seher AN, "Artik i§ ba§ina", Kadinlar Dunyasi, Sayi 20, 23 Nisan 1329 (6 Mayis 
1913), ss. 1-2. Bu konu hakkinda farkli g6ru§ler ta§imasi Kadinlar Dunyasi'ndan ayrilarak, ilk 
sayisinda Kadinlar Dunyasi lie ayni aniama gelen kadinlik alemini ele§tirdigi kendi dergisi Kadinlik 
Hayati'ni gikardi. Emine Seher AN, "Kadinliga bir nazar", Kadinlik Hayati, Sayi 1, 31 Agustos 1329 (13 
EyliJI 1913), ss. 1-2. 

88 Turk olmakla MiJsluman olmak arasindaki baglanti daha erken donemlerde Halide Edip 
tarafindan da gundeme getirilmi§ti. Yeni Turan'in basit ve sade yeni kiyafeti onun tarafindan, Yeni 
Turan te§kilatinin kadinlari tarafindan yaratilan "Turk ve MiJsluman dunyasi"na ait bir kiyafet olarak 
karakterize edilmekteydi. Halide Edib, Yeni Turan, Istanbul: Tanin Matbaasi, 1329 (1912), sh. 10. 

89 C. H. "Milli Moda", Kadinlar Dunyasi, Sayi 26, 29 Nisan 1329 (14 Mayis 1913), sh. 4. 

90 Hatta yazarlardan biri bir tesettur-ij milliye (milli tesettur)'den bahsetmekteydi. Muzaffer, 
"Tesettur-u Milliye-i Nisvaniyemiz hakkinda bir Mutalaa", Kadinlar Dunyasi, Sayi 38, 11 Mayis 1329 
(24 Mayis 1913), sh. 3. Ancak, Emine Seher AN tesetturun bir milli mesele oldugunu reddetti. Ona 
gore, bu sadece bir dini meseleydi. Emine Seher AN, "TesettiJr Meselesi", Kadinlar Dunyasi, Sayi 39, 
12 Mayis 1329 (25 Mayis 1913), ss. 1-2. 

91 Pertevnisar, "Muhterem Kadinlar Dunyasi", Kadinlar Dunyasi, Sayi 35, 8 Mayis 1329 (23 
Mayis 1913), ss. 3-4; Hatice Baise, "Tesettur-u Nisvan", Kadinlar Dunyasi, Sayi 36, 9 Mayis 1329 (24 
Mayis 1913), ss. 1-2. 

92 "Bu haftanin vukuati", Musavver Kadin, I, 2, 14 Nisan 1327; Havadisgi, "Kadinin 
haberleri", Kadin, Sayi 5, 17 Mart 1328 (30 Mart 1912), ss. 11-13. 



259 



93 Sunay, Recai, Kizil Rusyada birTurk Kadini, Istanbul: Nebioglu Yayinevi, [n. d. ], sh. 53. 

94 GiJIsum Kemalova, "Turk hanimlari", BuyiJk Duygu, Sayi 7, 23 Mayis 1329 (5 Haziran 
1913), ss. 101-102. 

95 Emine Seher AN, "Tesettur Meselesi", Kadinlar Dunyasi, Sayi 39, 12 Mayis 1329 (25 
Mayis 1913), ss. 1-2. 

96 Bu yazar siJrekli bir §ekilde "Turk kadinligi"ndan bahsetmektedir. 

97 C. H. "Milli Moda", Kadinlar Dunyasi, Sayi 26, 29 Nisan 1329 (12 Mayis 1913), sh. 4. 

98 Balkis §evket, "Kiyafet-i milliyemizi nasil duzeltmeli", Kadinlar Dunyasi, Sayi 52, 25 Mayis 
1329 (7 Haziran 1913), sh. 4. 

99 Kadinlar Dunyasi, "Faaliyet ba§liyor", Kadinlar Dunyasi, Sayi 58, 31 Mayis 1329 (15 
Haziran 1913), sh. 2; Kadinlar Dunyasi, "Osmanli Mudafaa-i Hukuk-u Nisvan Cemiyeti programi" 
Kadinlar Dunyasi, Sayi 56, 29 Mayis 1329 (12 Haziran 1913), sh. 1. 

100 Kadinlar Dunyasi, "Kiyafetimizin islahi", Kadinlar Dunyasi, Sayi 57, 30 Mayis 1329 (12 
Haziran 1913), sh. 1; Kadinlar Dunyasi, "Teenni §arttir", Kadinlar Dunyasi, Sayi 58, 31 Mayis 1329 
(13 Haziran 1913), sh. 1; Kadinlar Dunyasi, "i§e ba§lamali", Kadinlar Dunyasi, Sayi 62, 4 Haziran 
1329 (17 Haziran 1913), sh. 1. 

101 Aliye, "Kiyafet-i nisvan hakkinda", Kadinlar Dunyasi, Sayi 60, 2 Haziran 1329 (15 Haziran 
1913), sh. 2. 

102 Belkis §evket, "Tesettur ve pege", Kadinlar Dunyasi, Sayi 72, 14 Haziran 1329 (27 
Haziran 1913), sh. 4. 

103 Pakize Sadri, "Anadolu ihtisasati", Kadinlar Dunyasi, Sayi 66, 8 Haziran 1329 (21 Haziran 
1913), ss. 1-2; Pakize Sadri, "Anadolu ihtisasati", Kadinlar Dunyasi, Sayi 76, 18 Haziran 1329 (1 
Temmuz 1913), ss. 1-2. 

104 Mehpare Osman, "Bizde tesettur-u nisvan", Kadinlar Dunyasi, Sayi 74, 16 Haziran 1329 
(29 Haziran 1913), sh. 4; Mehpare Osman, "Hukuk-u nisvan cemiyeti", Kadinlar Dunyasi, Sayi 76, 18 
Haziran 1329 (1 Temmuz 1913), ss. 3-4; Semiha Peyami, "Mehpare Osman hanima-tesettur 
hakkinda", Kadinlar Dunyasi, Sayi 76, 18 Haziran 1329 (1 Temmuz 1913), sh. 4; Halide Nusret, 
"Kadinlar Dunyasi vasitasiyla Mehpare Osman Hanima", Kadinlar Dunyasi, Sayi 78, 20 Haziran 1329 
(3 Temmuz 1913), sh. 4; Pakize Sadri, "TesettiJr-u Nisvan", Kadinlar Dunyasi, Sayi 79, 21 Haziran 
1329 (4 Temmuz 1913), sh. 3; Belkis §evket, "Tesettur ve pege; son soz", Kadinlar Dunyasi, Sayi 79, 
21 Haziran 1329 (4 Temmuz 1913), ss. 3-4. 



260 



Hattat §eyh Hamdullah ve Sultan II. Mahmud'un Ok Menzilleri / M. Atif 
Kahraman [s.146-152] 

Osmanli Spor Tarihi Yazari / Turkiye 

Hamdullah bin §eyh (§eyhoglu Hamdullah) Amasyalidir. GiJzel yazi (hat) yazmayi, ok atmayi, 
yuzmeyi, ok ve yay yapmayi Amasya'daki ogretmenlerden 6grenmi§tir. O yillarda (1453-11 Mayis 
1481) Amasya'da sancak beyligi yapmi§ olan §ehzade Bayezid'in begenisini kazanmi§tir. Sultan 
Bayezid, 1481 yilinda padi§ah olduktan bir sure sonra §eyh Hamdullah istanbul'da olmu§ ve 
Karacaahmed Mezarligi'na g6mulmu§tur. 

§eyh Hamdullah'm babasi SiJhreverdi Tarikati'nin §eyhlerinden Mustafa Dede'dir. O nedenle 
Hamdullah'a "§eyhoglu, ibnu'l §eyh" denilmi§tir. Mustafa Dede, Amasya'nin Ezine bucagina bagli 
Kurtler-Kayi Koyij'ndendir. Hamdullah ilk yazi ogrenimine bu koyde ba§lami§tir. 

Bu koyun halki, Turkistan'da ya§arken Harezm§ah Devleti'nin yikili§indan (M.1219) sonra 
Anadolu'ya kagan Celalettin Harezm§ah ile Baba ilyas Horasani (d.? -6.1259) emrinde Anadolu'ya 
gog ederek Amasya, Malatya, Sivas yorelerine yerle§en Turkmenlerden olu§ur. Halen Amasya'ya 
bagli Moramul (Baglarijstij), Efte, Yenipazar, Ulusu, Venice, Sevincer... halki bu Turkmenlerdendir. 
Bu Turkmenlerden Ahmed Yesevi Hazretlerinin halifesi Baba ilyas Horasani'nin (d. 7-1259) ogullari 
§emsettin Mahmud, Muizzedin AN, Ziyaeddin Mesud ve Muhliseddin Musa, un yapmi§ ki§ilerdir.1 

Vine bu Turkmenlerden A§ik Pa§a, (1271-5.4 Ekim 1332) onun da torunu §eyh Yahya'nin oglu 
A§ik Pa§azade lakabiyla iJn yapmi§ olan Ahmed A§iki'dir. (d. 1400-5. 1484'ten sonra)2 

§eyh Hamdullah'm, Turkmenistan'dan gelen 5zbe5z bir Turk oldugu gergektir. Ancak 
Hamdullah'm atalari gibi A§ik Pa§azade Ahmed A§iki'nin de atalari Baba ilyas Horasani ile birlikte 
Amasya'ya geldikleri ve ayni yillarda ya§adiklari halde, Ahmed A§iki bu ijnlu hem§ehrisi 
Hamdullah'dan hig bahsetmemi§tir. Bunun tek nedeni, muhtemelen Hamdullah'm istanbul'a Ahmed 
A§iki 5ldukten sonra gelmi§ olmasidir. 

§eyh Hamdullah, yeni bir stil yaratan buyuk bir sanatkar, ayni zamanda bir sporcudur. Bu 
yazida onun ok aticiligmi aniatmaya gali§acagiz. 

Hamdullah Efendi istanbul'a gelmeden 5nce Amasya'da bulunurken yazida iJn yapinca "§eyh- 
oglu" lakabiyla taninmi§tir. istanbul'a gelip Ok Meydani'nda menzil atip ta§ dikince ve aticilara §eyh 
olunca "§eyh Hamdullah" diye anilmaya ba§lanmi§tir. Hasan Qelebi o nedenle, Hamdullah Efendi'nin 
adini "§eyh-zade" (yk. 20b, 79a), "Hamdullah bin §eyh" (yk. 20b), "§eyh" (20b), "§eyh Efendi" (20b, 
27a, 27b, 28a, 79a), "§eyh Hazretleri" (27b) §eklinde yazmi§tir. 

Aticilarm, "§eyh" bilip bu lakap ile anmalarma kar§ilik hat sanatiyla ilgili konularda ve saray 
belgelerinde yine "Hamdullah bin §eyh katib..." §eklinde yazilidir. Bu belgelere g5re 17 Ocak 1504 

261 



(29 Receb 909) gunu kendi el yazisi ile yazdigi Kur'an-i Kerim'i padi§aha sunmu§ ve kendisine 7000 
akge ile "cubbe an murabba'ba-guka" giysi olarak verilmi§tir. Bu miktar akge o zamanki bir yenigeri 
neferinin yedi senelik maa§i ve bir medrese ogretmeninin (muderris) gundeliginin de 30-80 akge 
oldugu, yine ayni yilin 20 Nisan 1504 gunij (5 Zilkade 909) iJnlu donanma reisi Kemal Reis'e 5000 
akge verildigi du§unulurse Sultan II. Bayezid'in §eyh Hamdullah'a ne olgiJde bir deger verdigi 
anla§ilir.3 

Bu sozumuzijn gergek kaniti Hamdullah'in Ok Meydani'ndaki menzil ta§inin kitabesidir. Orada 
da aynen §6yle yazilidir: 

SahibiJ'l menzil Hamdullah ibn u§ §eyh 

Re'isiJ'l hattatin §eyh uramiyan 

Sene911 

BugiJnku konu§ma dilimize gore; 

Menzil sahibi §eyh-oglu Hamdullah 

GiJzel yazi yazanlarin ba§kani ve aticilarin §eyhi 

Sene 1505 

Bu menzil ta§inin fotograflari ge§itli dergi ve kitaplarda yayinlanmi§tir. Kitabeden ilk defa 
bahseden rahmetii SiJheyl Unver'dir. 1922 yilinda Ok Meydani'na gidip inceleme yaparak bazi menzil 
ta§larinin, namazgah minberinin, yanindaki ge§menin, minarenin ve yok olmaktan kurtulabilmi§ tekke 
aviusuna giri§ kapisinm kara kalemie resmini yaparak 71 sayfalik kendi elyazmasi notlarina 
koymu§tur. SiJheyl Unver, bu notlarinin 57. sayfasinda aynen §oyle yaziyor: 

"Tekkenin yaninda hattat §eyh Hamdullah Efendi'nin menzil ta§i vardir ki uzerinde boyle 
yazilidir:" 

SahibiJ'l menzil Hamdullah ibn u§ §eyh 

Re'isiJ'l hattatin §eyh ijr ramiyan4 

Sene 911 

Mermer ta§tan yapilmi§ bu kanit uzerindeki H 911 (1505) tarihi, bize §u konularin 
aydinlanmasinin gerektigini gostermektedir. 

I - OliJm tarihi. Yazilanlardan hangisi gergek veya gergege daha yakindir: 



262 



A - Gelibolulu Mustafa AN (d.28.Nisan.1541-2 Muharrem 948-5.1600 Cidde), §eyh Hamdullah'in 
oliJmunden 70 sene sonra Bagdat'ta defterdar iken yazmi§ oldugu "Menakib-i Hunerveran" isimli 
yapitinda aynen §oyle diyor; 

"... Ama adi gegen §eyh Hamdullah Sultan Bayezid Han bin Mehmed Han zamaninda Rum'a 
gelub arpalik zeametle otuz akge yevmiye vazifeye mutasarrif olup hususa merhum Sultan Bayezid 
Han'in musahib-i mahremi idi ve vezirlerine mahsus olan yakinligini ona da gosterirdi. Misir fatihi 
Sultan Selim Han zamaninda vefat eyiedi ve Osmanli ijlkesindeki bijtun hattatlar ona duyduklari 
saygiyi ba§kalarina g6stermemi§ler ve bu hattatlarm gogu onun igin §6yle demi§ler: 

"§eyh-oglu Hamdi hatti ta kim zuhur buldi" 

"alemde bu muhakkak nesih oldi hat-i Yakut"5 

B- Nefes-zade Seyyid Ibrahim Efendi (d.?-o.1650) GiJIzar-i Sevab isimli yapitinda, aticilikta, 
avcilikta, yuzmede ve bazi i§aretlerle gegmi§ten haber vermede gayet mahir oldugunu yazdiktan 
sonra, yuzijculugu igin, §u abartili hikayeyi de aniatir: 

"Ve yuzuculukte dahi o kadar iyi idi ki bir gijn Sultan Bayezid, Bogazda Rumeli kiyisinda 
bulunan kasra bir yaz gijnu gidip namaz kilarken (ibadet ederken) §eyh merhum UskiJdar sahilinden 
gorub ve soyunub cuzdanini agzina alip islatmayip akintiyi gegtigini s6ylerler."6 

C- Mustakim-zade Suleyman Sadeddin Efendi (d. 1719-6.1788) "Tuhfe-i Hattatin" isimli 
yapitinda dogum tarihini (1437) olum tarihini de (1520) olarak yaziyor.7 

D- A. SiJheyl Unver, yazdigi ve 1953 yilinda Istanbul Oniversitesi Tip Tarihi EnstitusiJ tarafindan 
yayinlanan "Hattat §eyh Hamdullah ve Fatih Igin Istinsah Ettigi Iki MiJhim Tibbi Eser" isimli yapitinda 
§6yle yaziyor: 

"Hamdullah Efendi 926'da (1519) vefat edince Uskudar'da Karacaahmet Sultan hizasinda 
Inadiye'nin yamacina yol kenarina defnedilir (11) ve orasi hattatlarca asirlarca ziyaretgah olmu§tur." 

"Kabir ta§i, devrinin ve yuvarlak siJtunu ijzerine kendi §anina layik bir tarzda sade ve zarif bir 
ijslubdadir. Reyhaniceli suliJs lie: 

"Re'isij'l hattatin Hamdullah" 

"el ma'ruf ba bin §eyh rahmetullahi aleyh" 

ibaresi okunmaktadir (12) Nefeszade mecmuasinda onun yuz seneden fazia ya§adigi ifade 
edilmi§tir."8 



263 



"Not. 1 I. §eyh'in 925 (1519) ve hatta 927 (1521) de oldugijne dair de bazi kayitlara rastlamak 
mumkiJndiJr. Nitekim SiJIeymaniye Umumi KiJtuphanesi'nde No. 3855'te bir mecmuada 925 (1519) 
diye yazilidir." 

E- SiJheyl Onver'den bir sene sonra, merhum Ekrem Hakki Ayverdi (d.1899 -5.1984), 
yayinladigi "Fatih Devri Hattatlari ve Hat Sanati" isimli yapitmda, §eyh Hamdullah'in dogum ve oliJm 
tarihieri hususunda SiJIeyman Efendi'nin yazdigmi kabul eder: 

"Vefati 'Zayf-i Mah' 926 (1519) olduguna gore bu Kur'an-i Kerim'i yazdigindan beri gegen on 
senenin ilavesi ile 93 ile 99 ya§inda oldijgij ve dogum tarihinin de "Tuhfe"nin kaydi gibi 1436 olmayip 
1426 veya birkag sene evvele tesaduf etmesi lazim gelir diye du§unuyoruz."9 

F- §eyli Hamdullah konusunda, yukarida alinti yapilan yazarlardan daiia ayrintili ve kapsamli 
ara§tirma yapmi§ olan Yrd. Dog. Dr. Muiiittin Serin de; 

"...§eyli'in vefat tariiii, kaynaklarda birbirinden farkli gosterilmi§tir. Ali; 'Misir Fatihi Selim Han 
zamaninda vefat eyledi.'94 diyor." 

"Tedkik ettigimiz pek gok Kavsnamelerde de ayni bilgiler veriliyor. Muallim Cevdet, yazmalari 
arasinda bulunan bir risalede: Sultan Selim Han Misir Seferi'ne gittikleri vakitten Halep Muharebesi 
gununde merhum §eyh-zade ol giJn fevt olmu§lardir. Mezari §erifleri Uskudardadir. (95)" derken, 
Abdullah el-katip Tezkire-i Rumat'ta "Seyhu'r Ramiyan, Sultan Selim'in Misir Sultani Gavsi'yi (Gayri 
olacak) bozdugu gun olmu§tur. (96) diyor. Mevlevi Hasip Uskudari §eyh Hamdullah'in vefat tarihini 92 
(1519) olarak kaydediyor. (97)" 

"Bu farkli g6ru§ler (98) arasinda MiJztakimzade'nin mijtaalarini, verdigi bilgileri daha dogru 
kabul ediyoruz."10 

Yazilarindan ornekler verdigimiz bu alti ara§tirmacidan yalniz Muhittin Serin, Osmanli 
Devleti'nin ilk kavsname yazari Bahtiyar-zade Hasan Qelebi'nin yapitinin aslini degil kopyasini 
okumu§tur. (Hasan Qelebi'nin kendi el yazisi ile yazdigi Istanbul Universitesi KiJtuphanesi'nde Nr. 
6923'te kayitli olup iki yapragi noksandir. Belediye KiJtuphanesi M. Cevdet Nr. 0122'deki yazari 
belirsiz kopyada iki yaprak yazilidir, ancak sozcukler degi§tirilmi§tir. 

Hasan Qelebi'nin yazdiklari ilk kaynak olup §eyh Hamdullah'in sporculugu konusunda sonradan 
bilgi veren yazarlar, onun yazdiklarina abartili bilgiler de ekieyerek §eyh Hamdullah'in sporculugunu 
§uphe ile kar§ilanir duruma getirmi§lerdir. 

Hasan Qelebi, §eyh Hamdullah'in ya§lilik gaginda (1485-1516) Sultan II. Bayezid zamaninda 
sarayda ok ustasi olarak bulunmu§ ve Ok Meydam'na gocuklugunda babasi Bahtiyar ile gidip Sultan 
Fatih Mehmed ve oglu Sultan Bayezid Donemi aticilarinin yari§malarini seyretmi§ ve o meydanda 
menzil agip ok atmi§ hatta sava§lara katilmi§ bir ki§i oldugunu belirtir. 

264 



G- Hasan Qelebi'den 128 sene sonra ikinci kavsname olarak 1691 yilinda "Tezkire-i Rimat" 
isimli yapiti yazan Abdullah Efendi de; "Sultan Selim Han hazretleri Haleb altinda Merc-i Rabik'ta 
(Dabik olacak) Padi§ah'in Misir Sultani Gayri'yi bozdugu gijn §eyh Hamdullah merhum olup 
Uskudar'da defnolunmu§tur..." diyor.11 Ama; "OskiJdar'dan kenduyu suya atup yijzerken ve yazu 
yazarak Saray burnu'na gelup merhum Sultan Bayezid'la bulu§mu§lardir." gibi abartmalari yazmaktan 
da geri durmaz. 

Sonug olarak Hasan Qelebi'nin yazdiginin dogrulugundan asia §uphe etmedigimizi 
soyleyebiliriz. 

§eyh Hamdullah 24 Agustos 1516/24 Ocak 1517 tarihieri arasinda 80-85 ya§larindayken 
olmu§tur. 

2- §eyh Hamhullah'in 911 (1505) yilinda 68-73 ya§indayken, yildiz havasiyla 1073 kez ok 
atip menzil-ta§i dikmesi mumkijn mudiJr? 

Bu sorunun cevabini bulabilmek igin ilk once, §eyh Hamdullah'in ne zaman Amasya'dan 
istanbul'a gittigini bilmek gerekiyor Ama ne yazik ki bu konuda beige yoktur. Yukarida yazdigimiz 
kaynaklarin hepsi de bir tarih vermeden, Sultan II. Bayezid padi§ah olduktan sonra demekle 
yetinmi§lerdir.14 

Sultan Bayazid'in Amasya'da yaptirdigi cami ve kiJIIiyesi ijg sene sijrerek H. 891 (M.1486) 
yilinda tamamlanmi§tir.15 

Amasya'dan yeti§en son hattat Karavaiz-oglu Osman Fevzi Olcay, kendi elyazisi lie yazdigi 
"Amasya Me§ahiri" isimli yapitinda, Sultan II. Bayezid'in yaptirdigi bu caminin on kapisi iJzerindeki 
kitabe "Buyuk iJstadin eseridir" demektedir.16 

Kapisi uzerindeki kitabeyi §eyh Hamdullah yazdigina gore, Hamdullah Efendi istanbul'a bu 
tarihten sonra gitmi§ olmalidir. 

istanbul'daki Bayezid Camisi'nin yapimina H. 906 yili sonlarinda (M. 1501 Haziran) ba§lanilmi§ 
ve kesintilerle yapimi dort sene dort ay surerek (H. RebiyiJIahir 911-M. Eylul-1505) tarihinde 
tamamlanmi§tir.17 

Caminin "mihrabi ijzerinde, kubbesinde ve orta kapismda olan tarih" yazismin §eyh 
Hamdullah'in oldugunu SiJIeyman Sadeddin Efendi bildirmektedir.18 Bu bilgilere gore; Amasya'daki 
cami ve kulliyenin bitimi olan 1486 yili lie istanbul'daki cami ve kiJIIiyesinin yapimina ba§landigi tarih 
olan Haziran 1501 arasinda 14 sene 6 ay gegmi§tir. Bu uzun sure iginde Amasya'dan pek gok bilim 
adami ve sanatkar istanbul'a gelmi§tir. §eyh Hamdullah'in gelmemi§ olmasini du§unemiyoruz. Elbette 
Amasya Camisi biter bitmez istanbul'a gelmi§ ve yapitlarda hala gordijgumuz yazilari yazmi§tir. 



265 



Topkapi Sarayi Muzesi ar§ivindeki belgelere gore §eyh Hamdullah'a yardim igin verilen para 
(in'am), giysi ile tarihieri ve te§rifattaki (protokol) anili§i aynen §oyledir: 

1-17 Ocak 1504 (29 Receb 909) giJnu; "in'am be Hamdullah bin §eyli Katib ki ba-hatt-i iiod 
kelam-i mecid-averd be-marifet-i Ser-iiazin fi 29.B.S.909" 

a- Nakdiye 7.000 

b- CiJbbe an murabba be-guka sevb19 

2- 2 Eyiul 1508 (6 Cemaziyelevvel 1914) giJnu; Tasadduk be mezkurin fi 6 Cemziyelevvel sene 
9144- Hamdullaii bin §eyli katib ki ba iiatt-i iiod kelam-i mecid- averd... 

a- Nakdiye 10.000 

b- Came an murabba ba-guka sevb20 

Bu belgelerde, §eyli Hamdullah igin kullanilan sifat ve paranin miktari ile giysilerin ilmiye 
sinifindaki onemli ki§ilere verilenlerden olmasi, san'atina ve ki§iligine ne kadar gok onem verildigini 
kanitlar. Boyle san'atkar bir ki§inin 75 ya§inda bu menzili atmi§ olmasi mumkijn olabilir mi sorusunun 
cevabi evettir. Bu kanimi da aticiligin teknigi konusunda kavsname yazmi§ ustadlarin yapitlari ile 
gagimiz sporcularindan ornekler vererek belirtmek istiyorum. 

Aticiligin teknigi konusunda Turkge kavsname yazmi§ ustad aticilarin birisi Kosova'nin Pirizren 
§ehrinde Sultan IV. Murad zamaninda (17 EyliJI 1623-9. §ubat.1640) dogup genglik gagina girince 
ogrenim igin istanbul'a gelen Mustafa Aga'dir. Mustafa, memleketi Pirizren'de, gok sevdigi aticiliga 
ba§ladigi igin, istanbul'a gelince hem medreseye devam etmi§ ve hem de Ok Meydam'na giderek 
Sultan iV. Murad'in iJstadi Haci Suleyman'dan aticiligin teknigini (ilmini) ogrenmi§, ogrenimini bitirince 
Darbhane'de katiplik gorevindeyken hem§ehrisi Maksud Pa§a'nin Misir Valiligi zamaninda (Ekim 
1642-Nisan 1644) Kahire'ye giderek uzun sure orada kalip Ezher'de oglunu okutan Haci SiJIeyman'in 
ogluna ok atmayi 6gretmi§tir. 1660'li yillarda Kahire'de ilk defa aticilik tekkesini o agmi§ ve ilk §eyhi 
olmu§tur. Yine bu yillarda, iki defa §eyhulislam olan Husam-zade Abdurrahman Efendi aziinde 
(Temmuz 1659) Kahire'deki Cize arpalik verilip oraya gelince, onun onerisiyle Kavsnamesini 
yazmi§tir.21 

Mustafa Aga, Kavsnamesinde menzil atacaklara gerekli bilgilerden sonra §u ogijdu veriyor: 
"Menzil zor (gug ve kuvvet) ile atilmaz san'at (teknik) ile atilir..." deyip Kahire Ok Meydam'nda tanik 
oldugu §u olayi aniatiyor: "... CiJndi Haci Perviz birkag kantar ta§ gekmekle endamsiz geki§ gikarmi§. 
YiJz yirmi dirhem bir yay yaptirdi ki meydana varub ok aticilara atmak nice olur gostereyim deyu 
Misir'da meydana geldi. Vaki'a (gergekten) gun yayin gorduk mizacimiz bulandi (ne§emiz kagti). 
Kagan ki (ne zaman ki) ok atmaga ba§ladi endam (tutu§) ve iJslub (tarz, bigim) veri§in gorduk teselli 
olduk. Bizim aramizda (yk. 56 a) en yumu§ak yay geker bir kimesneyi (kimseyi) buna yolda§ eyiedik. 

266 



Seksen dirhem yaydan bu galib oldu (onu gegti). Boyle olunca 'benim canim, demir gibi yaydan gikan 
oku bu kepazeden (en yumu§ak yay cinsi) ok nice geger' deyij kahrindan kendijyu yerden yere 
5aldi..."22 

iyi bir menzil yapabilmek igin aticiligin butijn teknik bilgilerini verdikten sonra, §u ogudij de 
yapiyor: "... idmandan ba§ka bir i§ yapmayi Ok Meydani tekkesinde yatub kalkasin ve ku§agin berk 
tutup cimaa'dan (seks) perliiz (uzak durma, bir sure yapmama) edesin nice miJddet bu §ekilde idman 
edesin az zamanda kimse onijne gegemez..." (yk. 56 ab) 

Mustafa Aga'nin bu ogutleri veri§inden 150 sene sonra, Osmanli Devleti'nin taiitinda 33 ya§inda 
geng, ileri g6ru§lu, yenilikgi, resmini kamu kurulu§larina astirtacak kadar cesur ve iier turlu sporu 
seven bir padi§ali bulunmaktaydi. O padi§ali Sultan II. Mahmud idi. 

Sultan Mahmud gok kotu bir donemden guglukle canini kurtararak 28 Temmuz 1808 (4 
Cemaziyelahir 1223) Per§embe giJnu padi§ah oldu. Bir sure Enderun gelenegi bini§lerde sporcu 
agalara gure§, tomak, cirid, ciJndilik, tijfenk ati§i yaptirarak izledi. Ama bir sure sonra yalniz izlemek 
onun sporcu ruhunu doyuramadi. 1811 yilindan itibaren aktif olarak §ehzadeliginde tiJfenk ati§larina 
ba§ladi.23 

Bir sure tufenk ati§lari yapip ni§an ta§lari dikdikten sonda 1818 yilinda gegmi§ atalari gibi ok 
aticiligina da ozendi. Otuz ug ya§indaydi. Bu ya§in, ok aticiligina ba§lamak igin gok geg oldugunu 
biliyordu. Ama ne var ki, milletine sporda da ornek olabilmek a§ki ona gug ve inang veriyordu.24 

O yillarda Ok Meydani §eyhi UskiJdarli Binyuzcij Hafiz Efendi'ydi. Onu iJstad segip "kuguk 
kabza" alarak aticiliga ba§ladi. 

Aticiligin kurali geregi once, ustadi lie gali§ip teknigi ogrenmek gerekiyordu. Kendisi padi§ah 
oldugu ve henuz menzil atacak kadar kemanke§ olmadigi igin, 1818 yili Nisan ayindan itibaren Ok 
Meydani'na giderek, §eyh Binyuzcij Hafiz Efendi'den 40 giJn kadar ati§ teknigini ogrendi. Mayis 
ayinda Be§ikta§ Sarayi'na gog edilince, Be§ikta§'in yukarisindaki Yildiz Kasri'nda bini§ yaparak, 
kendisi ustadi §eyh Hafiz lie, Enderun agalari da kendi aralarinda yari§arak antrenmana (idmana) 
devam ettiler. 

Adini bildirmeyen bir Enderun agasi. Sultan Mahmud'un bu gali§malarini, gunij gijnune kijguk 
bir deftere yazmi§tir. Defterdeki bilgilere gore, ilk menzil ati§i 22 Nisan 1818 Sail gunu (15 
Cemaziyelahir 1233) Ok Meydam'nda Hasanayagi isimli ayak ta§indan Yusuf Deresi'ne dogru 
yapilmi§. Attigi 11 okun be§incisi 930, altincisi 910 ve onuncusu 900 gez uzakliga du§mu§tur. (s. 2) 

26 Nisan 1818 Pazar guniJ (20 Cemaziyelahir 1 233) Ihlamur'da, 1 1 okun ugunij 900, 920 ve 947 
geze atmi§tir. (s. 2) 



267 



29 Nisan 1818 Sail gunij yine (22 Cemaziyelahir 1233) Ok Meydani'nda Hasan-ayagi denilen 
ayak yerinden Yusuf Derisi'ne dogru attigi 1 1 oktan dordiJnu 905, 910, 932, 963 geze atmi§tur. (s. 2) 

30 Nisan 1818 Qar§amba gijnu (23 Cemaziyelahir 1233) Ihlamur'daki Sultan Selim Han 
Sofasi'nda poyraz havasiyla ati§ yapip 4. oku 900, 5. oku 902, 7. oku 905 ve 10. oku da 918 geze 
du§urmu§tur. (S.2) 

Sultan Mahmud 1818 yilinda, antrenmanlarina ara vermeden Kasim ayi sonunda tekke 
kapanincaya kadar devam etti. 22 Nisan gunu yaptigi ilk ati§larinda, en fazia 947 geze atmi§ti. Yedi 
ay sonra 23 Kasim 1818 Pazartesi guniJ (24 Muharrem 1234) ki o gun "muhasebe-i meydan" gunu idi, 
Hasan ayakyeri'nden Tobta§rna dogru ati§ yapti. Attigi 11 oktan 6 oku sira lie 960, 990, 980, 1043, 
1028 ve 1025 geze du§mu§tur. (s. 155) 

O gunkij ati§larda ustadi Hafiz, ancak 1017 geze atabilmi§tir. 

Sultan Mahmud'un yedi ay iginde ula§tigi bu ba§ari, gergekten inanilmayacak bir ba§ariydi. O 
gaglarda Turkge gazete yayinlanmadigi igin haber agizdan agiza yayilarak butun istanbul'a 
yayiliyordu. Hatta o yillarda istanbul'a gelmi§ olan Amerika Cumhuriyeti'nden (A.B.D. olmami§ti) ticari 
temsiici New Yorklu tuccar Luther Braddish veya bir sene once yine ticaret igin gelmi§ olan 
Baltimere'deki birfirmanin temsilcisi M. J. Jaussond adii birisi de olabilir.25 

Lutter Braddish, bir padi§ahin bu kadar uzaga ok atabilecegine inanmadigi igin durumu, gozuyle 
gormek amaciyla, 31 Agustos 1818 giJnu (28 §evval 1233) Ok Meydani'na geldi. Temsilcinin geli§i 
"Kasr-i Humayun" da oturmakta olan Sultan Mahmud'a bildirilince Ba§tabib AbdiJIhak Efendi'ye 
misafirin havayerine goturulup bir sandalyeye oturtularak ati§ini izlemesine izin vermi§tir.26 

Bu olayin oldugu gun, ati§lar Landuha Ayak-yeri'nden Gure§ Meydam'na dogru yapildi. Sultan 
Mahmud, HiJnkar-Kasri'ndan a§agi-ko§u ati§larini izliyordu. Ati§ sirasi 1000'cilere gelince, ayakyerine 
gidip Hafiz Efendi lie "miJsabakat §uru buyurdular" (S. 76) §eyh Hafiz Efendi 1015 geze atarak 
destar-bozuldu. Sultan Mahmud Hafiz'dan sonraki ati§larinda 970, 982 ve1015 gez atarak iJstadina 
e§it (bedel) atti. (S. 80) 

Mustafa Kani Bey'in yazdigi bu olay, kuguk yapitta aniatilmiyor. Hizir ilyas Efendi de Enderun 
Tarihi'nde yazmami§tir. (Bak. s. 150) Hizir ilyas Efendi misafiri hava-yeri'ne gotijren AbdiJIhak 
Efendi'nin (d.1 787-6.1 854) kugijk karde§i olup 1801 yilinda dogmu§ ve 1864 yilinda 6lmu§tur. Diger 
agabeyi Mustafa Behget Efendi de (d.1 174-6.1 834) Sultan III. Selim'in Ba§tabipligini yapmi§tir.27 

Sultan Mahmud, bu kadarcik ba§ari lie yetinmedi. Daha ba§arili i§ler yapmak, gok daha uzaga 
atarak gelecek Turk sporcularina 6rnek olmak istiyordu. Bu amagia gunluk antrenmanlarina mijmkun 
oldugu kadar araliksiz devam etti. Sonunda 1836 yilinda ustaliginin zirvesine eri§erek §u menzilleri 
yapti: 



268 



Cerrah Menzili'nde 1172.5 geze, YeksiJvar-sagir 'de (Muderris-KugiJk yeksuvar) 1175 geze, 
Emin Menzili'nde 1201.5 geze, kendisinin agtigi GiJndogrusu Menzili'nde 1215.5 geze, Ek§i 
Menzili'nde 1219.5 geze, Naka§ Menzili'nde 1102.5 geze, Abdullah Efendi Menzili'nde 1111 geze ve 
Hasan-ta§i Menzili'nde de 24 Ekim 1836 (13 Recep 1252) Pazartesi giJnu ati§ yaparak 1228 geze 
okunu du§urerek ba§ ta§larin sahibi oldu.28 

Sultan Mahmud'un en son ati§i, 24 Ekim 1836 (13 Receb 1252) gunu yaptigi ati§tir. O gun yijz 
seneden beri gegilemeyen Hasan-ta§i (Topyeri) Menzili'nde ba§-ta§in sahibi olan Hasodali All Aga'yi 
gegip 1228 geze okunu du§urerek bu menzilde de ba§ta§in sahibi oldu.29 

Sultan Mahmud, aticiliga ba§ladigi 1818 yilinda 900 geze ancak atabilirken, 18 sene sonra 
1836 yilinda, hem de 51 ya§indayken 1228 geze atabilmi§ olmasina spor yapmami§ ve yari§malara 
hazirlanip katilmami§ kimselerin inanmasi gijgtur. Hole o ki§i gagimizdan 150 sene once ya§ami§ ve 
on yargili ingiliz Miss Julia Pardee (d. 1806-6. 1862) gibi bir bayan olursa, elbette teknigin, azmin, 
dijzenli bir ya§amin ve inancin. Sultan Mahmud'u, boyle bir ba§ariya ula§tirmi§ olabilecegine 
inanmami§ olmasini ho§ gormek gerekir. 

Miss Julia Pardee, Turklerin ya§amlarini incelemek ve istanbul'u gormek amaciyla 1836 yilinda 
istanbul'a gelmi§ ve ingiltere'ye donu§unde de izlenimlerini bir kitap halinde yayinlami§. O zaman 
istanbul'un onde gelen ki§ilerinin evierine hatta haremlerine girerek konu§mu§. Gelirken yaninda bir 
ressam getirdigi igin resimler de yaptirarak eserini belgelemi§. Bu bakimdan kendisini saygiyla anariz. 
Ancak yazdiklarinin gogunlukia bir kadin gozij ve duygusuyla yuzeysel yansitildigi kanisindayim. 
Ozellikle Sultan Mahmud'un sporculugu konusunda yazdiklari, gorguye dayanmayan yanli§ duyumlar. 
Bu yanli§ duyumlar sonucu vardigi kani da, kugultucudiJr. Miss Pardee, §6yle yaziyor: 

"... Korkusuzlugu lie gok gurur duyan Sultan Mahmud'un en bijyijk meraki ok atmakti. Bu merak 
o hale gelmi§tir ki, tam askeri lisenin arkasina du§en tepelerin geni§ bir sahasi uzerinde, §uraya 
buraya, uzerlerine garip oymalar yapilmi§ ve ozenti lie yazilar yazilmi§ birtakim suslij ni§an ta§lari 
diktirmi§tir. Bu ta§lar, kendisinin bu tepelerin en yuksek yerinden oklar atip da isabet ettirdigi noktalar 
farz edilen yerlere dikilmi§lerdir. Farz edilen diyorum gijnkij; kendisinin bu meraki herkes tarafindan 
bilindiginden atilan oklari toplamak ve isabet noktasini olgmekle gorevli olan saray oglanlari, onu 
kimse gormeden usuica yerden alarak 20-30 adim ilerledikten sonra bulmu§ gibi yaparlar. Boylelikle 
padi§ah, peri masallarindaki Prens Aimwell gibi ok atmi§ olur ve padi§aha bu oklarini gotijren kurnaz 
oglanlar, daha dijrust adamlarin eline gegmeden bol bah§i§ ve hediyeler alirlardi. Birgun, bir 
ara§tirma gezisine gikmi§tik. Birdenbire guzel bir mermer siJtun gordiJk; uzerinde yaldizla yazilmi§ 
yazilar vardi. Tepesinde de hedef gosteren vazo gibi bir §ey duruyordu. Bu ta§in neden konuldugunu 
merak ettim. Bir ni§an ta§i oldugunu ve padi§ahin uzun biryay gekerek okunu oraya rastlattigini ve bu 
yayin hatirasini ebedile§tirebilmek igin bu ta§i, ba§ka ni§an ta§larindan daha ozenti lie diktirdigini 
ogrenince hayretler iginde kaldim.30 



269 



Miss Julia Pardoe'nin Sultan Mahmud hakkinda yazdiklari tamamen ba§kalarinin soyledigi 
gergek di§i sozlerdir. ingiltere'de kullanilan yaylar, bizimkilerden hem bijyuk ve hem de yapili§ 
teknikleri nedeniyle uzaga atacak ozellikte degillerdir. O nedenle onlarin yayi lie 400 metreden uzaga 
ok atilamaz. Bizde oldugu gibi menzil ati§ yari§malari da yapilmadigi igin Miss Julia Pardee okun 
1200 adima atilabilecegine elbette inanamaz. Ama TiJrkleri gorup incelemek ve kitap yazmak 
amaciyla istanbul'a gelen bu bayan, gergegi ogrenmeyi istemi§ olsaydi, o tarihierde (1835-1836) 
Sultan Mahmud'u ok atarken izleyebilirdi. Onu izlemek mumkun olmasa bile, 900-1000 geze okunu 
du§uren ba§ka aticilar da vardi. isteseydi soylentileri yazacagina, konak ve saraylarin haremlerinde 
gordugij guzel kadinlarimizi yazdigi gibi, ok ati§larimizi da incelemek firsatini bulabilirdi. Demek ki 
yalan yanli§ soylentileri gergegi gormeye tercih etmi§. O nedenle okgulugumuz konusunda 
yazdiklarinin benim igin kaynak olacak higbir degeri yoktur. 

ingilizler de ok atmaya meraklidirlar. Hatta ingiltere'de okguluk kulijpleri de vardi. Bu kulijplerin 
en eskisi 1676 yilinda kurulmu§ olan "iskogya Aticilik Kulubu"dur. Bu kulubun bizim Ok Meydani 
Tekkesi'nde Fatih Sultan Mehmed zamanindan beri tutulmu§ olan "Sicil Defteri" gibi defterleri ve 
yarica yonetim kurulu lie kulup ba§kanlari da bulunuyordu. Kulup her sene ok atma yari§malari 
dijzenliyordu. Ama onlarin ati§lari uzaga degil, gagimizda yapildigi gibi 91 ve 46 metreye konulmu§ 
ni§an tahtalarina yapiliyordu. Ni§an tahtalarinin uzerine 1.20 metre kutrunda, dairevi ve ayri ayri 
renklerde boyanmi§ gizgiler vardi. Di§tan ige dogru numaralanmi§ bu gizgilerin ortasindaki gembere 
okunu saplayan en fazia puan aliyordu. Tipki gagimizda yapilan ok atma yari§malari gibi, en gok 
puan toplami§ olan, kulubun odiJI olarak koydugu parayi aliyordu. 

ingiltere'de ayrica "Ok Atmayi Sevenler KulubiJ" ve "iskogya Ok Atanlar Kulubu" gibi kulupler 
vardi. Bu tur kulupler Fransa'da 1864 yilina kadar, ingiltere'de ise 1925 yilina kadar ok atma 
yari§malarina devam ettiler. Bizde ise Ok Meydani Tekkesi'nde en son ok atma yari§masi 27 Agustos 
1891 tarihinde yapildi. Tekke de 1904 yilinda kapandi. 

ingilizler, yalniz hedefe ok attiklari igin yaylari da oyle atima uygun teknik lie yapiliyordu. 
Halbuki bizde Ni§ana (hedef), darb (kalkan gibi sert cisimleri delme) ve uzaga (menzil ati§i) gibi farkli 
tiJrlerde ati§lar yapildigi igin, her tur ati§in gerektirdigi yaylar da birbirinden ayri teknik lie yapiliyordu. 
Pirizrenii Mustafa Aga (Bak. 5.yk. 36b-44a, Bab. 6. 44a-53a-Bab. 7. 53a-63b) de Mustafa Kani Bey de 
(s. 128-170) yaylar lie gerekli pargalarinin nasil yapildigini yazmi§lar. Miss Julia Pardee elbette 
bunlari bilemez. Bilemedigi ve soylentilere deger verdigi igin de yanilmi§tir. 

Miss Julia Pardoe'ye en gergek ve en etkili kar§it, Avusturya elgisi olarak Kanuni Sultan 
SiJIeymen zamaninda Turkiye'ye gelen Ogier Chislain Busbecq'in (d. 1522-6. 1592) istanbul'dan bir 
arkada§ina gonderdigi 7 Nisan 1555 tarihii mektuptur. 

Ogier Busbecq bu mektubunda, bir ok egitim salonunda (Talimhane-kulup) ni§ana ok atma 
yari§masinin nasil yapildigini §oyle aniatiyor: 



270 



"... Yemekten sonra birTurkyayi ile ok atma temrinleri yapiyorum. Bu silahi kullanmakta TiJrkler 
fevkalade mahirdirler. Yedi sekiz ya§inda iken ok atmaya ba§liyorlar; on, on iki sene devamli olarak 
talim yapiyorlar. Bunun neticesinde, kollari gayet kuvvetii oluyor. O kadar maharet kazaniyorlar ki 
hedef ne kadar kuguk olsa gene isabet temin ediyorlar. Kullandiklari yay genellikle bizimkilerden gok 
saglamdir. Hem daha kisa oldugu igin kullanilmasi kolaydir. Yaylar tek bir agag pargasindan 
yapilmi§tir. Birbirine guzelce yapi§tirilmi§ ve tutturulmu§ sirmia okijz boynuzundan yapilmi§tir. Bir 
Turk, uzun temrenlerden sonra, en saglam okia kiri§i kulaginin arkasina kadar gerebilir. Bu turlu bir 
yaya ali§mami§ bir adam ne derece kuvvetii olsa onu yayla k6§edeki kiri§ arasinda i§aretli noktaya 
kadar germege muvaffak olamaz. Talimlere mahsus okulda Turklerin o kadar maharetle ok attiklarini 
gorursunuz ki kalkan uzerindeki beyazin etrafini bunlaria gevirebilir. Bu beyaz nokta ise "taler"den 
kugijktur. Be§ alti ok o suretle atilir ki bunlar beyaz noktanin kenarlarina dizilirler, igine girmezler ve 
birbirleriyle garpi§mazlar. Umumiyetle, kalkandan otuz ayak uzakta durup ni§an alirlar. 

Sag ellerinin yumrugu ijzerinde kemikten bir halka vardir... 31 Busbecq, uzaga (menzil) ok atma 
yari§malarini da tarafsiz ve gergekgi birgozle incelenmi§ olacak ki aynen §unlari yaziyor: 

"... Turklerin de bizim gibi paskalyalari vardir. (Hizir ilyas giJnu- 5 Mayis Bahar Bayrami) 
Bazilari Beyoglu uzerinde geni§ bir alanda toplanirlar. Orada uzun bir gizgi halinde otururlar. Dizlerini 
bizim memlekette terziler gibi gapraz yaparlar. Turkiye'de genellikle oturma bigimi budur (Bagda§ 
kurma). Butun hareketlerinden evvel dua etmek Turklerin adetidir. Bunu yaptiktan sonra kimin daha 
gok uzaga atabilecegini denemege kalkarlar. Yari§ma orada bulunan seyirci kalabaliginin gokluguna 
ragmen, pek duzenii surette ve derin bir sessizlik iginde yapilir. Bu yari§malarda kullandiklari yaylar 
gayet kisadir. Bununia beraber pek saglamdirlar. Bu yaylari ancak gok talimli ok aticilari gerebilirler. 
Hususi oklari vardir. Ba§arili olmanin odiJIu, yuzlerimizi silmek igin kullandigimiz havlulara benzer 
i§lemeli bir gevredir. (yaglik) Fakat birinci gelmek §erefi her tur odiJIun iJstundedir. Oklarin du§tugu 
uzaklik adeta i§itilmedik derecede uzami§tir. Her sene en uzak mesafeye ok atmi§ olan aticmin 
ula§tigi hedef bir ta§ dikilerek belirlenir. Boyle birgok ta§lar goriJIuyor ki eski zamanlardan kalmi§tir. 
Bunlar bugunkij ta§larin otesinde bulunuyorlar. Turkler bu ta§larin, atalari tarafindan atilmi§ oklarin 
eri§tikleri menzilleri gosterdiklerine inaniyorlar ve onlarin kuvvetlerine, ok atmaktaki maharetlerine 
yeti§emeyeceklerini s6yluyorlar.32 

Sultan Mahmud'un ijstun bir ba§ariya ula§masinin bir nedenini de agiklamadan 
gegemeyecegim. On dokuzuncu yuzyilm ilk yarismda Osmanlilarda ok ve yay yapim teknigi en iJstun 
duzeye gelmi§ bulunuyordu. Tarih oncesinde, Turkler, Misirlilar, Asurlular, Etiler, Persler gibi Asya 
devletlerinde onceleri yalniz avcilik ve sava§ araci olarak kullanilmi§ti. Sonralari spor yari§malari, 
Mogol, Turk, Pers, Selguklu ve Osmanlilarda onem kazaninca yapim teknigi yeni bulu§larla gittikge 
geli§ti. Bu geli§im Osmanli'larda Sultan II. Mahmud zamaninda (1808-1839) en ust duzeye gelmi§ti. 
Batili devletlerde kullanilan yaylar bizimkilere orania uzun ve timarsizdir. Bu farklilik Osmanli yaylari 
ile yanyana konulunca agikca gorulur. Pers, Selguklu ve Osmanli minyaturleri ile Topkapi Sarayi 
MiJzesi'ndeki yaylar en guzel ornektir. Pirizren'li Mustafa Aga, Kahire'de yaylara yapilan timarin, 

271 



Istanbul ve Anadolu'dakinden farkli oldugunu belirtiyor. Bunun da ikiim farkindan ileri geldigini 
soyluyor. Bu yay yapma konusunu aniatirken de §u atalar sozunij yaziyor: "zira meseldir. Alet i§ler el 
6gunur"33 

Miss Julia Pardoe'nin "kozmetik tijketicisi suse ve oyuncaga du§kun ve gerekince de yijksek bir 
din adami..." ve "ilk spor sahtekari..." gibi yaki§iksiz sozlerle tanimladigi Sultan Mahmud hakkindaki 
sozlerinin dogru olmadigini, yine kendi ulusunun a§agida isimleri yazili §u yazarlari da, bizzat 
istanbul'a gelip inceleme yaparakyazdiklari yapitlarinda kanitlami§lardir: 

1- Sir Ralph Payne-Gallwey, "The Cross-bow" Holland Press, (1795 yilinda Osmanli Devleti'nin 
Londra Elgiligi'nde gorevli bulunan Mahmud Efendi'nin kendi yayi lie 439 metreye attigi ve bu ati§a 
tanik olanlar arasinda Toxophilite Society isimli okguluk dernegi uyeleriyle tarih yazari Joseph Strutt 
da bulunuyormu§. 

2- Tarih yazari Joseph Strutt "The Sports and Pastimes of the People of England" 

3- Sir Ralph Payne-Gallwey "Projectile Throwing Engines with a Treatise on the Turkish and 
Other Oriental Bows" London. 1907 (Bu kitapta Turk ve Dogu yaylarinin yapili§i, detaylariyla 
anlatiliyormu§.)34 

4- J. D. Latham, "Saracan Archery and English Version and Exposition of a Mameluke Work on 
Archery"35 



1 H. Husameddin, Amasya Tarihi, C. II. S. 385, 395, 396, 1916 basimi, Bak: Gregory Abu'l - 
Farac Tarihi C. II. s. 539, 540) -ibn Bibi, Selguk-name, C. II. S. 123, 127, 153, 155, 201, 203, 233, 
yay. KiJItur Bakanligi Sad. MiJrsel OztiJrk. 

2 Mustafa Vazih, El BelabiliJ'r rasiye fi riyazi Mesaili Emasiye, L U. Ktp. Ty. Nr. 2574 ve M. 
Ktp. Yz. Nr. A. 5350, s. 88. 

3 Defter-i Musevvedat-i in'am ve Tasaddukaat ve Te§rifat ve irsaliyat ve adet ve Nukeriye 
ve Gayruhu Vacib-i Sene Tis'a ve Tis'a Mie (909 - m. 1503/1504), T. T. K. Belgeler Dergisi, Ankara. 

272 



1979, C. 9, S. 338, 367 - Bak: Rifki Melul Merig, Bayezid Camii Mimari, II. Sultan Bayezid Zamani 
Binalari, Mimarlari, San'at Eserleri ve San'atkarlari, Ankara Universitesi ilahiyat Fakultesi Turk ve 
islam Sanatlari Tarihi EnstitiJsu Yillik Ara§tirmalar Dergisi C. II, 1957. S. 9/b, 1 1/a, 61/1 18. 

4 SiJIeymaniye Kutuphanesi, SiJheyl Unver, Nr. 249. 

5 Turk Tarihi EnciJmeni Yay. Istanbul, 1926, s. 25, hayatini ve notlarini yazan ibnulemin 
Mahmud Kemal (inal). 

6 Yay. Kilisli Rifat, Istanbul. 1938. S. 50 - M. Ktp. 1939 A D. 1037. 

7 S. 185, 186. 

8 A.g.e., s. 15, 16. 

9 A.g.e., Istanbul, 1953, s. 31. 

10 Hattat §eyh Hamdullah-Hayati, Talebeleri, Eserleri, Istanbul 1992, s. 34. 

11 T. K. Kitabindaki yazma, yk. 34ab. 

12 Mun§eatC. I.s. 451. 

13 Mun§eat. C. 1. s. 453. 

14 A.g.e., C. III. s. 236. 

15 A.g.y., C. III. s. 236. 

16 Amasya Me§ahiri, Istanbul Universite Kutuphanesi T. 9382-M. Ktp. M. F. A. (A) 2797, s. 
61. 

17 Rifki Melul Merig, Beyazid Camii Mimari, Ankara Universitesi Ilahiyat Fakultesi Turk ve 
Islam Sanatlari Tarihi Enstitusu Yillik Ara§tirmalar Dergisi, C. II. s. 8. Ankara. 1957. (M. Ktp. 1973 SB. 
127). 

18 Tuhfe-i Hattatin. s. 197. 

19 T. T. K Belgeler Dergisi, Ankara, 1979, C. 13, s. 338- Rifki melul Merig a.g.e., s. 9. 

20 Rifki Melul Merig, a.g. dergi, s. 11- her iki paranin Kuran-i Kerim getirdigi igin verildigini 
yazmaktadir. Belgeler Dergisi lie kar§ila§tir. 

21 Istinsak edilmi§ bir kopyasini Fransa'da Bibliotheque Nationale Sublime Turc Nr. 225 de 
"Risale-i fi ilmu'l nessab" adiyla kayitli oldugunu gordum. Yazisi nesih Ash Topkapi-Sarayi MiJzesi 

273 



Hazine 620 numarada. Bir nijshasi da SiJIeymaniye Nr. 1027 ve Millet Kutijphanesi'nde "Okname" 
adiyla kayitlidir. M. ktp. M. F. A. ne T. S. M Hazine'deki niJshanin mikrofilmi getirtildi. 

22 Y. k. 55b-56a. 

23 Atif Kahraman, Sultan Mahmud'un Ba§pehlivanlari (Huzur Gure§leri) Ankara 1970 - 
Cumhuriyet'e Kadar Turk Gure§i, KiJItur Bakanligi Yayini 1989, C. II - Osmanli Devleti'nde Spor, 
KiJItur Bakanligi Yayini, Ankara 1995. 

24 Mustafa Kani Efendi, Telhis-i ResTI ir Rimat, Istanbul, Zilkade. 1263 (Ekim. 1847) S. 1 19. 

25 Orhan Koprulu, Tarihte Turk-Amerika Munasebetleri, Belleten, Agustos 1987, Sayi 200, S. 
927-947. 

26 Mustafa Kani, a.g.y., S. 120, 121-Bak. Atif Kahraman, Cumhuriyet'e Kadar Turk Gure§i, 
C. II, S. 135. 

27 Prof. Dr. Feridun Nafiz Uzluk, "Hekimba§i Mustafa Behget Efendi". "Hekimba§i Yalisi", 
Vakiflar Dergisi, 1989, Sayi 9, S. 251-259. 

28 Atif Kahraman, Cumhuriyet'e Kadar Turk Gure§i, Kultur Bakanligi Yayini, 1989, C. II S. 
129-147 - Osmanh Devleti'nde Spor, Kultur Bakanligi Yayini, 1995, S. 308, 324, 341 vd. 

29 Mustafa Kani, a.g.e., 8. 126. 

30 Miss Julia Pardee, gv. Bedriye §anda "Yabanci Gozu lie 125 Yil Once Istanbul" -Sultanin 
§ehri ve Turklerin Aile hayatindaki Gelenekleri, Istanbul 19967, s. 90-M. Ktp. 1968 AD455. 

31 Busbecq Ogier Chislain'de, Turk Mektublari, gv. Huseyin Cahid Yalgin. Istanbul. 1939. s. 
171. 

32 A.g.e., 172. 

33 A.g.e., yk. 59b. 

34 Priscilla Mary l§in'in 15 Ekim 2001 tarihinde bana gonderdigi notlardan. 

35 Bu yapitin fotokopisini merhum Yunus Taygan'da (d.1 904-6.1 993) gordum. Ikinci boliJmu 
Turk okgulugunu ilgilendiriyor. 

36 Kendisinin 20, 21 Ekim 2001 giJnu Ankara'da verdigi notlar ikinci boliJmu Turk okgulugunu 
ilgilendiriyor. 



274 



Osmanli'dan Cumhuriyet'e Sosyal Ya§am / Mbeyi Ozer [s.153-161] 
Fatih Universitesi Ataturk Jlkeleri ve Jnkilap Tarihi Enstitusu / Turkiye 

Osmanli'dan Cumhuriyet'e gegerken a§agi yukari II. Me§rutiyet'ten 1930'lu yillara kadar olan 
donem, Turk toplumu igin buyiJk degi§imlerin ya§andigi gok onemli yillar sayilir, muhte§em bir 
imparatorluktan laik cumhuriyete d6nu§um, her kesimde ve gunluk ya§amda koklu degi§iklikleri 
beraberinde getirdi. Devrimsel denebilecek bu degi§imler esnasinda, gegmi§ten gok §eylerde 
suregelmi§ti. Eski ile yeni fark edilemeyecek bir §ekilde birbirine kari§acakti. Osmanli 
imparatorlugu'nda ba§layip Cumhuriyet Turkiyesi'nde yeni boyutlar kazanan, Avrupa'nin toplumsal ve 
fikirsel olu§umuna eri§meyi hedef olarak goren bir yakla§im1 siJrecine girilmi§tir. 

Modern toplum varilmak istenen hedeftir. Hareket noktasi ise, geleneksel toplumdur.2 
Cumhuriyet donemi reformlari ile, TiJrkler saatlerini Bati'ya gore ayarlayacak, giysilerinden, §alvar, fes 
ve sarigi birakacak, gok gorulmemekle birlikte gok e§lilikten vazgegecek, gundelik ya§amdan du§unce 
tarzina kadar bazi ali§kanliklari degi§ecekti. Bunun yaninda Cumhuriyet kadinlari, gar§afi ve mahrem 
alani terk ederek moda, eglence ve hayat tarzlariyla yeni bir uygarlik alanina girecektir.3 Degi§en 
dunya §artlarinda kendine yer edinmeye gali§acaklardir. Cumhuriyet donemi devrim niteligindeki 
yenilikleri, tarihsel sureg igerisindeki zorunluluklarm bir urunu olarak da degerlendirmek mumkundur.4 

Gundelik Ya§am 

19. yijzyilm sonu 20. yijzyilin ba§inda Osmanli toplumuna baktigimizda diger MiJsliJman 
toplumlara nazaran Bati'yia oldukga yakin bir kiJIturel ili§ki igerisinde oldugunu gormek mijmkundur. 
Ozellikle Bati kijlturunu Osmanli'ya sokma noktasinda onemli bir misyon ustlenen Pera'da, cafe ve 
birahanelerin mu§terilerinin gogunlugunu TiJrkler olu§turmaktadir. Balolar, eglence geceleri, 
karnavallar diJzenleniyordu. Alaturka ile Alafranga her gegen gun biraz daha birbirine yakla§makta, 
Bati'da gorulen; takvim, saat, yazi, kiyafet, hayat tarzi ve gundelik kullanilan e§yaya kadar birgok §ey 
Cumhuriyet inkilaplarindan gok once Osmanli'nm bu bolgesinde kendisini gostermeye ba§lami§ti.5 
Batili hayat tarzmin bu bolgede etkin bir §ekilde ya§anmasinda azinlik Rum, Yahudi ve Levantenlerin 
yam sira zengin bir ya§am tarzinm onemli bir etken oldugu gozden kagmamalidir. Me§rutiyet'in 
getirdigi serbestlik igerisinde kadinlarin varligi belirgin bir §ekilde ortaya gikacak, kadinlari gali§tirma 
Cemiyet-i islamiye dernegi, Dahiliye Nezareti'nden kadinlarin toplum igerisinde yer edinebilmesi igin, 
i§ isteginde bulundugunu ar§iv kayitlarinda gormek mumkijn olacaktir.6 Tabi ki asil degi§im ve 
yenilikler Cumhuriyet'le birlikte gorulecekti. 

Eglence Hayati 

Osmanli padi§ahlari, eglence ve ozellikle musiki ile oldukga yakin ili§ki igerisinde olduklari 
goriJImektedir. Saray, musiki etkinliklerini izleyen, ba§arili musikicileri bijnyesine alarak geli§melerine 
olanak saglayan, onlarin kiJIturel yonden beslenmelerinde onemli bir yer tutan bir gorev ustlenmi§tir. 

275 



Son donem padi§ahlarindan II. Abdulhamid Bati muzigini ve operayi gok seven, kizi Ay§e Sultan'a 
piyano dersleri aldiran bir yonetici olarak kar§imiza gikmaktadir. Zaten Bati fikirlerinin iyice 
anla§ilmaya ba§landigi ve Bati'nin model olarak alinmasinin hizlandigi devir Sultan II. Abdulhamid 
(1876-1909) Donemi'dir. 

Saraydaki galgicidan aile meclislerindeki musikiye ozde§le§mi§ bir toplumdan bahsetmek 
mumkundur.7 Cumhuriyet donemi ise, Turk milleti igin yeni bir hayat tarzinin ba§langici oldugu kadar, 
Turk musikisi igin de yeni bir donemdir. Bu donemde Turk musikisi gozijmu gitgide zorla§an bir durum 
igerisinde kendine pek fazia yer bulamami§tir.8 Eski hijviyetini kazanmasi igin uzun bir zamana 
ihtiyaci vardi. Bu arada Modern Turkiye'nin kurucusu Ataturk, kultur alaninda yaptigi yenilikler 
arasinda halk muziginin ara§tirilip esaslarinin ortaya konup incelenmesini istiyordu. O, halk 
muzigimizin hangi etkenlerin tesirinde kaldiginin ara§tirilmasini ve ihmal edilmemesinin gerekliligini 
savunuyordu. Ve bizim hakiki muzigimiz halktadir diyordu.9 

Modern dunyanin vazgegilmezleri arasinda yer alan eglence, gunluk ya§am igerisinde de onemli 
bir yer tutar. Toplumlar her zaman kendilerine uygun eglence bigimleri yaratmi§ ve uygulami§lardir. 
Bati tarzi eglence hayati Pera'da hayat bulurken, §ehzadeba§i Direklerarasi, alaturka eglence 
hayatinin merkezi konumundaydi. Eglencenin oldukga basit, gundelik hayat dokusuna sinmi§ ve 
toplumun herkesimi tarafindan bilinen bigimleri de mevcuttu. Ailenin ige kapali oldugu donemlerde, 
birgok ailede saz meclisleri olu§turulabilmi§, bayram ve ramazan eglenceleri, evienme ve sunnet 
dugijnleri, cambaz, karagoz gibi seyirlikler eglenceyi siJrekli kilan unsurlar olmu§tur. Aslinda Osmanli 
toplumu normal standartlarina uygun bir eglence hayati ya§arken, Bati etkisiyle bu hayata yeni 
anlayi§lar kattiklari g6rulmu§tur. 1922'de 48 saat siJren dans yari§malari, bayilanlar gazetelere konu 
oluyordu. Alafrangaligi alaya alan HiJseyin Rahmi'nin (Murebbiye) romani i§gal kuvvetleri tarafindan 
yasaklandi. §ehzadeba§i imperyal Sinemasi kiz erkek mekteplilerin dans yeri haline geldi. Erkekler, 
Amerikan ceketleri ve a§agi dogru sivrilen pantolonlar giyiyorlardi. Genglerdeki ziplama hoplama 
meraki tiyatrolara bile yansiyordu. hsanlar degi§iyor, yava§ yava§ di§a donuk bir toplum 
doguyordu.10 

Kanto, Cumhuriyet'in ilk yillarinda ve a§agi yukari 1930'larin ortalarina kadar toplumda onemli 
bir yer tuttu. Ama zamania ba§ka muzik tijrlerinin ortaya gikmasi lie eski onemini yitirdi. Cumhuriyet'le 
birlikte oncelikle ba§kentte ba§latilan "Balo"lar toplumu Batili eglence tarzina ali§tirma amacini 
ta§iyordu. 1920'li yillarin sonunda donemin gazetelerinde balolara oldukga ali§tigimiz vurgulaniyor. 
Oyle ki, 1929 Matbuat Cemiyeti balosunda evvelkilerde oldugu gibi kiyafetsiz olan yoktu bu hal 
memleket igin iftihar edilecek bir husustur diye donemin gazetelerinde yorumlanmi§tir.11 Politik 
aniamda, once kadrolarin, milletvekili ve yijksek burokratlarin bu balolarda bulunmasi, modern Bati 
danslarini ogrenip yapmasi, boylece halka ornek olmasi bekleniyordu. Bati toplumlarinda sikga 
rastlanan ve eglence kiJIturunun ve sosyal ya§amin onemli bir pargasi sayilan balolar, yeni 
Cumhuriyet'te eski gelenekleri silme ve onlarin yerine yeni ali§kanliklari getirmenin bir araci olarak 
g6ruluyordu.12 Bu ilk a§amada soz konusu gevrelerle yakin temasta bulunan, devletle olan ili§kilerini 

276 



ilerletmek ve yiJkselmek isteyen yeni tip i§ adamlari da boyle eglencelere katiliyorlardi. Ankara'da bu 
yenilikler surerken istanbul'un belirii gevrelerinde Bati tarzi eglence hayati zaten biraz daha bilgili ve 
gorgiJIu bir §ekilde devam ediyordu. Kemal Tahir romaninda, Tarabya'da ki maskeli balodan ve Qok 
eglenceli gegen ayni zamanda kiyafet yari§masinin diJzenlendigi ve kazanan giftlerin kazandigi 
armaganlardan bahseder.13 Zaten bu tur eglence tarzlari yeni degildi. Osmanli tariiiinde ilk olarak 
Sultan Abdulmecid'in, Fransiz Elgisi Touvernol'un elgilikte verdigi baloya katilmasi, Sultan 
Abdulaziz'in Avrupa'ya yapmi§ oldugu seyahat, Bati etkisini ilk etapta halka degilse de Istanbul 
sosyetesine sokmu§tu.14 Dolayisiyla, yukaridan gelen destek ve koruma altinda, TiJrkiye'nin Osmanli 
toplumundan beri Batilila§makta olan kesimleri istedikleri gibi eglenecek ortamlari, mekanlari 
bulabildiler. Qogalan gazinolar, muzikli lokantalar vb. yeni eglence igin en uygun yerler olarak 
goruldiJIer. 

Birinci DiJnya Sava§i'na kadar Istanbul ve ozellikle Beyoglu her tiJr eglencelerini surdiJruyor, 
tiyatrosu, muzigi ve sinemasi lie bir ya§am tarzi sunuyordu. MiJtareke ve i§gal yillari lie zor gunler 
ya§ansa da eglence devam ediyor. Fuhu§tan kumara, igkiden dansa eglencenin her ge§idi i§gal 
kuvvetleri tarafindan koruklenirken ayni zamanda i§gal kuvvetleri asayi§i bozan en buyijk tehlike 
oluyorlardi.15 Rusya'dan kagan Rus gogmenler de bu garkin onemli bir malzemesi olu§turuyorlardi.16 
GuniJmuzde normal kar§ilanan, ama o donemlerde yalniz MusliJman toplumlarda degil, tiJm diJnyada 
kinanan fuhu§, igki ve kumar vb. Osmanli toplumunda da vardi ve yonetimler tarafindan 
6nlenemiyordu.17 Kumaria ilgili, Emniyet kayitlarinda Rus miJIteciler tarafindan sadece Beyoglu'nda 
oynatilmasina musaade edildigi halde tombalayi MiJsluman mahallelerinde de oynattiklari ogrenilince 
oynatilmasi yasaklanmi§ti.18 Mutareke yillari lie birlikte Ingiliz, Fransiz ve Italyan askerlerinin i§gali 
yam sira ozellikle Beyaz Ruslarin19 gelip lokanta, konser, bar, kabare ve kumarhaneleri 
canlandiricinca Beyoglu yeni bir gehre kazanir. Genelde Rus gogmenlerinin aktif rol aldigi bu 
i§letmelerde Osmanli gengleri Ruslara ozgij gece hayati ve eglencesi lie tani§ir.20 

1900'lu yillarin ilk geyreginde sur igi Istanbul'unda yeti§en gengler, muhafazakar 
mahallelerinden kozmopolit Beyoglu'na eglenmeye gitmeleri, o donem ku§agi igin gok onemliydi. 
Beyoglu farkli bir dunya demekti. Pera, o zamanlarlarin eglence diyari, tiyatrolar, kafe§atanlar, 
Avrupai tarz igkili restoranlar, kalabalik caddeler her milletten insanin kaynadigi Cadde-i Kebir, lo§ ve 
hizbe meyhaneler, malum evier. Geceleri caddeler havagazi lambalari lie aydinlatilmakta, atli tramvay 
seferleri diJzenli, Cadde-i Kebir'in iki yaninda yukselen sijtunlu ve heykellerle siJslu yuksek binalari, 
kisacasi o donemin Avrupai tarz Pera'si. Diger tarafta, Musluman mahallelerden olu§an eski Istanbul, 
insanlar vakitlerinin gogunu evierinde gegiren, daracik sokaklari geli§iguzel caddeleri, geceleri 
karanlik, yazin tozlu, ki§in gamurlu yollari lie igine kapanik halkin sinirli diJnyasi. Eski Istanbul'dan 
Pera'ya eglenmeye gidenler Galata'nin arka sokaklarinin birinde kiyafetini gikarip pantolon ve ceket 
giyer kiyafet bir po§ete sokulup d6nu§te yine ayni yerde giyilerek mahallelerine d6nulurdu.21 Osmanli 
insanini Bati'ya isindiran gizliden bir etkile§im devam eder giderdi. 



277 



Bati'da moda olan danslar, tango ve garliston vb. gok kisa zamanda Turkiye'de tanindi. 
Anayurdu Arjantin olan tangonun dunyaca unlendikten sonra birgok tango ge§idinin yaninda "Turkge 
Tango" turijnun de olu§tugu soylenebilir. Birgok §arkici bu turij hayli populerle§tirip yayginla§tirmi§tir, 
hatta MiJnir Nurettin bile ilk plaklarinin birinde tango soyledigi goruliJr. 

Cumhuriyet'in ilk yillarinda belli kesimden gelen insanlar ve ancak belirii yerlerde birbirleriyle 
kalabalik arasinda dans edebiliyorlardi. Gene de butun bu, "Batililar Gibi Ya§ama" gidi§inin iginde 
bijyuk acemilikler, yadirgayi§lar, §a§kinliklar, §oklar vardi. Vaktiyle, Osmanli imparatorlugu igindeki 
MiJsluman olmayan azmliklar oncelikle goz onunde bulundurularak agilmi§ olan yabanci okullarda 
okuyan Turk ogrenci sayisi, Cumhuriyet'ten sonra iyice artti. Bu okullar, du§unce duzeyindeki egitimie 
birlikte hayat ve ya§ama tarzi diJzeyinde de Batilali§tirici unsurlar olarak gorev ustlendiler. Bu 
okullardan yeti§en "segkin"ler tipki Osmanli doneminin "saray" ya da "konak" mensuplari gibi topluma 
model olarak sunulduklari goriJIdu. 

1920'li yillarin sonlarina dogru yilba§i eglenceleri yeni Cumhuriyet'te buyuk bir hizia ya§anmaya 
ve adet olmaya ba§ladi. Ozel eglenceler ve davetler unlu mekanlarda verilir oldu. Yilba§i Eglence 
merkezleri ise, Taksim, Gardenbar, Turkuaz ve Perapalas gibi yerlerdi.22 

Turkiye geleneksel olarak Bati'nin di§inda olmakla birlikte ayni zamanda Bati'nin en yakin 
kom§ularindan biriydi de. Bu durum, gelen yeniligin hem gabuk gelmesine, gabuk yayilmasina hem 
de, hala hafifge "yabanci" kalmasina yol agiyor. Ornegin gramofon, kendi gaginda gok heyecan 
yaratmi§ti. Nitekim gramofon kullaniminin yayginla§tigi yillarda Odeon ya da Sahibinin Sesi (His 
Master's Voice) gibi plak §irketlerinin en biJyuk pazarlarinin Turkiye oldugu soylenir. Zaten 1920'li 
yillarin gazete ve dergilerinde reklamlari boy boy gikmaktadir.23 Radyonun yayginla§madigi bir 
donemde plak, gok merkezli bir kiJIturun araci oluyordu. 

Sinema da eglence hayati iginde teknolojinin sonuglarmm yarattigi onemli bir yeniliktir. Zamania 
sinema insanlarin hayatmi belirleyen bir teknik arag haline gelecekti.24 Sinema yildizlari insanlarin 
hayatlarinda onemli biryer edineceklerdi. 

Giyim Ku§am ve Moda 

Moda kavraminin pek fazia bilinmedigi, Batilila§mada onemli adimlarin atilmadigi donemde 
toplumu gorsel olarak tanitan giysi, genelde bigim olarak farkliliklar gostermeyen fakat, §ekli, dokusu, 
rengi gibi ozelliklerinde farkliliklari di§a vuran gizli bir aniatim §eklidir.25 Giyim insanin temel ihtiyaci 
olmanin yaninda, her zaman belli kulturel belirlenimlere uyarak "temel ihtiyacin" otesinde aniamlar 
kazanmi§tir. Giyim ayni zamanda bir ki§isel "di§avurum" aracidir ve kullananin ki§iligi ve yapisi 
hakkinda bir mesaj verir. Ve bununia birlikte §uphesiz iginde yer aldigi kulturel yapiya gore degi§ir. 
Giyim, bir kulturun en onemli ogelerinden, kolayca gozle gorulur pargalarmdan oldugu igin, kulturel bir 
degi§im gegiren Turkiye'de bir hayli eski zamandan beri §u ya da bu bigimde gijndemde bulunurdu. 
Kulturel degi§im hamlesi de, gogu zaman yukandan a§agiya, devlet eliyle geli§tigi igin gundemde 

278 



bulunu§ bigimi genellikle bir zorlamaya tekabiJI etti. Batilila§ma ya da modernle§me zorunlulugunu 
ya§ami§ toplumlarda bu durumlar sikga goriJImektedir. Tarz, adet, gelenekselle§mi§ ya da kabul 
g6rmu§ giyim veya hakim kiyafet bigimleri ile ayrim yapma gabasina dayanan her moda taniminda, 
moda adini hak etmesi igin bir degi§imin olmasi §arttir.26 

Yogun tuketim ve gosteri§in etkisiyle giyini§ler arasinda ayrimlar da yok olmaya ba§liyor. 
Varlikia birlikte gelen kent giyimi giderek ortak modalann olu§masini sagliyor. Topluluklarin giyim 
§ekilleri birbirleriyle benze§ir hale geliyor. Halk ise zaman zaman gelenekselle§mi§ giyim §eklinden 
vazgegirilecegini aniayinca direnme sijrecine giriyor. Frenk gomleginden puskullu bela olarak anilan 
fese ve son olarak §apka devriminde ayni manzara ile kar§ila§mak mijmkundur. Modernle§me tarihi 
bir zorunluluktu. Kaginilmaz olan, degi§ikligin kendisiydi. Tarti§ilan ise yapilacak degi§ikliklerin 
y6ntemiydi.27 

III. Selim'in Nizam-i Cedid'i, giyimdeki yeniligiyle de etkili olmu§tu. II. Mahmut'un fesi getirmesi 
daha bijyuk tepkilerle kar§ila§ti ve kan dokulmesine bile yol agti tipki sonradan fesin yasaklanmasi 
gibi. Ozetle, giyimin bir kulturel degi§im gostergesi olma niteligi Osmanli Devleti'nde devralinmi§ bir 
olgudur. Ayni zamanda, degi§imin yukaridan a§agiya zorlanmasi sonucu, bir giyim tipinin bir sinifsal 
konuma tekabul etmesi de ayni tarihin bir ba§ka yan sonucudur. Me§rutiyet'le birlikte ba§ta giyim 
ku§am olmak iJzere toplumda biJyuk degi§iklikler olmu§tur. Her §eyimiz Bati ornegine gore duzenlenir, 
§alvarin yerini pantolon alir, Frenk gomlegi, mintanin yerine geger, yukluklerin raflarin, dolaplarin, 
sedirlerin, yerini alafranga e§yalar alir; mobilyalar odalari doldurur. Fes ve puskul gibi gar§af ve pegeyi 
gikarip ba§ka bir g6runu§ igine girilir. Once askerlikte §apkaya dogru adimlar atilir, kalpaktan 
kabalaga gegilir. Garplila§mada adimlar buyijk bir hiz kazanir.28 

Her toplumun kendine ozgij giyim ku§am anlayi§i mevcuttur. Bu anlayi§in moda olarak 
yayilabilmesi sistemli bir y6nlendiri§ gerektirir. GiJnun §artlari ve yenilik arayi§i da modayi destekler. 
Fakat her zaman toplumun istekleri gergekle§mez ve siyasi otoritelerin istekleri neticesinde 
yonlendirilirler. Osmanli'nin gagda§ toplumsal degi§imi orduyla ba§lami§ti. Askeri kiyafetlerde gorulen 
Avrupai tarz toplumun diger kesimlerinde gorulmekte gecikmez. Devlet memurlari ve Istanbul halki 
kisa SLJrede ba§taki sarigi birakip setre pantolonu tercih eder. Kadin ise Avrupai tarz moda giyiminde 
biraz geride kalir. Gelenek ve inani§lar agir basar. Fakat yayginla§an kent ya§ami moda ozlemini 
korukler ve ortunme degi§ime ugrayarak bir gosteri ve siJs unsuru ta§imaya ba§lar. Avrupa modasinin 
etkisiyle ferace ve ya§mak tarihe kari§irken §ik gar§aflar, ma§lah (sijslu ba§ortu) ve yeldirmeler (hafif 
manto) Bogaz'da, mesire yerlerinde, kir ve bahgeler ile kadin kadina g6ru§melerde giyilir. Ozellikle 
ma§lah ve yeldirme ile §ehir merkezlerine inilmezdi. Qar§af genelde siyah olmakla birlikte geng kizlar 
gar§aflarinin agik renk olmasina dikkat ederlerdi. Zamania her renkten gar§af moda haline geldi. Pege 
gar§af rengine uydurulur ganta ve §emsiye gibi aksesuarlaria da siJslenirdi. Gitgide gar§af daralir, 
kadinin vijcut hatlari ortaya gikar. Dar etekle ince gorijnmek modadir. Sava§ yillarinda tesettiJre 
dikkat gittikge azalacak Rus gogmenlerin etkisiyle de Osmanli hanimlari arasinda "Rus ba§i" moda 
olacaktir. Her turlu elbise ile ba§a sarilan e§arpla sokaga gikilir. Bir zaman moda olan Qar§af demode 

279 



olmaya ba§lar. Qar§af ismen kalkmasa da Bati kadin giysilerinden fark edilmeyecek oranda degi§ime 
ugrar. Artik Turk kadini Cumhuriyet donemi koklu kiyafet degi§ikliklerine hazirdir.29 Halbuki daha 
yakin bir donemde 31 Mart Vakasi sonrasi bir erkek, Tepeba§i'ndaki bir konsere bir kadini gar§afsiz 
goturdu diye, yonetim, o gun kadini §ehirden surmeye kalkmi§ti.30 Donemin Emniyet kayitlarinda igki 
igip havaya ate§ etme gibi asayi§i bozucu hareketler iginde bulunanlar da surgijn ediliyorlardi.31 Bu 
durum bize gosteriyor ki, iki olay ayni derecede sakincali bulunuyordu. Osmanli son doneminde 
modayi belirleyen yer olan Beyoglu; Paris, Londra ve Avrupa'nin en onemli merkezlerinin modasini 
gunu gunune istanbul'a yansitan bolge niteligindedir. Pera sosyetesinin en zengin Rum ailelerinden 
birine mensup Madam Siniossoglon, yeni gikan ilk incecik ipek goraplari giyen kadin oldu. Onceleri 
gorap giyinip giyinmediginden ku§ku duyuluyordu. ipek gorap adeta yeni bir gag agmi§ti. "Eskiden 
bacaklari ortmek igin giyilirken artik bacaklari soymak igin giyiliyor" §eklinde yorumlar yapilmaya 
ba§lanmi§ti.32 1920'li yillarda gorap oldukga yayginla§acakti. Kadin dergisinde, kisa etek ve ince 
goraplaria evde, koltukta, merdivende, lokantada, sokakta ve yataga girerken nasil iiareket edilmesi 
gerektigi resimlerle kadinlara ogretilmekteydi.33 

istanbulini de, redingotu da, kolali gomlegi de giyenler, ust siniflarm giyinme iJslubu ve yontemi 
de ge§itli etmenlere bagli olarak degi§mekteydi. Ancak, Osmanlilar son donemdeki fesleriyle olsun, 
ba§ka kilik kiyafet ozellikleriyle olsun, taklit ettikleri Bati'ya kar§i bir farkliligi korumakta kararliydilar. 
Cumhuriyet'ten ve ozellikle "kiyafet inkilabi"ndan sonra Bati tek olgij oldu ve buna uymayan giyim 
tarzlari yasaklandi. Boylece Cumhuriyet doneminde giyim-ku§am zorunlu olarak politik bir aniam 
kazandi. Sag modasi ise, zaman zaman degi§iklik gosterir. Kisa sag moda iken 1925'lerde 
Amerika'da ba§layan yeni tip sag modeli; kulak, yanak ve boynu dolayacak uzun saglardir. Kisa saga 
buyuk bir darbe olmu§tur.34 Diger taraftan 1928'de ise, adam karisini, sagini uzatiyor diye bo§amaya 
kalkmi§tir.35 Yani moda yer ve zamana gore oldukga degi§kenlik gosteren bir olgu haline gelmi§ti. 
Moda ayakkabilara da yansir fosforlu okgeler, iskarpinler moda olur. Ayrica 1929'da hakim olan renk 
saridir ve her yil hakim renk degi§mektedir. Etekler uzundur fakat her tarafi degil on uzun arka 
kisadir.36 Yalniz, kapali MiJsluman toplumunda kadin giyimine miJdahale etmenin fazia tepkiye yol 
agacagi du§uncesiyle burada yasal tedbir getirilmedi ama "gar§af" gibi giyimlerin resmi otoritenin 
ho§una gitmedigi her §ekilde belli edildi. Bu ko§ullarda dini muhalefet, yasalarin yasakladigindan 
vazgegmek zorunda kalsa da, yeni gergeve iginde kendi farkini agikga gosterecek yeni kilik ve 
kiyafetlerini olu§turdu. Toplumsal degi§imde atilan bu laik adimlar ayni zamanda dinin gergek oziJne 
donmek ve geriligin zararli etkilerinden kurtarmayi hedef edinmi§tir. 

Zaten Cumhuriyet'in ilk yillarinda gergekle§tirilen toplumsal ve kulturel degi§imlerin gogu dolayli 
da olsa laiklikle ilgilidir.37 Osmanli Batilila§masi, Batili olmayan bir toplumun laik olmadan 
Batilila§manin mumkijn olamayacagini gosteriyordu.38 Modernle§en Turkiye'de, yeni ba§kent 
Ankara'da yakin bir zamana kadar erkek gorunce duvar dibine oturan kadinlarin hemcinsleri 1929'da 
balolarda dans partneri haline gelmi§lerdi.39 Modern toplum olma Batilila§mayi, Batilila§ma ise, laik 
olmayi gerekli kiliyordu. 



280 



Osmanli toplumunda kadin guzelligi hakkindaki fikir ve anlayi§lari Avrupalilara benzemenin 
yaninda bazi farkliliklarda gosterir. Turkler genellikle beyaz, esmer ve tombul sayilabilecek kadinlari, 
ince ve sari§inlara tercih ederdi. Kadin yuz makyajinda ug §ey kullanirdi, Rastik, siJrme ve duzgun. 
istenen ve ragbet edilen guzellik anlayi§i bembeyaz bir yuz ile kapkara goz ve ka§tir. Daha fazlasini 
gosteremeyen Osmanli kadini bu ug ozelligini on plana gikartmaya gali§irdi. Ka§lara rastik, gozlere 
siJrme yijzij beyazlatmak igin onceleri "duzgun" sonralari ise pudra sijrulurdu. Bu makyajin beiki de en 
luksij aim ortasina indirilen bir tutam sagtir.40 Cumhuriyet'le birlikte ozgurlugunu elde etmeye 
ba§layan Turk kadini daha rahat bir ortama kavu§abilecekti. 

Segkin tabaka bu degi§iklikten sonra Bati modalarini da rahatga izlemeye ba§ladilar. Bobstil, 
garliston ve daha nice Bati giyimleri TiJrkiye'de gorijldij. 1929'larda uzun etek modasi ba§ gosterince 
donemin gazetelerinde garpik bacaklilar ne kadar memnun olacak diye yorumlar yapilir ve bu 
modanin uzun surmeyeceginden bahsedilir.41 Resmi ideolojinin segkin giyim orneklerinin yam sira bir 
de ozellikle Batilila§mayi fikren benimseyip maddi imkanlari yetmeyen kismen yoksul daha gok kugiJk 
memur kesimlerinin mutevazi usiubu olu§tu. Bu degi§imlerden en az etkilenenler, giyime en gok 
"temel insan ihtiyaci" bagiyla bagli kalan koyliJIerdi. Ama onlar da kasket gibi yeni siJrum mallarina 
ali§tilar, kasket koylij tarafinda oyle benimsendi ki ondan bir daha vazgegemediler. 

1950'lerin sonuna kadar istanbul'da §ik ve Batili giyim, yerii azinlik ve Levantenlerin de ugrak 
yerlerinden olan Mayer, Kolaro, Baker, Lyon, Lazzaro Franko, Amiralis gibi azinlik dukkanlarindan 
yayildi. Ayni donemde "naylon" salgini patlak verdi. Erkeklerde naylon gomiek, kadinlarda naylon 
gama§ir bir §iklik araci sayildi. Cumhuriyet donemi boyunca kadin giyimi psikolojik bakimdan daha 
sorunlu olmu§tur, gunkij cinsel tabular burada ister istemez onemli bir rol oynamaktadir. §ehirli 
kadinlar agisindan sorun, potansiyel olarak Bati taklitgiligi ile istedigi gibi giyinme ozgijrlugu arasinda 
bir yerlerde yatmaktadir. Soz geli§i bir donemde Bati'dan mini etek modasi gelmi§, burada da modaya 
uyan bir gok geng kadin gikmi§ti. Bir bakima, bu giyim bigiminden en gok tedirgin olanlann da bizzat 
modayi uygulayanlarin bazilari oldugu soylenebilir, gunkiJ onlar da tabularin guciJnu kendi iglerinde 
ta§imaya devam ediyorlardi.42 

Turkiye tarihinde ge§itli donemlerde giyimin toplumu degi§tirmede bir zorlamaya ugramasi, 
modern giyimde geleneksel degi§im yapilamamasi sonucunu getirdi. Boyle bir zorlamaya 
ba§vurulmami§ bir toplumda, insanlar geleneksel kiyafetlerle de, uygun gordijkleri yer ve zamanda 
Bati tarzi kiyafetlerle de gezerler. Bugun bolgeleri siJrekli birbirine agilan dunyada, Bati kendisi de, bu 
gibi kiliklari kendi giyim modasina ta§iyabiliyor. Ayrica, bir gelenekten gikan bir giyim modernle§tirilip 
bigimi stilize edilerek moda yapildigi goriJImektedir. 

Yeme igme KiJIturu 

DiJnyanin en zengin ug temel mutfaginin Osmanli, Qin ve Fransiz mutfaklari oldugu soylenir. 
Her ug toplumda da zengin ve ge§itli yoresel mutfaklar ve bunlardan ogrenilen yemekleri birle§tirip 
zenginle§tirecek, merkezi "saray"lar vardi. Osmanli mutfaginin diger ikisinden ayrilan bir yam, 

281 



yoreden ba§ka ge§itli etnik yapilarin yemeklerini de ozijmleyebilmesi ve biJnyesinde toplayabilmesidir. 
Boylece ge§itli bolgesel gorbalar ve soguk mezeler, boreklerin yam sira zeytinyagli sebzeler, acili 
kebaplarin yam sira baliklar ya da tencere yemekleri gibi oldukga heterojen pi§irme tarzlan bu 
mutfaga ciddi bir zenginlik ve ge§itlilik ve bolluk katti. 

Batilila§ma her alanda oldugu gibi yeme-igme alamnda da yeni ali§kanliklar yaratti. En ba§ta, 
yeme bigimi degi§ti, ta§inabilir sini yerine sabit yemek masasi ve sandalye, ayrica gatal, bigak vb. bu 
yemek yeme bigimini ogrenip evinde uygulayan aileler di§inda Pera'nin modern lokantalari da 
toplumsal bir model olu§turmu§lardi. Bati yemekleri yalniz tat bakimindan degil, bijtun bir duzenleni§ 
tarzi bakimindan da farkli bigimler (ka§ik gatallarin sofradaki yerinden, pegeteye ya da soguk yemek 
mi once, sicak yemek mi vb.) getiriyordu. 

Zaten kozmopolit bir yapiya sahip olan Turk mutfaginin Bati yemekleri kar§isinda yok olmasini 
gerektiren bir neden yoktu. Beiki de yeni birzenginlikti. Nitekim birgok lokantada hala iki tijrden yemek 
bir arada bulunuyordu. Ama Osmanli mutfagi gene de birgok ozelligini kaybediyordu. Bu, yemek 
geleneklerinin bir kismini kaybeden ba§ka toplumlarinkinden daha degi§ik bir durumdur. Ornegin 
Fransa'da ve ingiltere'de bazi yemekler, yapilmalari modern ko§ullarda gok gijg oldugu igin unutuldu. 
Turkiye'de ise unutma nedeni yalnizca gugluk degildir. ince bir mutfagin varolma ko§ullarindan biri 
maddi imkani kulturel geli§mi§likle birle§tirebilen segkin aileler ve toplumdu.43 istanbul'un soylu ve 
koklij yemek geleneginde Dogu lie Bati'nm sentezini gormek mumkundur. Dunyanin dort bir 
k6§esinden ta§inan yiyecek ve igecek maddeleri koklu Osmanli mutfagina malzeme olarak 
giriyordu.44 

Laikle§me oncesinde Turkiye'de igki igmenin, ozellikle kamuya agik yerlerde igki igmenin, belli 
gijglukleri vardi. Buna ragmen meyhane, toplumda yerle§mi§ bir kurumdu. Cumhuriyet sonrasinda 
hayata kadinia erkegin birlikte katilmasi ali§kanligi gene kati tabularia geli§tigi igin kadinlarin 
gidebilecegi igkili yerler bir sorun haline geldi. Qunku gok yakin gegmi§te bile boyle durumlarin 
getirdigi olumsuz sonuglar mevcuttu. Ba§langigta segkinlere ozgu Batilila§mi§ mekanlar bu amaca 
hizmet ediyordu. Zamania, toplumsal evrim iginde, kadinlara taninan alan ve ho§g6ru geni§ledi. 
Ornegin istanbul'un Qigek Pasaji45 ya da Kumkapi gibi yalniz erkeklerin gittigi meyhaneleriyle 
taninmi§ yerlerinde kadinlarin varligi ali§ilmi§ bir durum haline geldi. Buna ragmen meyhaneler ve 
igkili gazinolar aile ortami ve ibadethanelerden uzak tutulmaya gali§ildigini gorijyoruz. Kumkapi'da 
sahibi oldugu gazinoda igki satmak isteyen Vartan Agopyan'in ruhsat talebi, gazinonun camiye yakin 
olmasi mijnasebetiyle kabul edilmedigi anla§iliyor.46 

Turkgede "lokanta" aniamina gelen kelime "a§evi" idi (a§ kelimesinin ash Farsgadir). Lokanta 
italyancadan alindi. Bu ikili, birinin "halk tipi" oburijnun "Batili" bigiminde bir sure kullanildiktan sonra, 
Turkgede "restoran" da kullanilmaya ba§landi. Lokantalar modernle§me doneminde toplumsal alanda, 
toplu olarak yemek yenilen mekanlardir ve dolayisiyla lokantalarda yemek yemek de ali§ilagelmi§ 
geleneksel olgulerden farklilik g6sterir.47 

282 



Osmanli doneminin son gunlerinde Pera'da, ge§itli Avrupa mutfaklarini istanbul'a ta§iyan ve 
temsil eden lokantalar agilmi§ti. Fransiz, Alman, italyan, ingiliz tipi yemekler vardi. Ayni zamanda, 
Osmanli yemeginin gelenegine gore pi§tigi lokantalari da gormek mumkundij. 1930'lara dogru bu 
alanda yogun faaliyetler igerisinde sayilabilecek Rus gogmenlerinin faaliyetleri, Turkiye'nin lokanta 
yemegi ali§kanliklarina damgasini vurdu.48 Bu yabancilar Osmanli ba§kentinin zevk ve eglence 
hayatini Avrupa standartlarina eri§mesine ve §ehrin modernle§mesine hissedilir bir katkida 
bulunmu§lardir. 

GiJzellik Yari§malari 

Cumhuriyet'in ilkyillarindan beri, diJnya guzellik yari§malarina katilmak, birdonemin Eurovizyon 
§arki yari§malarinda oldugu gibi, Bati dunyasi He butunle§menin pargasi sayilmi§ti. Guzellik 
yari§malari bir moda olarak dunyayi sariyordu. Amerika'da en masum baki§li kiz yari§masi dahi 
yapilmi§ti.49 1929'daki Cumhuriyet gazetesinin duzenledigi guzellik yari§masinin kraligesi Feriha 
Tevfik olmu§tu. Guzellik anlayi§i izafi ve ki§iden ki§iye degi§kenlik gosteren bir kavramdi. Donemin 
gazetelerinde segilen guzeller yer yer begenilmeyip tenkit edilmi§tir. Osmanli toplumunda vucut 
olgiJIerinden ziyade en gok goriJIen yerler onemliydi. O da ka§, goz gerisi soz diye ifade edilirdi. Azicik 
tombulluk igin "iki dirhem et bin ayip orter" diye atasozu haline gegmi§ ifadeler kullanilirdi. Fakat her 
§eyin degi§tigi gibi guzellik kavrami da degi§ecek, incelik ve bronzluk guzellik yari§malarinda tercih 
edilir hale gelecekti. 1930 yilinda ise ayni gazetenin guzeli MiJbeccel Namik Hanim'dir. Feriha Tevfik 
ise, Amerika'ya diJnya guzellik mijsabakasina gider. Mubeccel Hanim ise giyecek elbisesi olmadigi 
igin Amerika'ya gidemedigi gazetelere haber olur.50 Degi§en toplumda yalnizca fiziki guzellik degil 
ses guzellik yari§malari da yapilir hale gelmi§ti. Cumhuriyet gazetesinin tertip ettigi yari§mada ses 
kraligesi Hudadat §akir Hanim segilmi§ti.51 Guzellik yari§malarina olan bu ilgi yakin bir zaman sonra 
Keriman Halis'in Dunya guzellik kraligesi segilmesiyle doruga gikmi§ti. 

Gezme KiJIturu 

Osmanli insaninin eglence igin gezip tozmasi, imkanlarinin kisitliligi ve toplumsal yapi 
nedeniyle, oldukga sinirli oldugu bilinir. Ote yandan, geni§ topraklar fetheden bir imparatorlukta ge§itli 
tiJrlerden i§ler nedeniyle seyahatler her zaman suregelmi§ti. Bu amagia yeterii bir han ve kervansaray 
sistemi kurulmu§tu. SiJrekli seferler, iskanlar, ig isyanlar, ayrica haberle§me, para, mal aktarimi ve 
ticaret dolayisiyla yolculuklar yapilmaktaydi. Ama bunun yam sira gezmek, yer gormek gibi aktiviteler 
kendi ba§ina amag olmuyordu. 

Osmanh'nin son donemlerinde seyahat edenler, oncelikle zorunlu nedenlerle bir yerlere giden 
biJrokrat memur veya askerlerdi. Koylij ve kasabalilar arasinda dar bir gergevenin di§ina hig gikmami§ 
olan gogunluktaydi (askerlik ve hacca gitmeler harig). istanbul'da bile mahalleler, kendine yeterlilik 
ilkesine gore kurulu oldugu igin, ancak sinirli amaglaria §ehir iginde geziliyordu. Ve dogru diJrust bir 
toplu ta§ima sistemi yoktu. istanbul'da ba§lica ta§it at arabasiydi. Bunun yam sira Bogaz'da veya 
Halig'te yolcu ta§iyan ge§itli kayiklar vardi. 

283 



§ehir iginde gunubirlik gezme azdi. Yaygin sayilabilecek durum, akrabalarin birbirlerine gece 
yatisina gitmeleriydi. Belli bir saatten sonra ta§ima araglarinin olmamasi ve yeterii aydinlatmanin 
bulunmamasi guvenlik ve asayi§i tehdit ediyordu. Osmanli Devleti'nin son yillarinda ki Emniyet 
kayitlarinda asayi§i ve gijvenligi bozan birgok olaya rastlanir.52 Bu durum gece yatilarini kaginilmaz 
hale getirir. Bu yijzden eski evierde hemen hemen her odada bulunan ve yukluk diye adiandirilan 
bijyuk dolaplar vardi. Bunlar elbise degi§tirmeden, yatmaya veya yatak, yorganlarin konulmasina 
kadar ge§itli alanlarda kullanilirlardi (bu nedenle yangin giktiginda bekgiler hangi semtte oldugunu 
bagirarak haber verirlerdi: uzakta olanlar haberi duyup kendi evierini kurtarmaya ko§sun diye). ilk 
ciddi kamu ta§imaciligi atli tramvayla gergekle§ti (1869) ve uzun yillar boyunca da istanbul'da 
tramvay ba§lica ula§im araci oldu. Ancak 1914'te istanbul'un bijtun tramvaylari elektrikle i§lemeye 
ba§ladi. Taksilerin yayginla§maya ba§ladigi yillardada atli araba belli mesafelerde i§e yarayan ozel 
bir ta§ima araci olarak devam etti. §ehir alaninin gok daha dar oldugu Anadolu merkezlerinde at 
arabalari, ozellikle fayton tipi, uzun zaman varligini korudu. Zamania bunlarin eski, siJslu puslulijgu 
kalmadi, atlari peri§anla§ti, sonunda otomobil kar§isinda busbutun ortadan kalktilar. 19. yy'da denizle 
igli di§li olan istanbul'da kayiklar yetmez oldu. 1850'lerin sonunda kurulan §irketi-i Hayriye 
Cumhuriyet doneminde de devam etmi§tir. 1930'da Halig, Bogaz ve Uskudar seferlerini §irket-i 
Hayriye, Moda, Kalami§, Adalar seferlerini de Seyr-i Sefain §irketi yapiyordu. Ozellikle §irketi 
Hayriye'nin kurulmasi lie Bogazigi gezintileri ula§im kolayligindan dolayi onem kazanmi§tir.53 

Osmanli imparatorlugu'nun son yillarinda "gezme-tozma" bir hayli sinirli olmakla birlikte, 
herkesin hem akraba ziyaretlerine, hem de kamusal eglencelere gittigi Bayram gijnleri di§inda bir de 
mesireler vardi. Kijguksu, Goksu, Kurbagalidere ve Ku§dili, Kagithane, Qubuklu, Beykoz, Yu§a 
Tepesi, Kavacik, Alemdag gibi belirii yerlerde beyler ve hanimlar, ayri ayri kayiklar ya da arabalaria 
gezmeye gikarlardi. Bu gezinti yerlerinin her birinin ayri bir ozelligi vardi. Kimisine suyu igin, kimisinin 
yeri ve dogal gijzelligi igin gidilirdi. Bazi yerde paga igilir, ayrica her gezinti yerinin de ayri bir saati 
olurdu.54 Bu mesireler ayni zamanda o gunijn ko§ullarina gore bir "flort" imkani sagliyordu. El 
i§aretleri ya da mendillerle yapilan ge§itli imalaria, "mesajlar" alinip verilirdi. Kayiklarda galgicilar da 
bulunur, "me§k" edilirdi. §ikligin her turlusu en gok buralarda sergilenirdi. ig gekme "seviyorum", 
dudak bijkme "opmek" aniamindadir. Zampara kibriti gakmasiyla "ate§ bacayi sardi", ardindan mendil 
tutulup ig gekilir ve "seni kokluyorum" mesaji verilir. Ceket baglandi mi "seni bir sarsam" derken 
mendil gikar. Beyaz mendil: Temiz duygularim var, Pembe mendil: Gonlum sende demektir, Mavi 
mendil: Qok Kibarsiniz, Mor Mendil: igim yaniyor, Al mendil: Beni sinene al. Kadin olsun erkek olsun, 
nerede olursa olsun bu halk mesajlari yazilmasa da basilmasa da hertarafta bilinirdi. 

Bunlara ek olarak parmagini gitlatir, "hadi artik" gibilerinden sabirsizlik belirtilir. Ya da 
bastonunu §6yle bir gevirip yetti artik denilebilirdi. Dili dudak kenarindan gostermek daha yakin olmayi 
aniatir. Utanmaz zamparalar ise dudagini yalayip, kadinin bal gibi oldugunu ima ederler. Bazi 
hatunlar ka§ gatip darildiklarini beyan etseler de, ayaklarini titretip, sabir ve tahammullerinin 
kalmadigini belirtirlerdi. Arabada ve sandalda ki kadinin kucagina gigek atanlar, goguslerine bir anda 
lavanta sikanlar, kokulu ve gigekli a§k mektuplari firlatanlar olurdu. Ama kadinlara dokunmak olmazdi, 

284 



tutma ve elleme cezasi ibreti alem igin sopalikti. Sopanin sayisi yasayla degil, zaptiyenin insafina 
bagliydi.55 Mevcut yonetim ozellikle kadinlarin agik sagik olarak yabancilaria gezmesi ve adaba 
uygun olmayan girkin faaliyetlerde bulunulmamasi igin onlemler almaya gali§sa da pek ba§arili 
olamami§tir. Daiiiliye Nezaretince Emniyet Dairesi'ne gonderilen 1920 tariiili tezkirede boyle 
durumlarin engellenmesi istenmi§tir.56 

Mesire tipi gezinti Cumhuriyet'in ilk yillarinda a§agi yukari ayni bigimde devam etti. Daiia 
sonralari gezilen yerler de gogaldi. Ayrica piknik tipi kirsal gezintiye, daiia kentii semtlerde gezme de 
ekiendi. Ramazan boyunca Direklerarasi, ayrica Beyoglu, §i§li taraflari da gezme yeri olarak onem 
kazandi. Cumhuriyet'in degi§en donemlerinde, gezme gunluk bir ihtiyagtir. Yakin zamana kadar 
varlikli aileler arasinda "yazlik-ki§lik" ali§kanligi da vardi. Cumhuriyet'in ilk donemlerinde Yalova ve 
Bursa ba§lica turizm merkezleriydi. Hatta Yalova'nin Istanbul il sinirlari igine alinmasinin nedeni 
budur (memurlarin il di§ina gikmak igin izin almalari geregini ortadan kaldirmak uzere). Bu ig turizm 
Cumhuriyet'in bijyuk olgude biJrokrat kokenii segkinlerine ozguydij. Turkiye tarihinde Batilila§manin 
birinci dereceden belirleyici bir rol oynadigi hayatin her alanmda ki degi§ikliklerinden anla§ilmaktadir. 
Batilila§manin ilk etkilerinden biri, Turkiye'nin kulturel hayatmda bir ikile§me yaratmak olmu§tur. 

Toplumsal etkile§imi saglayan diger onemli bir mekan da kahvehanelerdir. istanbul'da ilk 
kahvenin 16. yy'da agildigi soylenir. O zaman bu da bir yenilik oldugu igin §eyhulislamdan fetva almak 
gerektirmi§, daha sonra da ge§itli nedenlerle birkag kez kahvehaneler kapatilmi§ti. Bu yasaklar basit 
bir igki olan kahvenin kendisinden oturij degil, kahve igilen yerin toplumsal i§levinin tehlikeli 
gorunmesinden oturuydij. Hemen hemen hig kamusalla§mami§ bir hayat tarzi iginde insanlarin bir 
araya gelip her konuda, bu arada politik iktidar uzerine konu§abilecek bir yer bulmalari devleti 
tela§landirmi§ti. Sonugta kahvehane yerle§ti, ulusal gelenegin bir pargasi oldu. 19. yy'da gazete 
okunan kahveler de agilinca "kiraathane" gelenegi ba§ladi. Kahvehanenin kendine gore bir adabi 
vardi. Kahvehanede oturan bir kimse, tanidigi birisi geldiginde kahvehane sahibine ondan para 
almamasini ima eder. Yeni gelenin kahvesi oniJne kondugunda ikram sahibi yalnizca bedava 
aniaminda "caba" diye seslenir ve muhabbet devam eder.57 

Toplumsal ya§am igerisinde ihtiyag duyulan geleneksel kahvehanenin Batilisi olarak pastaneler 
de ayni i§levi gormeye ba§lami§ti. Boylelikle ilk pastaneler goriJImeye ba§ladi. Kahvehane ve pastane 
Batilila§manin kaynaklandigi yere gore ayri semtlerde olu§maktaydilar. Bugun genellikle anonim 
insan ili§kilerinin egemen oldugu pastane o donemde, Batilila§anlarin sayisi sinirli oldugu igin 
genellikle birbirlerini taniyan insanlarin toplandigi yerlerdi. Ne var ki, kahvehaneye gidenlerle 
pastaneye gidenlerin geldigi yerler ve kulturleri ayriydi ve zaten bu kulturel farklilik yuzunden bir grup, 
obiJr grubun gidip oturdugu yerde bulunmaktan ho§lanmiyordu. Istanbul Rumlarinin agtigi Beyoglu 
bolgesindeki pastaneler doneme damgasini vurmu§tu. Avrupa tipi pastanelerin ba§inda, Lebon, 
Markiz, Moulatie (Qikolatali pastalari lie unlu), Lyonnaise, To Vasilikon, Themistokli, High-Life 
(ilanlarinda segkinlerin bulu§ma yeri diye geger), Loryan vb. yerler en onemlileriydi.58 Kahvehaneler 



285 



yalnizca erkeklerin gittigi yerler olmamaliydi degi§en toplumda kadinlar igin 1929'da Istanbul 
Kadirga'da kahvehane agilmi§ti.59 

Bu ikile§me hayatin her alaninda kendini yeniden gosterdi. Misvakia di§ firgasindan, berberle 
kuafore kadar benzer ihtiyaglarin farkli kulturel usiuplar iginde giderilmesi ali§kanligi yerle§ti. Yeni 
olan, kijguk bir gevrede gegerii olan, Batili usiuptu. Ama uzun vadede bu iJslup daha gok belirleyici 
oldu. Fakat bugune kadar gifte standartli bir hayat tarzindan tarn olarak gikilmadi, bir sentez 
gergekle§emedi. Ote yandan, bu "gifte" degerlerdizisi de kendi safliklarini koruyamadi. Buna bir ornek 
olarak kadinlarin denize girmelerini ele alalim. Boyle bir olay hem dolayli, hem dolaysiz bigimde 
Batilila§manin bir sonucu sayilabilir: "Dolayli", gunku kadinin toplumsal hayatin birgok alanina 
girmeye ba§lamasi Batilila§maya baglidir; "dolaysiz", gunku zaten Bati'da kadinlar mayolarini giyip 
erkeklerle birlikte denize, havuza vb. girebiliyorlardi. Gergi mayo boylarinin olgusiJnun belirii bir 
standardi vardi.60 Osmanli doneminin son evrelerinde de zengin konutu olan yalilarda hanimlarin 
kimseye gorunmeden denize girmeleri igin gerekli duzenlemeler yapilmi§ti. Ama kamu iginde kadinin 
denize girmesi daha onemlisi mayo giymesi daha sonra gergekle§ti. Bu donemde yah aristokrasisi 
zaten marjinal kalmi§ti. istanbul'un ug onemli, kibar sayfiye semti olan Moda, Fenerbahge ve 
Bostanci'nin plajlari du§unulurse, ugijnde de kadinlar igin ayri ve gorece kapali yerler vardi. Her ne 
kadar sandallarm gogu bu kisimlar kar§isinda mevzilenirse de, orada kadin kadina bulunmak, 
kadinlara da belli bir rahatlik veriyor olmalidir ki, plajlarin bu ozelligi uzun yillar surmu§tur. O donemde 
denizi kullanma pek sik olmadigindan beraberinde yuzme bilenlerin sayisi da oldukga azdi. Denize 
du§enleri kurtaranlar gok itibar gorur madalya verilirdi.61 Boylece, sosyal hayati kulturel ve dini 
kurallar gergevesinde gizilen Osmanli insani gune§ banyosu ve yuzmeden yeterince yararlandigi 
s6ylenemez.62 Denize uzak Osmanli toplumu denizin keyfini gikarmayi Rus gogmenlerden 
6grenmi§ti. 1929 tarihii bir gazetede §imdilerde deniz keyfine doyum olmuyor §eklinde yorumlar 
yapilmi§ti.63 Kisacasi Batili olmayan bir bigimde denize giren kadinin denize girmesi Turkiye'ye ozgu 
bir bigimde olu§tu. 

Sonug 

Modernle§en diJnyaya ayak uydurma, Batilila§ma, Turkiye tarihinin Cumhuriyet doneminden gok 
once ba§lami§ti. Devam eden bu y6neli§ birgok a§amadan gegmi§, Turk toplum hayatinin onemli ve 
belirleyici bir pargasi haline gelmi§ti. 

Cumhuriyet doneminde ise en koklij degi§imler ya§andi. Cumhuriyet doneminin bir onemli 
farkliligi, belirii bir kiJItur politikasi olu§turmasi ve uygulamasi olmu§tur. 

Cumhuriyet donemi yenilikleri, alti asir boyunca kulturel etkile§imler sonucu, niteliksel degi§ime 
ugrayan oze yeniden sahip gikma olayidir. Bu agidan bakildiginda, yeni Cumhuriyet'in ta§idigi 
ideolojinin temel ta§larini olu§turan deger, kavram, kurum ve ilkeler tarihten gelen bir birikimin 
eseridir. Qagda? ve uygar olmanin §artlarini beraberinde getiren bu yakla§im, kurulan yeni devletin 
surekliliginin ve geleceginin guvencesi olduguna inanilmi§tir.64 

286 



Burada §unu da unutmamak gerektir ki, Batilila§manin Turk toplumuna kazandirdiklari yaninda 
kulturel bir bozulmayi da beraberinde getirmi§ olmasidir. Koca bir geleneksel kijltijr anlayi§i, yuzeysel 
Batilila§ma kar§isinda neredeyse yok olma durumuna geldi. Bunun yaninda Bati degerleri de tarn 
olarak yerle§ip kurumsalla§amadi. Derken elit kultur ile toplum kultijrij arasinda ugurumlar olu§tu.65 
1930'lara gelindiginde, ulkenin genel durumuna bakildiginda oldukga koklu bir degi§im gergekle§mi§ti. 
Fakat bir taraftan da kulturel ikilik ya§anmaktaydi. Kulturel bir kimlik arayi§i igerisindeki Cumhuriyet 
TiJrkiyesi'nin ba§lica sorunlarindan biri de kendi geleneksel kultur degerlerine sahip gikmak 
oldugundan, bunlari agiga gikarmak, aniamak ve bagnazliga du§meden gagda§ bir yorumla 
geli§tirmek gerekmektedir. Di§ dunya ile olan ili§kilerimizde hem kendi degerlerimizden koparmak, 
hem de onlara simsiki bagli kalarak ya§amayi bilmek gerekecektir. 



1 §erif Mardin, Turk Modernle§mesi, ileti§im Yay, Istanbul, 1999, s. 9. 

2 Muharrem Sevil, Turkiye'de Modernle§me ve Modernle§tiriciler, Vadi Yayinlari, Ankara, 
1999,8.43. 

3 Nilijfer Gole, istanbul'un intikami, Istanbul, Sayi, 3, 1992, s. 36-37. 

4 Niyazi Berkes, Turkiye'de Qagda§la§ma, Bilgi Yayinevi, Ankara, 1973, s. 462-463. 

5 Murat Beige, Turkiye'de GiJnluk Hayat, Cumhuriyet Donemi Turkiye Ansiklopedisi, Cilt 3, 
s. 844. 

287 



6 BOA. DH. KMS (Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivi Dahiliye Nezareti Kalemi Mahsusa) 1335, 
Dos No: 42, Bel No: 10. 

7 Ersu Pekin, Sarayda Musiki, Istanbul, Istanbul, Sayi, 13, 1995, s. 20. 

8 Yalgin Tura, "Cumhuriyet Doneminde Turk Musikisi", Cumhuriyet Donemi TiJrkiye 
Ansiklopedisi, Cilt 6, s. 1512-1514. 

9 Cemal Anadol-Mehmet Kara, Ataturk ve Sanat, Yaylim Yayinlari, Istanbul, 2001 , s. 59. 

10 Malik Aksel, Istanbul'un Ortasi, KultiJr Bakanligi Yay, Ankara, 1977, s. 20-21 . 

11 Karagoz, 6Mart 1929. 

12 Dogan Duman, "Cumhuriyet Balolari", Toplumsal Tarih, Cilt 7, Sayi, 37, s. 48. 

13 Kemal Tahir, Esir §ehrin Mahpusu, Adam Yay, 1999, s. 277. 

14 Vedat GiJnyol, "Batilila§ma", Cumhuriyet Donemi Turkiye Ansiklopedisi, Cilt 1, s. 256. 

15 Dahiliye Nezareti'ne gonderilen 1338 M 28 tarihii Tezkire'de Halkin irz ve namusuna 
saldiran Fransiz askerlerinin cezalandirilmasi ve yerlerinin degi§tirilmesi isteniliyordu. DH. KMS, Dos 
No: 56-1 Bel No: 48 ayrica Qar§i-yi Kebirde Hintii askerlerin bayanlari rahatsiz etmesi 1337 C 12 
tarihii olay olarak polls kayitlarina gegmi§tir. BOA. DH. EUM. AY§, (Dahiliye Nezareti Emniyet-i 
Umumiye MudiJriyeti Asayi§ Kalemi) Dos No: 1 Bel. No: 31 . 

16 Giovanni Scognamillo, "Beyoglu Eglenirken", Istanbul, Sayi, 8, 1994, s, 109. 

17 Murat Beige, TiJrkiye'de GiJnluk Hayat, Cumhuriyet Donemi Turkiye Ansiklopedisi, Cilt 3, 
s. 840. 

18 DH. EUM. AY§, (1339 §5), Dos. No: 53, Bel No. 13, Lef, 3-11. 

19 1921 ba§larinda yalniz Istanbul'da Beyaz Ruslarin sayisi 150.000'yakindi. Jak Deleon, 
Beyoglu'nda Beyaz Ruslar, Remzi Kitabevi, Istanbul, 1996, s. 22. 

20 ZaferToprak, Hara§olar, Istanbul, Sayi 1, 1999, s, 73. 

21 EserTutel, Istanbul Istanbul Iken, Oglak/lstanbul Yay, Istanbul, 1999, s. 109-112. 

22 Karagoz, 29 Aralik 1928. 

23 Karagoz, 16 Aralik 1928. 



288 



24 Mustafa Gokmen, Eski Istanbul Sinemalari, Istanbul Kitapligi Yaymlari, Istanbul, 1991, s. 
56-58. 

25 Osmanli birgok dini, etnik ve sosyal gruplardan mute§ekkil bir yapiya sahiptir. Giysi ise, 
kulturel kimlik farklarinin din eksenii oldugu bir toplumda en belirleyici faktor olarak kar§imiza gikiyor. 
Ornegin, MiJsluman Osmanli sokakta, sari gedik ayakkabi giyerlerken, gayrimiJslimlerin giydikleri 
ayakkabilar siyah ve koyu renk ta§irdi. GayrimiJslimler ye§il giyemez beyaz sank sarmalari yasakti. 
Kadin giyiminde, MiJsluman kadin giydigi feracede kirmizi, ye§il ve mavi renklerini tercih ederken, 
gayrimijslim kadinlar daha agik renk kuma§tan giysileri tercih etme durumundaydilar. Ba§a vurulan 
§apkalar ulusuna ait izler ta§imaktaydi. Sarili§ §eklinden bigime bijyuklugune ve rengine toplumsal 
ozellikleri yansitmaktadir. MiJslumanlar igin ali§ilmami§ bir ba§ligi giymek dinden donmenin bir 
gostergesi olarak anla§iliyordu. Qagia Ormanlar, "Sessiz ifadeler: Giyim", Istanbul, Sayi, 20, 1997. s. 
92-93. 

26 Fred Davis, Moda, KiJItur ve Kimlik, Yapi Kredi Yaymlari, Istanbul, 1997, s. 25-26. 

27 liber Ortayli, Gelenekten Gelecege, Ufuk Kitaplari, Istanbul, 2001 , s. 27. 

28 Malik Aksel, a.g.e, s. 297. 

29 ZaferToprak, "Milli Moda ve Milli Qar§af", Tombak, Sayi 19, s. 52-63. 

30 Mithat Cemal Kuntay, Ug Istanbul, Oglak Yaymlari, Istanbul, 1999, s. 314. 

31 Sarho§ olarak havaya silah atan Pazarci Mustafa'nin Idare-i Orfiye mugayir hareketinden 
Eski§ehir'e gonderilmesi DH. BUM. AY§, Dos. No: 9, Bel No. 64 ve Bursa'da Ramazan ayinda igki 
igip ta§kinliklar yapan kafkasyali Abdussettar Efendi'nin Kutahya'ya sijrulmesi DH. EUM. AY§, Dos. 
No: 13, Bel. No: 38 gibi ornekler gosterilebilir. 

32 Vera Dumesnil, l§gal Istanbul'u, Qev. Emre Oktem, Istanbul. 1993, s. 84. 

33 Resimli Ay Kadin Dergisi, Te§rinievvel 1928. 

34 Haftahk Mecmua, 13 Agustos 1925. 

35 Karagoz, 22 Aralik 1928. 

36 Karagoz, 1 3 Nisan 1 929 ve 20 Nisan 1 929. 

37 Mete Tuncay, "Laiklik", Cumhuriyet Donemi TiJrkiye Ansiklopedisi, Cilt 2, s. 571-572. 

38 Mehmet AN Kiligbay, "Osmanli Batilila§masi", Tanzimattan Cumhuriyete TiJrkiye 
Ansiklopedisi, Cilt, 2, s. 152. 



289 



39 AN Arslan, "ingiliz Diplomatlarinin gozuyle Cumhuriyet Donemi Ba§larinda Ailede 
Degi§im", Tarih Boyunca Turklerde Ev ve Aile Semineri, 25-26 Mayis 1988, i. 0. Ede. Fak. Tarih 
Ara§tirma Merkezi, ist. 2000, s. 280. 

40 Ayten Alka§i, "Osmanli Haremi'nin ve Kadinin Gizemli Dunyasi", Tombak, Sayi 29, 1999, 
s. 20-21. 

41 Karagoz, 13 §ubat 1929. 

42 Murat Beige, "Turkiye'de Gunluk Hayat", Cumhuriyet Donemi Turkiye Ansiklopedisi, Cilt 4, 
s. 866-867. 

43 Murat Beige, "Turkiye'de Gunluk Hayat", Cumhuriyet Donemi Turkiye Ansiklopedisi, Cilt 4, 
s. 868. 

44 Tugrul §avkay, Agiz Tadi Bozulurken, Istanbul, Sayi 10, 1994, s. 75. 

45 Qigek pasajinin gergek adi Said Pa§a Gegidi'dir. 1917 ihtilalinden sonra Beyoglu'nu 
mesken tutan Beyaz Rus kizlarin orada gigek satmaya ba§lamasi uzerine bugunku adini almi§tir. Jak 
Deleon, Istanbul ve Bodrum Barlari, Remzi Kitapevi, Istanbul, 1995. s. 148. 

46 BOA. DH. EUM. VRK (Dahiliye Nezareti Emniyeti Umumiye Evrak Odasi Analitik 
Envanteri) 1329 M. 17, Dos No: 7, Bel. No: 19. 

47 Nevin Merig, Osmanli'da GiJndelik Hayatin Degi§imi Adab-i Mua§eret, Kaknus Yayinlari, 
Istanbul, 2000, s. 344. 

48 Murat Beige, "Turkiye'de Gunluk Hayat", Cumhuriyet Donemi Turkiye Ansiklopedisi, Cilt 4, 
s. 869. 

49 Haftalik Mecmua, 9 EyliJI 1925. 

50 Karagoz, 12 Temmuz 1930 (Bu memlekette guzellik kraligesini giydirecek kimse yok mu 
diye gazete bir de yorum yapar. Feriha Tevfik'in ise Amerika'da §ansinin olmadigi iizulerek belirtilir.). 

51 Karagoz, 3 Kasim 1930. 

52 Ozellikle MiJtareke yillarinda guvenlik ve asayi§ kalmami§tir. 1919'da Sariyer'de 16 
ya§inda bir kiz tehdit edilerek daga kaldiran ve zoria bikrini izale (irza gegme) eden iki ki§i 
yakalanarak adiiyeye teslim edilmi§tir. DH. EUM. AY§, Dos No. 54, Bel No. 83, ayni yil komur satmak 
ijzere Ta§kkopru nahiyesinden Gekbuze'ye gelen dort erkekle iki kadinin yolda Rum ve Ermenilerden 
olu§an silahli bir getenin saldirisma ugradiklari ve kadinlara tecavijz edildigi polls kayitlarinda dikkati 
gekmektedir. DH. EUM. AY§, Dos No: 51, Bel No: 27 ve Kagithane'de 4 Ingiliz askerinin igki igip 
hadise gikarmasi DH. EUM. AY§, Dos No: 8 Bel No: 32 v. s gibi. 

290 



53 EserTutel, §irket-i Hayriye, ileti§im Yayinlari, Istanbul, 1994, s. 33. 

54 Refik Ahmet Sevengil, Istanbul Nasil Egleniyordu, lleti§im, Istanbul, 1993, s. 135. 

55 Ergun Higyilmaz, Eski Istanbul'da Muhabbet, Cep Kitaplari, 1991, s. 11-12. 

56 DH. KMS, Dos No: 59-1, Bel No: 12. Let: 1-2. 

57 Ralph S. Hattox, Kahve ve Kahvehaneler, Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, Istanbul, 1998, s. 87. 

58 Sula Bozis, Istanbul Lezzeti, Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, Istanbul, 2000, s. 86. 

59 Karagoz, 11 Mayis 1929. 

60 Haftalik Mecmua, 10 Agustos 1925, (Amerika'da kadinlar igin mayo diz kapaginm 3 ing 
yukarisina kadar gikabiliyordu. Donemin gazetesine konu olan haberin resminde bir gorevli metre He 
olgum yaptigi gorulmektedir.). 

61 UskiJdar Iskelesi'nden denize du§en Kanure isimli kadini kurtaran §irket-i Hayriye 
memurlarindan Tahsin Bey'e Tahlisiye madalyasi verildigine dair 1338 N. 8 tarihii tezkire, DH. KMS, 
Dos No: 59-1, Bel No: 18. 

62 Suleyman Beyoglu, "Osmanli Deniz Hamamindan Plaja", Tombak, Sayi 30, 2000, s. 7. 

63 Karagoz, 22 Haziran 1929. 

64 Onsal Yavuz, AtatiJrk ve Qagda§la§manin Temel llkeleri, Onel Yay, Ankara, s. 6. 

65 Murat Beige, "Cumhuriyet Doneminde Batilila§ma", Cumhuriyet Donemi Turkiye 
Ansiklopedisi, Cilt 1, s. 263. 



291 



MiJtareke Donemi istanbulu'nda Sosyal Ya§am ve Sorunlar / Yrd. D09. 
Dr. Mehmet Temel [s.162-168] 

Mugia Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Uygarliklari, insanlari, tarihi yok eden sava§lar, geride sag kalabilenleri de sagliksiz, yiyeceksiz, 
evsiz, i§siz ve peri§an bir halde birakmi§tir. 

Ulkedeki bunca insan kaybina paralel olarak ekonomide de buyijk bir daralma ve gerileme 
gorulmu§, tarimsal uretim sava§ oncesine orania yariya, di§ ticaret hacmi de onda bire inmi§tir. 
Bugday ijretimi %47, tutiJn %51, kuru iJzum %54, findik %65, ya§ koza %69, koyun sayisi %45, kegi 
sayisi %33 oraninda azalmi§1, di§ ticaret iiacminin yogun oldugu Rusya, Fransa, Romanya, italya 
gibi ulkelerin itilaf blogunda yer almalariyla bu iJIkelerden yapilan iiububat itiiali tamamen durmu§, 
stoklarin da tijkenmesiyle ba§ta Istanbul olmak uzere turn ulkede gida ve yiyecek sikintisi ba§ 
g6stermi§tir.2 

I. Dunya Sava§i'nin getirdigi sikintilardan en fazia etkilenen §eliir ba§kent Istanbul idi. Sava§tan 
sonra bir gok ordu mensubunun Istanbul'a donmesi binlerce Itilaf Devleti askerinin 1918 Kasimi'ndan 
itibaren §ehre yerle§mesi, Rusya'daki Bol§evik rejimden kagan ve sayilari 200 bini bulan Beyaz Rus 
ve Wrangel ordusunun 1920 yili ba§indan itibaren Istanbul'da barindirilmasi, Bati Anadolu'daki Yunan 
zulmijnden ve Kuva-yi Milliye baskisindan kagan yakla§ik 50 bin muhacirin ba§kente siginmasi, 
Balkanlar'dan ve diger kaybedilen bolgelerden Istanbul'a yonelik goglerin de devam etmesiyle birlikte 
§ehirdeki pahalilik, gegim sikintisi, asayi§sizlik, her tijrlu bula§ici ve zuhrevi hastalik, i§sizlik artmi§ 
gijndelik ya§am alabildigine zorla§mi§tir. 

Almanya'dan yapilan kok komurij ithalatmin durmasi, Alman subaylarin terk etmeden once 
Zonguldak maden ocaklarindaki makineleri bozmalari nedeniyle su, elektrik, tramvay ve araba vapuru 
hizmetleri igin gunlijk ortalama 1200 ton komure ihtiyag duyulan §ehre yeterii komijr gelmeyince vapur 
seferleri kisitlanmi§, tramvay hizmetleri durmu§, gunlerce elektrik ve su kesintileri yapilmi§tir.3 

Tum bu ekonomik ve sosyal sikintilara Turk ve Rum getelerinin yarattigi asayi§sizlikler, degi§ik 
nedenlerle gikan yanginlar ve i§gal kuvvetlerinin sergiledikleri hukuk di§i davrani§lar da ekienince 
Istanbul halki, Mutareke Donemi'nde ikinci bir oliJm-kalim sava§iyla kar§ila§mi§tir. I§gal kuvvetleri, 
§ehirdeki kamu binalari lie ki§lalara, yabanci okullara, hastanelere, ozel otel ve binalara yerle§mi§ler, 
yerle§me esnasinda ve sonrasinda birgok yolsuzluk ve hukuk di§i davrani§lara ba§vurmu§lardir. Ust 
duzeydeki Itilaf yetkilileriyle subaylar, begendikleri yerleri ve ozel meskenleri zoria bo§alttirarak 
kendileri oturmu§lar, herhangi bir ucret veya kira bedell odemedikleri igin de binalarina el konulan 
ki§ilerin magduriyetine neden olmu§lardir. Meskenlerine el konulan pek gok ki§i Sadaret makamina 
dilekge vererek el konulan i§yerlerinin ve evierinin kiralannin hukumetge mi yoksa i§gal kuvvetleri 
yetkililerince mi odeneceginin bildirilmesini istemi§lerdir.4 Halkin yogun §ikayeti ijzerine hukumet 
konunun bari§ konferansinda g6ru§ulmesi igin i§gal kuvvetlerince el konulan binalarin yer ve 

292 



sahiplerini gosteren bir defter hazirlami§, bu defterin birer ozetinin 10 Ocak 1920'de konferansa 
katilacak delegelere verilmesini kararla§tirmi§tir.5 

Kisaca ozetlemeye gali§tigimiz Mutareke donemi istanbul'undaki bu ya§am mijcadelesi 
ba§liklar altinda biraz detaylandirilacaktir. 

1 . ia§e Sikintisi ve Alinan Onlemler 

Temel ihtiyag maddelerinin az bulunmasi ve bulunabilenlerin fiyatlannin da gok pahali olmasi, 
halkin en bijyuk sorununu olu§turuyordu. HukiJmet, sava§ oncesinde yiyecek, yakacak ve zahire 
ba§ta olmak uzere zorunlu ihtiyag maddelerinden epeyce stoklami§ti. Sava§in sonuna dogru eriyen 
stoklar, ig ve di§ ticaret yollarinin tikanmasi nedeniyle yenilenemeyince iialk zaman zaman aglik 
teiilikesiyle kar§i kar§iya kalmi§tir. istanbul'a sevk edilmek ijzere Anadolu'nun degi§ik bolgelerinde 
toplanip istanbul'a sevk edilmesi beklenen iiububat da komijr yoklugu, Anadolu §imendufer 
Kumpanyasi'nin tuccarlara yeterii sayida vagon taiisis etmemesi, Anadolu Demiryollarmin Milli 
Mucadele'de askeri amaglaria kullanilmasi, Anadolu'daki getelerin Anadolu'dan istanbul'a 
yapilabilecek gida ve erzak sevkiyatini engellemek igin kopruleri tahrip etmeleri nedeniyle 
gonderilemiyordu.e Ayrica 1919 yilinda Ankara, Konya, Kutahya ve Sivas'ta hububat uretiminin gok 
du§uk olmasi, Afyon ve Eski§ehir'deki hububat bolgelerinin askeri harekattan zarar gormesi, Kutahya, 
U§ak, Eski§ehir, Bilecik, Konya, Kayseri, Samsun, Bolu, Adapazari, Geyve, Qanakkale, Simav ve 
Gediz bolgelerindeki 1917, 18 ve 19 yillarina ait a§ar ve ia§e zahirelerinin Amerikan Yakindogu 
Yardim Heyetlerine tahsis edilmesi, Anadolu'daki bazi miJIki amirlerin oncelikle kendi bolgelerinin ve 
Milli Mucadele'deki Turk ordusunun ihtiyaglarini dikkate alarak istanbul'a zahire gondermek 
istememeleri, i§i savsaklamalari ve engellemeye gali§malari da istanbul'u Anadolu hububatindan 
yoksun birakmi§tir.7 §ehrin et ihtiyacini kar§ilayan kasaplik hayvanlarm sevkiyatinda da biJyuk bir 
du§u§ meydana gelmi§tir. Mutareke oncesinde ihtiyacin %11'i §ehir iginden, %42'si Trakya ve 
Rumeli'den, %27'si Bulgaristan'dan, %20'si de Anadolu'dan kar§ilaniyordu. Sava§in sonuna dogru 
Bulgaristan'in istanbul'a yonelik et ihracini durdurmasi da §ehirdeki et tuketiminin onceki yillara orania 
ijgte bire inmesine, buna kar§ilikfiyatlarin 20 kat artmasina neden olmu§tur.8 

BuyiJk gogunlugu Avusturya-Macaristan'dan ithal edilen §ekerin ithalatinin da sava§ yillarinda 
durma noktasina gelmesiyle fiyatlar 1913-1920 yillari arasinda yakla§ik otuz kat artmi§, 1913'de 
kiyyesi perakende 2-2.5 kuru§ olan §eker, 1920'de 76 kuru§a yukselmi§tir.9 1914-1920 yillari 
arasinda istanbul'daki temel ihtiyag mallarinm fiyatlarinda %1350'lik bir arti§ olmu§, buna kar§ilik ayni 
donemde memur maa§larina %50 oraninda arti§ yapilabilmi§tir.10 

§ehirdeki kitlik ve a§iri pahaliligin en buyuk nedenlerinden birisi de vurgunculuktu. HukiJmet 
gida sikintisini hafifletmek ve vurgunculukia mucadele etmek amaciyla bazi onlemler almi§tir. 25 
Kasim 1918'den itibaren ekmek sikintisinin hafifletilmesine yardimci olabilecegi du§uncesiyle ia§e 
Nezareti'nin ambarlarindaki patatesin vesika ekmek fiyatindan halka dagitilmasi kararla§tirilmi§tir.11 
27 Mayis 1919'da hazirlanan ihracat nizamnamesiyle birgok gida ve temel ihtiyag maddesinin ihraci 

293 



ve Istanbul di§ina un giki§i yasaklanmi§tir.12 19 Haziran 1919'da hazirlanan ia§e kararnamesiyle, 
hijkumet ve belediyenin zorunlu ihtiyag maddeleri igin belirledigi fiyatlara uymayanlara, bozuk ve 
kalitesiz gida maddesi ureten ve satanlara, vurgunculuk yapanlara, mallarina el koyma, i§yerlerini 
kapatma, hapis ve agir para cezasi uygulama hukumleri getirilmi§tir.13 1919 Ekimi'nde de pahalilik ve 
vurgunculukia mijcadele etmek, hammaliye ve nakliye ucretlerindeki arti§in onune gegmek, a§iri zam 
yapmayi gerektiren etkenleri ara§tirmak, uretici ve tuketici arasmdaki aracilari en alt duzeye indirmek, 
kugijk esnafin fahi§ fiyatlaria mal satmasini ve malm cinsini tag§i§ etmesini onlemek, toptan ve 
perakende piyasayi her gun izlemek amaciyla MiJcadele-i iktisadiyye Muduriyeti kurulmu§tur. 

itilaf Devletleri temsilcileri ve Amerikan Muavenet Heyeti yetkilileriyle i§birligi yapilarak, ba§ta 
ABD olmak uzere yurtdi§indan zahire ve tiJketim maddesi ithal edilmesi saglanmi§tir. Anadolu'daki 
miJIki amirlerden hububat, zeytin ve zeytinyagi gondermeleri istenmi§, ancak bunda pek ba§arili 
olunamami§tir.14 Amerikan Muavenet Heyeti'nin yurtdi§indan getirecegi temel tuketim maddelerine 
gumruk muafiyeti taninmasi ithalatin artmasini saglami§, gida maddelerindeki a§iri fiyat arti§ini biraz 
yava§latmi§tir.15 

Dahiliye Nezareti, Heyet'in yurtdi§indan ithal ettigi tuketim maddelerinin halka ula§abilmesi igin 
§ehrin degi§ik bolgelerinde sati§ noktalari olu§turmu§tur. Atil olarak duran hamam, imarethane ve 
bazi kargir binalarin da depo ve sati§ noktasi olarak kullanilmak uzere ucretsiz veya uygun bir icar 
bedell lie Heyet'e verilmesini kararla§tirmi§tir.16 

Bu onlemlerin yam sira, kalitesiz ve sagliksiz gida maddesi ureten ve satanlara, mahlut undan 
ekmek uretenlere, narhtan fazia fiyatia mal satanlara, ia§e kanununa aykiri sati§ yapanlara verilecek 
cezalar arttirilmi§, bu suglari i§leyenlerin Divan-i Harp'te yargilanmalari kararla§tirilmi§tir.17 1920 
yilinda bu suglardan dolayi birgok i§yeri sahibine Dersaadet UgiJncu idare-i Orfiyye Divan-i Harbi 
tarafindan 10 lie 200 lira arasinda degi§en para, 1 hafta lie 15 giJn arasinda degi§en hapis cezalari 
verilmi§tir.18 

2. istanbul'a Yonelik Gogler 

Kirim Sava§rndan itibaren Balkanlar, Kafkaslar ve Rusya'nin degi§ik bolgelerinden surekli gog 
almaya ba§layan kente, Mutareke Donemi'nde de degi§ik kanallardan artarak multeci, gogmen ve 
kagak akini devam etmi§tir. Balkanlar ve Rumeli'deki Sirp, Bulgar ve Yunan baskisindan kagan 
MusliJmanlarin ba§kente siginmalari surerken, Yunanistan'in i§gal ettigi bolgelerden de yuzbinlerce 
ki§i canini kurtarmak amaciyla bu §ehre siginmi§tir. Megalo idea'nin bir a§amasini olu§turan Bati 
Anadolu ve Trakya'nin i§galiyle birlikte Yunanistan girdigi bolgelerde uyguladigi oldiJrme, toplu 
katliam, i§kence, yakma, irza gegme ve kagirma yontemleriyle Turk nufusunu azaltmaya ve yok 
etmeye ba§lami§tir. izmir'in i§galinin ilk gunlerinden 1921 yilinin sonuna kadar Izmir ve Aydin'i terk 
edenlerin sayisi 300.000'e ula§mi§tir.19 



294 



Muhacirin Muduriyet-i Umumiyyesi'nin kayitlarina gore bunlarin yakla§ik 80.000'i istanbul'a 
siginmi§tir.20 §ehre yonelik diger gog kaynaklari da §unlardir: 

- i§gal edilmi§ bolgelerden gelen ve sayilari 5000'e ula§an, yonetici, memur ve bunlarin aile, dul 
ve yetimleri.21 

- I. DiJnya Sava§i yillarinda esir du§up Misir, Sibirya, italya, Yunanistan, Irak ve diger 
bolgelerden Mutarekeden sonra istanbul'a getirilen ve sayilari yakla§ik 60.000'i bulan Osmanli 
esirleri.22 

- Kuva-yi Milliye baskisindan kagan ve Milli MiJcadeleyi desteklemedikleri igin istanbul'a siginan 
Anadolu multecileri.23 

- Rusya'daki Bol§evik rejiminden kagip istanbul'a siginan ve sayilari 200.000'i bulan Beyaz 
Ruslar ve Wrangel ordusu.24 

Yunanistan Muhacirin Komisyonu ve Etnik-i Eterya Komitesi tarafindan izci alaylari adi altinda 
Yunanistan ve Anadolu'nun degi§ik yorelerinden gizlice getirilip istanbul'a yerle§tirilen ve sayilari 
5000'i bulan Rum multecileri.25 

Yunan zulmunden kagan multeciler, istanbul'da askeri binalara, fabrikalara, camilere, tekkelere, 
medreselere, gadirlara ve vakiflara ait binalara yerle§tirilmi§ler, kendilerine Muhacirin Muduriyeti, 
Hilal-i Ahmer Cemiyeti, Amerika Muavenet Heyeti, Dersaadet Fakirleri Himaye Cemiyeti, istanbul ve 
Kadikoy Fukaraperver Cemiyetleri tarafindan aynT ve nakdi yardimlar yapilmi§ ve degi§ik yardim 
kampanyalari duzenlenmi§tir. Muhacirleri gali§tirmak ve iJretici duruma getirmek igin, gorap, fanila, 
atki, hasir ormesini ogrenebilecekleri sanatevleri, imalathaneler ve darul-mesailer, giftgilik ve diger 
sanatlaria ugra§mak isteyenler igin de Eyup, Pa§amandira ve Agagli'da tenekecilik sanatevleri ve 
giftlikler kurulmu§tur.26 

Kuva-yi Milliye'den kaganlar da genellikle otel, han, klijp, pavyon ve kahvehanelere 
yerle§tirilmi§ler, kendilerine Meclis-i ViJkela karariyla Masarif-i Gayr-i Melhuze Tertibinden gijnde 
yijzer kuru§ para yardimi yapilmi§tir. Emiak sahibi ve e§raftan olanlara ise borg §eklinde ayda 34 lie 
50 lira arasinda degi§en ayliklar verilmi§tir. Memleketlerine donmek isteyenlere de yol parasi 
odenmi§tir.27 

75.000'ini Wrangel ordusunun olu§turdugu Beyaz Ruslar da Tuzia Tahaffuzhanesi, Qataica, 
Silivri, Selimiye ve Davutpa§a Ki§lalari, Heybeliada, Makrikoy Bez Fabrikasi, Zeytinburnu 
Fabrikalarinin ek binalari, BuyiJkada, Burgaz ve Kinaliada ve gayrimuslimlere ait bazi pansiyon, otel 
ve eviere yerle§tirilmi§lerdir.28 Ancak Wrangel ordusunun bijyuk bir kismi bir sure sonra Sirbistan, 
Bulgaristan, Romanya, Yunanistan, Karadag, Cezayir, Limni, Brezilya, Estonya ve Letonya'ya 
g6nderilmi§lerdir.29 istanbul'daki Rus multeci sayisi boylece 1921 yili sonunda 34.000'e, 1922 
Kasimi'nda 28.000'e, 1930'da da 1.400 ki§iye du§mu§tur.30 

295 



Rus multecilere Amerikan, Rus, ingiliz, Fransiz, Ermeni, Rum, Yahudi ve Turk yardim 
kurulu§lari tarafindan yardim yapilmi§tir. Bunlar igin sakatlarevi, sanatoryum, dogumevi, kre§ler, 
hastaneler, ilkyardim merkezleri, eczaneler, di§ klinikleri, firinlar, oyun, eglence ve spor merkezleri, 
ibadethaneler ve i§yerleri agilmi§tir. Sirkeci, Ni§anta§i, Taksim, Yildiz, Arnavutkoy, Bebek, Tuzia ve 
Heybeliada'da kantinler, yiyecek ve giyecek yardimi yapan merkezler kurulmu§tur. Avrupa 
ijlkelerinden defazia miktarda para, saglik malzemesi ve arag-gereg yardimi saglanmi§, binlercesi de 
degi§ik i§ kollarinda i§e yerle§tirilmi§lerdir.31 

Rus miJItecilerin barinma ve beslenme §artlari Anadolu multecileriyle kar§ila§tirilamayacak 
kadar iyi durumda idi. Bunlarin bir kismi sonradan Osmanli ve Turk vatanda§ligina gegmi§tir. 
istanbul'un ekonomik, sosyal ve kulturel ya§aminda derin izler birakmi§lardir. Zengin, tiJccar ve 
aristokrasiye mensup olanlari Rusya'dan kagirabildikleri menkulleri piyasaya surerek, altin 
spekiJIasyonunu k6ruklemi§ler, §ehirde gegici bir canlilik yaratmi§lardir.32 Zengin multeciler bir oda 
igin 100-150 lira vermekten gekinmedikleri igin ev kiralari a§iri derecede artmi§ ve bir buiiran halini 
almi§tir.33 HukiJmet bunun uzerine Ruslara mesken kiralanmasini yasaklami§, yasaga uymayanlara 
para cezasi uygulanacagini, kiraya verdikleri meskenlerin de bo§altilacagini bildirmi§tir.34 Rus 
multeciler ancak otellerde kalabileceklerdir. 

Rus multecilerin istanbul'a gelmeleriyle birlikte fuhu§, kumar ve uyu§turucu kullanimi 
alabildigine artmi§tir. Bar, pavyon, mijzikhol ve kafe§antan gibi eglence sektorunu ellerine gegirmi§ler, 
bu gibi yerlerde konsomatris olarak gorev yapan Rus kadinlar ayni zamanda hayat kadini olarak 
gali§mi§lardir.35 Turk erkeklerinin de Rus kadinlariyla fuhu§a yogun ilgi gostermesi uzerine §ehirde 
fuhu§ kontrolden gikmi§, Asri Kadinlar Cemiyeti, Beyaz Rus kadinlarinin ahlaka aykiri davrani§lari 
nedeniyle sinir di§i edilmelerini istemi§tir.36 Kumar ve §ans oyunlarinin oynandigi kulup sayisi da bu 
donemde 400'u a§mi§tir.37 Kahvehane ve eglence yerlerinde Rus kadinlari tarafindan icra edilen 
tombalacilikia binlerce erkek soyulunca tombalaciligi ortadan kaldirmak amaciyla 1921 yilinda 
Tombalacilaria MiJcadele Dernegi kurulmu§, kahvehanelerde konferanslar verilmi§, konu§malar 
yapilmi§tir.38 

Multeciler Turk sporuna, resim, muzik, bale, fotograf, sinema, tiyatro, dans sanatina, yemek 
kijlturune ve edebiyatma katkida bulunmu§lar, Rus klasiklerinin Turkiye'de daha iyi taninmasini 
saglami§lardir. 

3. istanbul'un Yanginlari 

istanbul'da binlerce ki§iyi evsiz, ag ve agikta birakan, maddT ve manevT olarak buyijk tahribata 
yol agan bir ba§ka tehlike de yanginlardi. §ehir, tarihinde de bijyuk yanginlar gegirmi§ti, ancak Balkan 
ve I. Dunya Sava§i'nin tahribatiyla birle§en yanginlarin etkisi telafi edilemez boyutlarda olmu§tur. 
1910-1918 arasinda §ehzadeba§i, Yenikapi, Samatya, Tophane, Kuruge§me, Ni§anta§i, Kapaligar§i 
ve Fatih'te gikan yanginlarda 20 bin ev ve konak igindeki e§yalarla birlikte yanmi§, 40 milyon liralik 



296 



hasar meydana gelmi§, yakla§ik 100 bin ki§i de agikta kalmi§tir.39 1918-1923 yillari arasinda ise 
§ehrin degi§ik semtlerinde gikan yanginlarda 1 1 bine yakin ev yanmi§tir.40 

Dikkatsizlik, iiimal, sabotaj vs. gibi nedenlerle gikan yanginlar zamaninda sondijrulemedigi igin 
bijyijk iiasarlara neden olmu§tur. Genellikle ali§ap olan evierde bulunan tandir ve mangallar en kugiJk 
bir dikkatsizlik ve iiimalde yanginin ba§lamasina neden olmu§tur. Susuzluk ve tulumbacilikia itfaiye 
orgutlerindeki diJzensizlik yanginlarin zamaninda sondiJrulememesine neden oluyordu. Hortumlar, 
motorlar ve iiayvanlar da AbdiJIiiamit Devri'nin mirasi oldugu igin eski yontemlerden olumlu sonug 
alinamiyordu.41 Tulumbacilaria askeri itfaiye arasinda da devamli bir §ekilde geki§me vardi. 
Tulumbacilar, yangin saiiiplerinden bali§i§ alabilmek igin yangina ilkonce kendileri mudaiiale etmi§ler, 
askeri itfaiyeye iiaber verilmesini engellemeye gali§mi§lardir. Tulumbaciliga gore daiia modern olan 
itfaiyenin yangin yerine geg ihbar nedeniyle zamaninda ula§amamasi yanginlarin buyumesine ve 
hasarin artmasina neden olmu§tur.42 Tulumbacilik, goniJIIu bir itfaiye orgutu oldugu igin, 
tulumbacilara ucret odenmiyor, ancak bazi muafiyetler taniniyordu. Muafiyetle yetinmek istemeyen 
tulumbacilar, bah§i§ alabilmek igin yangin sahipleriyle pazarliga girmi§lerdir.43 

Bu olumsuz §artlarda yanginlaria mucadelede fazia ba§arili olunamayacaginin anla§ilmasi 
ijzerine hukumet ve §ehremaneti, koklu onlemler alma yoluna gitmi§lerdir. Oncelikle ah§ap ev yapimi 
yasaklanmi§, Zaptiye Nezareti'ne bagli olan itfaiye orgutu §ehremaneti'ne baglanarak tulumbacilik 
ortadan kaldirilmi§tir. Yanginlarin itfaiye istasyonlarina hizli bir §ekilde bildirilebilmesi amaciyla, 
istasyonlarin ozel bir hat lie birbirine baglanmasi ve telefon §irketinin santralina ba§vurulmadan 
haberle§me uygulamasma gegilmi§tir44. itfaiyenin eksiklerinin giderilmesi ve teknik donanimli 
araglarin alinmasinda harcanmak iJzere yeni vergi kaynaklari olu§turulmu§tur45. itfaiye boliJklerinin 
egitimine onem verilmi§, halk yangin esnasinda nasil davranmasi gerektigi, yangina kar§i ne gibi 
onlemleri alabilecegi konusunda bilgilendirilmeye gali§ilmi§tir. Modern yangin sondurme cihazlariyla 
ilgili bir ara§tirma ba§latilmi§, Amerikali Faymanon adii bir ki§inin icat ettigi yapi§kan sivi puskurtmeli 
alet, 1 Aralik 1921 tarihinde Sultanahmet Meydani'nda bazi devlet adamlarinm da katildigi yangin 
sondurme tatbikatinda denenmi§ ve begenilmi§tir46. 

Yanginlara kar§i alinan bu onlemlerin yam sira yanginzedeler igin de yardim ve imar gali§malari 
ba§latilmi§tir. Yanginzedeler de mijltecilerde oldugu gibi cami, medrese, gadir, dergah ve 
pavyonlarda iskan edilmi§lerdir.47 Evieri yanan birgok memur §ehirde ev bulamayinca koylerde 
ikamet etmek zorunda kalmi§, hukumet bunlarin zamaninda i§e yeti§ebilmelerini saglamak amaciyla 
kara ve deniz ula§im araglarmm hareket saatlerini bunlara gore ayarlami§tir48. Yanginzede iskani 
igin Romanya, Makedonya, Avusturya, Macaristan ve Almanya'da bulunan ihtiyag fazlasi askeri 
barakalarin suratle getirilmesi kararla§tirilmi§tir49. 

Yanginzedelere harcanmak iJzere deniz ula§im araglarmm birinci mevki biletlerine 20 para zam 
yapilmi§ Almanya'da ve bazi Anadolu §ehirlerinde yardim kampanyalari duzenlenmi§tir.50 
Yangmlardan zarar goren memurlarm bir kismina, maa§larinin her ay dortte birinden kesilmek 
kaydiyla iki§er maa§ avans verilmi§, diger bir kismi da aldiklari iki§er maa§lik avansin geri 

297 



odemesinden muaf tutulmu§lardir.51 Yanginzedelere sicak yemek, siJt, komur, odun ve para yardimi 
da yapilmi§tir. Yardimlar yapilirken zarar durumlari da dikkate alinmi§tir. 

En iyi yardimin ise, yanginzedeler igin konut in§a edilip yerle§tirilmesi oldugunu du§unen 
hijkumet, Laleli ve Yedikule'de 2.000 betonarme ev yapilmasini planlami§ ve projesini hazirlatmi§ti. 
Bagi§larla toplanan ve Emniyet Sandigi'nda bloke edilen 500.000 lira da bu in§aatlarda harcanacakti. 
1922 yilina gelindiginde ancak Laleli'de birkag apartman yaptirilabilmi§, Yedikule projesi 
gergekle§memi§ti. Laleli'deki binalar da yanginzedelere verilmemi§, Tayyare Cemiyeti tarafindan el 
konularak kiraya verilmi§tir.52 

imar konusunda onemli adimlar atilmayinca sorun Cumhuriyet Donemi'ne intikal etmi§tir. 

4. Qetecilik ve E§kiyalik 

MiJtareke Donemi'nde §ehirdeki belirsizlik ve yonetim bo§lugunun etkisiyle e§kiyalik ve getecilik 
faaliyetlerinde de arti§ g6zlenmi§tir. Anadolu'da sava§in surmesi, ekonomideki istikrarsizlik, i§sizlik, 
§ehir polls denetlmlndekl sorumlulugun Turk ve Mutteflk pollslerl arasinda bolijnmesl de sug oraninm 
artmasinda etklll olmu§tur. 

Turkler ve Gayrlmusllmler tarafindan olu§turulan geteler amaglari bakimindan birkag gruba 
ayriliyorlardi. Rumlar ve Yunanlilar tarafindan kurulan geteler genelllkle Turklerl istanbul'dan 
kagirtmak ve Rum nufusunu fazia gostermek amaciyla hareket ediyorlardi. Bunlarin Insan kaynagini 
da istanbul'un yerll Rumlariyla, Mavr-i Mira ve Kordus gibi cemiyetlerin Yunanistan, Rusya ve Avrupa 
ijlkelerlnden Izcl veya gogmen adi altinda getlrdlklerl tedhl§gller olu§turuyordu. 

Turkler tarafindan kurulan geteler de hem hirsizlik, gasp, soygun ve gapulculuk amaciyla hem 
de Rum getelerlne kar§i eyiemler duzenlemek du§unceslyle olu§turulmu§lardi. 

Rum Patrikhanesi, Venizelos taraftari Yunan subaylari, yerii Rumlar ve inglltere'nin yardim ve 
gabalariyla olu§an Rum ve Yunan getelerl ve faallyet alanlari §unlardir. 

Hrisantos ve Zaflrl QetesI, Tatavia, Ferlkoy, Papazkoprusu, Yenl§ehlr, Dolapdere, 
Kalyoncukullugu ve Aynalige§me bolgelerlnde faallyet g6sterml§ ve gok sayida polls ve sivll 
katletml§tlr.53 Qok sayida cinayet l§leyen ve zor ele gegen bu gete llderlnl oldiJren ikinci §ube MudiJr 
Muavini Faik Bey'e sadrazam tarafindan 150 lira Ikramlye ve uguncij dereceden mecldl nl§ani 
verllml§tlr.54 

Todorl QetesI, §lle Yenlkoyij, Bakkalkoy, Pa§ak6y ve Gebze Bogazi'nda eyiemler yapiyordu. 
inglllzlerin himayeslnde gali§mi§, Yunan ve inglllz kaynaklanndan gonderllen sllah ve cephaneyl Rum 
getelerlne dagitmi§tir. 

Qakir YorgI, Karabacak, Anesti Kaplan QetesI, Kuguk Bakkalkoy, Buyuk Bakkalkoy, §lle 
Yenlkoyu, Kartal, Pendik, Anadoluhlsari ve Bostanci bolgelerlnde faallyet g6sterml§tlr. 

298 



Kommit Qetesi, Yenikoy ve civarinda, Milto Qetesi Pa§ak6y bolgesinde, Milti Kaptan Qetesi, 
BuyiJk Bakkalkoy, Kugukbakkalkoy ve Pa§akoy civarinda faaliyette bulunmu§tur. 

istelyanus Qetesi, Darica, §ile ve Anadolu yakasinda; Pa§akoylu Karaoglan ve Panayot Qetesi, 
Buyukdere, Sariyer, Qirgir, GiJIbaiige, Zekeriyakoy, Baiigekoy, Fistiksuyu ve Haci Osmanbayiri, 
Kemerburgaz bolgelerinde, Apostol Qetesi, Bogazkoy, Arnavutkoy ve Qatalca-Terkos iiattinin dogu 
bolgesinde faaliyette bulunmu§lardir.55 

TiJrkler tarafmdan olu§turulan geteler ve faaliyet alanlari §unlardir: 

Arnavut AN Bey getesi, Rize'nin Karadeniz sahilleri, 

Laz Osman Qetesi, UskiJdar, Kisikli, Bulgurlu ve Alemdag Bolgesi, 

Sagir Murat Qetesi, Trakya bolgesi, 

Arnavut KugiJk Asian Qetesi, Kartal ve Darica Bolgesi, 

ipsiz Recep Qetesi, Kandira, Karasu, Qataica ve Kocaeli Yarimadasi, 

ismail Kaptan Qetesi, Kandilli Qavu§ba§i, Karanlikdere, Bozadere ve Degirmendere Bolgeleri, 

Yahya Kaptan Mijfrezesi, Kocaeli Bolgesi, 

Ru§tu Qetesi, (Kuva-yi Milliye Kanli Bayrak Qetesi) Trakya Bolgesi. 56 

5. Bula§ici, Zuhrevi Hastaliklar ve Fuhu§ 

I. Dunya Sava§i yillarinda ulkenin hemen her yerinde veba, verem, tifus, kolera, humma-i racia, 
dizanteri, tifo, paratifus, frengi gibi bula§ici hastaliklar yayilmaya ba§lami§, hukumet bu hastaliklaria 
miJcadele edebilmek amaciyla 1916 butgesinin Emraz-i Sariye ve istilaiyye Tertibine 3 milyon 
kuru§luk ek odenek koymu§tu.57 Sava§in sonunda ve Mutareke Donemi'nde bu hastaliklar daha da 
yayginla§mi§ ve olaganustu onlemler alinmasini gerekli kilmi§tir. 

Istanbul, bu hastaliklarin en yogun oldugu §ehirlerin ba§inda geliyordu. Hem gog trafiginin 
merkezi hem de yolcu ve yuk gemilerinin ugrak yeri olmasi nedeniyle yogun bir hastalik riski altinda 
bulunan bu §ehir igin gok ozel onlemler alinma geregi duyulmu§tur. 

Hukumet sava§ yillarinda istanbul'un birgok semtinde a§i uygulamasinda bulunmu§, Kartal, 
Tuzia, Yakacik, Maltepe, Ayastefanos ve Makrikoy'de yaygin olan tifo, kolera ve gigek hastaliginin 
askeri birliklere sirayet etmemesi igin askerleri uzak mevkilerdeki gadirlara yerle§tirmi§, istanbul- 
Yalova vapur seferlerini askiya almi§ ve Tahaffuzhaneler hazirlami§tir. Ayrica §ehir merkeziyle, 
Uskudar, Galata ve Eyup'te yaygin olan lekeli humma vakalarina kar§i fenni, sihhi ve idari gali§malar 
ba§latmi§tir.58 

299 



Sihhiye Nezareti'nin yam sira 10 ayri kurum daha istanbul'un sagligi ile ilgilenmi§, bu kurumlar 
zaman zaman i§birligi halinde, bazen de birbirlerinden habersiz bir §ekilde gali§malarini 
yurutmu§lerdir. §ehrin saglik durumuyla, i§gal kuvvetleri de ozellikle ilgilenmi§lerdir. §ehirdeki 
hastaliklara ili§kin alinan onlemleri §oyle ozetlemek mumkundur. Veba hastaliginin goruldugu 
Selimiye Ki§lasi, Galata Rihtimi yakinindaki ev, otel ve i§yerleri, Kasimpa§a, Yagkapani, Bijyukada 
ve Galata Limani'nda dezenfekte gali§malari yapilmi§, farelerin yogun olarak goruldugu degirmen, 
firm ve erzak depolarinda siki onlemler alinmi§, halkin vebaya kar§i alabilecegi onlemler gazeteler 
araciligi ile duyurulmu§tur.59 

Lekeli Humma hastaligina kar§i tecrithaneler, tebhirhaneler (buhar evieri) ve etijv makineleri 
kurulmu§tur. Toplu yerlerde ya§ayan multeci ve yanginzedeler sik sik hamamlara sevkedilerek 
temizlenmeleri saglanmi§, muhtag durumda olanlara bedava sabun ve temizlik malzemeleri 
dagitilmi§, a§i kampanyalari duzenlenmi§tir.60 

Tifo, kolera ve vereme kar§i halkin alabilecegi onlemler de Sihhiye Muduriyet-i Umumiyyesi 
tarafindan gazeteler araciligi ile duyurulmu§tur. §ehirde 25 a§i grubu olu§turulmu§ ve halk lekeli 
humma, tifo, kolera ve veba a§isi olmaya mecbur tutulmu§tur. Halkin a§i olabilecegi merkezler de ilan 
edilmi§tir. Veremie mucadele igin Veremie MiJcadele Cemiyeti ve Veremie Mucadele Komisyonu 
adiyla iki kurum olu§turulmu§tur.61 

Hem Osmanli yetkililerinin hem de i§gal kuvvetleri temsilcilerinin uzerinde yogun olarak 
durduklari bir diger sorun ise fuhu§la mucadele idi. Sava§in pek gok kadini sefalete siJruklemesi ve 
dul birakmasi, yogun gogler ve i§sizlikfuhu§un artmasinda etkili olmu§tur. 

Fuhu§ genellikle ozel evier, koltuklar, kapatma evieri ve otellerde yapildigindan oncelikle 
hijkumet denetiminde olmayan ve fuhu§ kutugunde kayitli bulunmayan mekanlar kapatilmi§, bunlarin 
yerine ba§ta Kadikoy Rizapa§a'da olmak uzere yeni genelevler agilmi§tir. Geng kizlari ve kadinlari 
fuhu§tan uzakla§tirmak, ihtiyag ve sefalet yuzunden fuhu§a yonelen kadinlari islahhanelere 
sevketmek, fuhu§haneleri kapatmak amaciyla, hukumet yetkilileriyle, i§gal kuvvetlerinin siyasi 
mumessillerinin ve bijtun buyukelgilerin giri§imiyle Men-i Fuhu§ Cemiyeti kurulmu§tur. Frengi 
konusunda halkin aydinlatilmasina agirlik verilmi§, zuhrevi hastaliklaria ilgili hastanelerin sayisi 
arttirilmi§, frengililerin tedaviden kagmamalari igin ucretsiz muayene ve tedavi kolayliklari 
saglanmi§tir.62 

§ehirde yaygin olarak gorulen bula§ici hastaliklara ragmen alinan onlemler sayesinde buyiJk 
gapta oliJmler meydana gelmemi§tir. Turk saglik kurulu§lari, Kizilhag, Amerikan Yakin Dogu Yardim 
OrgutiJ ve itilaf kuvvetleri saglik yetkililerinin yogun gayretleri buyuk bir tehlikeyi onlemi§tir. itilaf 
yetkilileri §ehrin temel ihtiyag maddelerinin temin edilmesinde de yogun gaba g6stermi§lerdir. Yiyecek 
ve saglik konusunda duyarli olan itilaf yetkilileri ayni duyarliligi §ehrin asayi§inin saglanmasinda pek 
g6stermemi§lerdir. MiJttefik polislerinin Osmanli vatanda§larini tutuklama yetkisi varken, Turk polisinin 
yabancilari tutuklama yetkisi yoktu. itilaf Devletlerinin zabita kuvvetleri gogu zaman Rum getelerinin 

300 



eyiemlerine duyarsiz kalmi§tir. 8 Kasim 1918 gunu iki Fransiz subaymin Galata Rihtimrna ayak 
basmasiyla ba§layan i§gal 6 Ekim 1922'de Turk askerinin §ehre girmesiyle son bulmu§tur. 



1 Korkut Boratav, TiJrkiye iktisat Tarihi 1908-1985, Basim Yeri (?) Gergek Yayinevi, 1993, s. 
24. 

2 Vedat Eldem, Harp ve MiJtareke Yillarinda Osmanli imparatorlugu'nun Ekonomisi, 
Ankara, T.T.K. Yay., 1994, s. 8. 

3 Orhan Duru, Amerikan Gizli Belgeleriyle Turkiye'nin Kurtulu§ Yillari, Istanbul, Milliyet Yay., 
1978, s. 13-15. 

4 BOA, DH-KMS, Dos. 51-1, no. 11; BOA, DH-KMS, Dos. 50-1, no. 36; BOA, DH-KMS, 
Dos. 49-2, no. 72, Let. 3, 7-11. 

5 BOA, DH-KMS, Dos. 37-2, no. 32. 

6 BOA, MV. Maz., Def. 213, no. 29; BOA, DH. i-UM., Dos. E-57, no. 89; Eldem, a. g. e. s. 
183; HiJsamettin Erturk, iki Devrin Perde Arkasi, Istanbul, 1957, s. 387. 

7 Eldem, a.g.e., s. 161; Metin Ayi§igi, "Kurtulu§ Sava§i'nda TiJrkiye'ye Gelen Amerikan 
Heyetleri", (Basilmami§ Dogentlik Takdim Tezi, Balikesir 1995), s. 63, 67, 73, 75. 

8 Eldem, a.g.e., s. 8. 

9 Eldem, a.g.e., s. 9; BOA, a. g. dos., no. 47, 91 . 

10 Stefanos Yerasimos, (Haz.) Istanbul 1914-1923, Istanbul, lleti§im Yay. 1996, s. 85. 

1 1 BOA, MV. Maz., Def. 213, no. 29. 

12 BOA, DH-KMS, Dos. 56-1 , no. 9. 

1 3 Dustur, Tertip II, c. 1 1 , s. 298. 

301 



14 BOA, DH-KMS, Dos. 51-2, no. 1-8, 9-12, 14; BOA, DH-KMS, Dos. 56-1, no. 15; DH-§FR, 
Dos. 103, no. 233. 

15 Bilge Criss, i§gal Altinda Istanbul 1918-1923, Istanbul 1994, s. 58, 59. 

16 BOA, MV. Maz., Def. 217, no. 53. 

17 BOA, MV. Maz., Def. 213, no. 75; BOA, BEO., no. 340987. 

18 Alemdar, 11 Haziran 1920, nr. 2838. 

19 Cengiz Orhonlu, "Yunan l§galinin Meydana Getirdigi Gog ve Yunanlilarin Yaptiklari 
Tehcirin Sonuglari Hakkinda Bazi Du§unceler", Belleten, c. XXXVIII, No. 148, (Ekim 1973), s. 486- 
487. 

20 BOA, DH. I-UM., Dos. E-63, No. 74. 

21 BOA, DH-UMVM., Dos. 11/42; 11/45-1; 11/45-2; lleri, 30 Kasim 1920, no. 1028. 

22 Sabah, 20 Nisan 1919, no. 10572; Ikdam, 18 Ocak 1920, no. 8238; Alemdar, 24 Eyiul 

1920, no. 2939; lleri, 31 Temmuz 1921, no. 1259. 

23 BOA, DH-KMS, Dos. 59-1 , no. 50, Let. 6; BOA, DH-KMS, Dos. 59-2, no. 1 ; BOA, a. g. b.. 
Let. 4, 6; BOA, DH-KMS, Dos. 59-1, no. 37; BOA, DH-KMS, Dos. 57-2, no. 24. 

24 Jack Deleon, Beyoglu'nda Beyaz Ruslar (1920-1990), Istanbul 1990, s. 9; Clarence 
Richard Johnson, (Ed.), Istanbul 1920, Qev. Sonmez Taner, Istanbul 1995, s. 178; BOA, DH. I-UM., 
Dos. 19-15, no. 1-23; BOA, BEO., no. 350290; BOA, DH. I-UM., Dos. 19-16, no. 1-48; BOA, BEO., 
no. 350809; BOA, BEO., no. 351523. 

25 BOA, DH-§FR, Dos. 93, no. 158; BOA, DH-KMS, Dos. 49-2, no. 28; BOA, MV. Maz., Def. 
218, no. 9; BOA, DH-KMS, Dos. 49-2, no. 8; Istanbul 1920, s. 178, 180. 

26 Alemdar, 29 Kasim 1920, no. 3002; Ikdam, 18 Ocak 1920, no. 8238; Vakit, 30 Aralik 
1919, no. 772; Ayi§igi, a. g. tez, s. 81; Tasvir-i Efkar, 10 §ubat 1920, no. 2983; BOA, DH. I-UM., Dos. 
E-63, no. 74; Ikdam, 5 Ocak 1920, no. 8225; lleri, 30 Kasim 1920, no. 1028; Ak§am, 14 Temmuz 

1921, no. 1242. 

27 BOA, DH-KMS, Dos. 59-1, no. 56, Lef. 24; BOA, a. g. dos., no. 37, Lef. 1, 2, 7; BOA, DH- 
KMS, Dos. 57-2, no. 24; BOA, DH-KMS, Dos. 59-2, no. 1 1 ; BOA, a. g. dos., no. 6. 

28 BOA, BEO., no. 349715; Deleon, a.g.e, s. 17; Criss, a.g.e, s. 52; BOA, DH. I-UM., Dos. 
19-15, no. 1-23. 



302 



29 Vakit, 22 Kasim 1920, no. 1062; ileri, 9 Aralik 1920, no. 1037; Criss, a.g.e. s. 53; Istanbul 
1920, s. 192. 

30 Criss, a.g.e. s. 54; Istanbul 1920, s. 194; Yerasimos, Istanbul., s. 179, 194. 

31 Ileri, 22 Ekim 1920, no. 1023; Vakit, 17 Kasim 1920, no. 1057; Istanbul 1920, s. 182-194; 
Deleon, a.g.e., s. 12-20. 

32 Eldem, a.g.e., s. 216. 

33 Ikdam, 4§ubat 1920, no. 8255. 

34 Ikdam, 18 Nisan 1920, no. 8325. 

35 Deleon, a.g.e., s. 21. 

36 Deleon, a.g.e., s. 22. 

37 Yerasimos, Istanbul., s. 193. 

38 Deleon, a.g.e., s. 317; Yerasimos, Istanbul., s. 185. 

39 Eldem, a.g.e., s. 125. 

40 Yanginlarin yil, yer ve yanan ev sayisi lie ilgili dokumleri igin bkz: Rakim Ziyaoglu, 
Yorumlu Istanbul Kutugij, Istanbul, 1985, s. 258; Tank Ozavci, Cumhuriyet Devrinde Itfaiye, Istanbul, 
1973,5.68-69. 

41 Ziyaoglu, a.g.e., s. 278. 

42 Ziyaoglu, a.g.e., s. 259. 

43 Ozavci. a.g.e., s. 20. 

44 BOA, DH. I-UM, Dos. E-51 , no. 46. 

45 BOA, MV. Maz., Def. 217, no. 493. 

46 Ileri, 2Aralik 1921, no. 1377. 

47 BOA, DH-KMS, Dos. 51-1 , no. 9. 

48 BOA, MV. Maz., Def. 212. no. 167. 

49 BOA, MV. Maz., Def. 212. no. 67. 



303 



50 BOA, DH. UMVM., Dos. 18/3, no. 19. 

51 BOA, MV. Maz., Def. 212, no. 61 ; BOA, MV. Maz., Def. 250, no. 23, 90. 

52 Cemil Topuzlu, 80 Yillik Hatiralarim, Istanbul, 1982, s. 203-204. 

53 Husamettin ErtiJrk, iki Devrin Perde Arkasi, Istanbul, 1957, s. 232, 254-259. 

54 Sabah, 16 Agustos 1919, no. 10687. 

55 BOA, DH-KMS, Dos. 51-1, no. 65; Sabahattin Ozel, Kocaeli ve Sakarya lllerinde Milli 
MiJcadele 1919-1922, Istanbul, 1987, s. 12-13; BOA, DH-KMS, Dos. 49-2, no. 20; BOA, DH-KMS, 
Dos. 61-2, no. 1, Let. 2; BOA, DH-KMS, Dos. 62-2, no. 58; BOA, DH-KMS, Dos. 60-3, no. 17; BOA, 
DH-KMS, Dos. 60-2, no. 40. 

56 All Fuat Cebesoy, Milli Mucadele Hatiralari, Istanbul, 1953, s. 376-377; Tayyib Gokbilgin, 
Milli Mucadele Ba§larken, c. II, Ankara, 1965, s. 220-222; Alemdar, 9 Agustos 1920, no. 2894; HiJsnu 
Himmetoglu, Kurtulu§ Sava§larinda Istanbul ve Yardimlari, c. I, Istanbul, 1975, s. 387; BOA, DH- 
KMS, Dos. 61-1, no. 41; Ihsan Birinci, "Ipsiz Recep Qetesi", Hayat Tarih Mecmuasi, c. II, Sayi. 10 
(Kasim 1966), s. 70-77; §ukru Uras, Yahya Kaptan, Istanbul, 1968; BOA, DH-KMS, Dos. 62, no. 23. 

57 BOA, MV. Maz., Def. 243. no. 9. 

58 Birinci Dunya Sava§i yillari bula§ici hastaliklara kar§i Istanbul'da alinan onlemler igin bkz: 
Mehmet Temel, "Birinci DiJnya Sava§i'nda ve Mutareke Yillarinda TiJrkiye'deki Bula§ici ve ZiJhrevi 
Hastaliklara Kar§i Alinan Onlemler "llmi Ara§tirmalar, sayi, 6, Istanbul 1998, s. 227-239. 

59 Abdulkadir Noyan, Son Harplarde Salgin Hastaliklaria Sava§larim, Ankara, 1965, s. 117; 
Mehmet Kamil. "Istanbul'da Tersin-i Evvel Vebasi", Daru'l-Funun Tip Fakultesi Mecmuasi, c. II, Sayi 
III (Arahk 1919), s. 138; BOA, B.E.O., no 348738; lleri, 5 Kasim 1919, No. 655. 

60 BOA, BEO. no. 341 621 ; Sabah, 1 2 Nisan 1 91 9, no. 1 0563. 

61 BOA, BEO, no. 348789; Alemdar, 17Agustos 1920, no. 2901; BOA, DH. I-UM., Dos. E-63, 
no. 34; BOA, BEO, no. 353837. 

62 BOA, DH-KMS, Dos. 61-1, no. 62; Mutareke Donemi'nde fuhu§ ve ziJhrevi hastaliklara 
kar§i alinan onlemler igin bkz. Temel. a.g.m., s. 236-239 



304 



Osmanli Devleti'nin Son Doneminde Fuhu§ ve Frengi Me MiJcadele / 
Yrd. D09. Dr. Mehmet Temel [s. 169-1 72] 

Mugia Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Ahlak Di§i Hareketlerle MiJcadele 

Osmanli Devleti'nin dagilma siJrecine girmesiyle birlikte toplumdaki ekonomik sikintilar daha da 
artmi§, yillarca siJren sava§lar cephe gerisinde onarilmasi zor toplumsal ve ahlaki yikimlara yol 
agmi§tir. Ba§ta 1854 tarihii Kirim Sava§i olmak uzere 19. yijzyilm ikinci yarisindan itibaren meydana 
gelen sava§larin ardindan yuz binlerce insan, Rusya'dan ve Balkanlar'dan istanbul'a ve Anadolu'nun 
degi§ik bolgelerine gog etmi§, Karadeniz kiyilanndan da pek gok ki§i finncilik yapmak amaciyla 
Rusya'ya gitmi§tir. Bu gog trafigine Istanbul, Samsun, Sinop gibi §ehirlerde bulunan ingiliz, Fransiz ve 
Piyemonte'ye ait muttefik askerleri de ekienince ulkede fuhu§ olabildigince yayginla§maya 
ba§lami§tir. Fuhu§un artmasiyla birlikte olu dogumlara ve sakatliklara neden olan kalitimsal frenginin 
toplumda yayginla§masi fuhu§a kar§i acil onlem alinmasini gerektirmi§ ve fuhu§un hiJkumet denetimi 
altinda yapilmasini saglamak amaciyla ilk defa Kirim Sava§i'ndan hemen sonra istanbul'da 
genelevler agilmi§tir.1 

Anadolu'da ve ulkenin diger bolgelerinde ise bu yillarda genelevler agilmasi, halkin olumsuz 
tepkisi nedeniyle mumkun olamadigindan, hukuki ve polisiye onlemlerin de artirilmasi yoluna 
gidilmi§tir. 1859 yili Safer ayinda, fuhu§ esnasinda yakalanan kadin ve erkeklere uygulanacak 
i§lemlere ili§kin bir emirname gikarilmi§tir. Emirnamede, baskinda ele gegirilenlere verilecek cezalar, 
sugun i§lendigi yere ve ki§ilere gore belirtilmi§tir. Ornegin, kotulijgu lie taninip, baskinda ele gegen 
erkege 48 saatten bir aya, kadina da bunun yarisi kadar hapis cezasi ongorulmektedir. Namuslu 
olarak bilinen bir kadinia baskin veren erkege ise, ailenin itibarini zedeledigi ve yikilip peri§an 
olmasina neden olabilecegi gerekgesiyle sugun derecesine gore bir haftadan ug aya kadar hapis, ug 
aydan alti aya kadar da siJrgun cezasi verilecegi belirtilmektedir.2 

Ayni cezalar, fahi§e oynatanlar igin de gegerii kabul edilmi§tir. Tokat ve civar koylerinde bazi 
genglerin bag ve bahge kulubelerinde igki igerek fahi§e oynattiklarina ili§kin zabita kuvvetlerinden 
Dahiliye Nezareti'ne bilgiler ula§inca Nezaret bunlar hakkinda da 1859 tarihii Emirname-i Sami'de 
belirtilen cezalarin uygulanmasini isteyen bir tahrirat g6ndermi§tir.3 Polls Nizamnamesi'nin 80. ceza 
yasasinin da 201. maddesinin fuhu§u yasaklamasina ragmen kontrolsuz fuhu§la mucadelede 
yeterince ba§arili olunamadigi anla§ilmaktadir.4 

1876 yilinda Kanun-i Esasi'nin ilan edilmesinden sonra ise 1859 tarihii emirname hukumlerinin 
uygulanmasinda oldukga zorluklar ya§anmi§tir. Kanun-i Esasi' ye gore herhangi bir yetkili mahkeme 
karari veya hakim emri olmadan meskenlere girilemeyeceginden ve ki§iler tutuklanamayacagindan 
eviere baskin ve hapse atma uygulamalarma pek ba§vurulmami§tir. Kastamonu'da fuhu§ yapildigi 
gerekgesiyle polls bazi eviere baskin diJzenleyip ele gegirdigi ki§ileri 4 ila 7 gijn arasinda hapiste 

305 



tutunca, Dahiliye Nezareti Muhaberat-i Umumiyye Dairesi 26 Ekim 1910 tarihinde vilayete gonderdigi 
tahriratta yapilan uygulamanin Kanun-i Esasi'ye aykiri oldugunu bildirerek valilikten bu tur 
uygulamalarin onlenmesini istemi§tir5 Mesken sahibi davet etmedikge eviere baskin 
yapilamayacagina ili§kin Sivas, Ankara ve Hudavendigar vilayetlerine de 30 Ekim 1910 tarihinde 
tahrirat g6nderilmi§tir.6 

Kastamonu Valiligi, Dahiliye Nezareti'nin bu uyarisi ijzerine yeni bir yontem geli§tirmi§ ve 23 
§ubat 1911 tarihinde Nezaret'e gonderdigi tahriratta, fuhu§ ve kadin oynatma ile miJcadelenin koy 
imamlariyla muhtarlarin jandarmalaria birlikte usulune uygun bir §ekilde meskenlere girmesiyle 
yapilacagini bildirmi§tir.7 

Bolu Livasi idare Meclisi de bolgede yayginla§an fuhu§a kar§i bazi onlemler alma yoluna 
gitmi§tir. Meclis oncelikle vilayette genelev agilmasini gundeme getirmi§, ancak MiJsluman halkin 
tepkisinden gekinildigi igin vazgegilmi§tir. Genelev agilmasinin mumkun olmadigi anla§ilinca fahi§e 
kadinlarin tecrithaneye alinmasi kararla§tirilmi§, ilk uygulama olarak 1914 yili Ocak ayinda Fatma ve 
Mube§§ire adii iki fahi§e, ia§eleri belediyeden kar§ilanmak uzere Eyijp oglu ismail'in evinde tecride 
alinmi§lardir. Bu onlemin kalici gozum saglayamayacagini du§unen idare Meclisi, ahlaken ve 
gegimlerini saglayabilme bakimindan zor durumda olan bu tur kadinlarin din egitimi alabilmeleri ve 
dokumacilik ogrenebilmeleri igin bir islahevi agilmasina karar vermi§tir. Bu amagia 1914 yili biJtgesine 
de yeteri kadar odenek konulmasi uygun g6rulmu§tur.8 Bu kadinlar daha sonra ulkede adaba aykiri 
davrandiklari ve halkin galeyanini ki§kirtan davrani§lara agikga cesaret ettikleri gerekgesiyle serseri 
kabul edilmi§ler ve islahhanede gali§tirilmalarina karar verilmi§tir.9 Islahhanede kaldiklari sure 
igerisinde bu kadinlarin nefislerini islah ettiklerine kanaat getirilirse, yasalara uygun olarak evienmeleri 
de saglanacaktir.10 

Fuhu§un en yaygin oldugu ba§kent istanbul'da ise daha yogun onlemler alinmi§tir. Beyoglu, 
Galata, Uskudar ve Kadikoy'de 1920 yilina kadar 175 genelev agilmi§, kayitli mekanlarin di§inda 
fuhu§ yapildigi belirlenen ozel ev, koltuk, kapatma evieri ve oteller kapatilmaya gali§ilmi§ veya 
yiktirilmi§, polisiye onlemler artirilmi§tir.11 Mutareke doneminde istanbul'a siginan Rus multecilerle, 
Balkanlar ve Anadolu'dan gelen gogmenlerin artirdigi fuhu§ itilaf Devletleri askerlerini de tehdit edince 
itilaf Devletlerinin fevkalade siyasi temsilcileri fuhu§la mucadele gali§malarina katilmi§lardir.12 1921 
yili sonunda hijkumet yetkililerinin, fevkalade siyasi temsilcilerin ve istanbul'daki bijtun bijyukelgilerin 
giri§imiyle Amerikali Madam ilyasko ve Madam Elizabeth Hen Ten§inton'un ba§kanliginda "Men-i 
Fuhu§ Cemiyeti" kurulmu§tur. Cemiyet, etkinliklerini ozellikle Beyoglu bolgesinde yogunla§tiracak, 
geng kizlari ve kadinlari fuhu§tan uzakla§tirmaya gali§acak, ihtiyag ve yoksulluk nedeniyle fuhu§a 
yonelen kadinlari kuracagi islahhanelere sevk edecek ve fuhu§haneleri kapatmaya gali§acaktir13 
Kadikoy halkinin yogun tepkisine ragmen bu bolgedeki genelevlerin sayisi artirilmi§, kapatilmasi veya 
ba§ka yere ta§inmasi §eklindeki israrli istekleri, genelevlerin zuhrevi hastaliklarin ve ahlaksizligin 
yayilmasini engelledigi, kapatilmalari durumunda genelev kadinlarinin degi§ik mahallere dagilarak 



306 



genel ahlaki bozacaklari gerekgesiyle kabul edilmemi§, yerlerinin degi§tirilmesine bile olumlu 
bakilmami§tir.14 

Sihhiye MudiJriyet-i Umumiyyesi'nin (Saglik Genel MiJdurlugu) 1919 yilinda istanbul'daki frengi 
mutehassislarina hazirlattigi bir rapora gore fuhu§a yonelimin iki nedeni bulunmaktadir. Bunlarin biri 
ekonomik sikinti, digeri keyif, arzu veya alinan egitimdir. Sava§lardan sonra yetim gocuklariyla dul 
kalan kadinlarin kendilerini ve gocuklarini gegindirebilmeleri amaciyla namuslarini satmalari, fuhu§un 
onemli bir kismini olu§turmaktadir. Fuhu§un azaltilabilmesi igin bu kadinlara hijkumetge gegim 
kaynagi bulunmali, yardim eli uzatilmalidir. Fuhu§u §iddetli bir §ekilde izleyebilecek sorumlu bir 
yonetim olu§turulmalidir. Frengiye kar§i alinabilecek onlemlere de deginen rapor dogrultusunda 
fuhu§la mucadele igin yeni idari duzenlemeleryapilmi§, Polls Muduriyeti'nin etkinligi artirilmi§tir.15 

Dike iginde alinan bu onlemlerin yanisira hukumet, uluslararasi onlemlere de ilgi duymaya 
ba§lami§tir. 19. yijzyilin sonlarindan itibaren yogunla§an uluslararasi gog trafiginin ve I. Dunya 
Sava§rnin etkisiyle uluslararasi beyaz kadin ve gocuk ticaretinde buyuk arti§lar gozlenince 
uluslararasi duzeyde onlemler alinma geregi duyulmu§tur. Bu amagia birincisi 18 Mayis 1904, ikincisi 
4 Mayis 1910, uguncusu de 30 Haziran-5 Temmuz 1921 tarihieri arasinda Milletler Cemiyeti 
onculijgijnde olmak uzere ug uluslararasi konferans duzenlenmi§tir. ilk iki konferansta, kadinlari 
fuhu§a siJrukleyen veya igfal edenlerin, kiz veya erkek gocuk ticaretiyle ugra§anlarin ortaya 
gikarilarak yargilanmalari gerektigi uzerinde durulmu§tur. Konferansa katilan ulkeler arasinda sozu 
edilen suglari i§leyip hukijm giyenlerin iadesine ili§kin ikili anla§malar bulunmasa dahi taraflar, 
suglularm iadesi igin butun guglerini kullanacaklar, bu da miJmkun olmadigi takdirde suglular sugun 
i§lendigi ulkede cezalandirilacaklardir. imzaci devletler sadece gidi§-geli§ noktalarinda degil, gogmen 
gemileri uzerinde seyahat eden kadin ve gocuklarin korunmasi igin gerekli diJzenlemeleri yapacaklar, 
tren istasyonlari ve limanlarda kadin ve gocuklari ticarete kar§i uyaran, barinma ve diger konularda 
yardim alabilecekleri yerleri gosteren afi§lerin asilmasini saglayacaklardir. 4 Mayis 1910 tarihindeki 
Paris Konferansi'nda katilimci devletler edebe aykiri yayinlarin da yasaklanmasini 
kararla§tirmi§lardir. Yasadi§i yollarla ulkeye giren bu tur yayinlarin toplatilmasi veya giri§inin 
onlenmesi hususlarinda gerekli yasalari gikaracaklardir. 

30 Haziran-5 Temmuz 1921 tarihieri arasinda Cenevre'de toplanan uguncij konferansa ise 29 
ijlke temsilcisi katilmi§tir. Bu konferansta, onceki iki konferansta alinan kararlarm uygulanmasina 
devam edilecegi vurgulandiktan sonra bazi ek kararlar alinmi§tir. Goru§melerde kizlarin korunma ya§i 
20'den 21 'e gikarilmi§, yabanci ulkelerde fuhu§ yapan kadinlardan ulkelerini neden terk ettiklerini 
agiklayan birer beyanname alindiktan sonra bu beyannamelerin ilgili ulkelerin yetkili makamlarina 
gonderilecegi kararla§tirilmi§tir. Fuhu§ yapan yabanci kadinlarin ulkelerine lade edilinceye kadar ki 
masraflari hayirsever kurumlar veya ilgili devlet tarafindan kar§ilanacak, siniri terk ettikten sonra da 
sorumlulugu kendi ulusal devleti ustlenecektir. Kadinlara ve kizlara, di§ ulkelerde i§ bulan kurumlar 
gozetim altinda bulundurulacaklardir.16 



307 



Bu konferansa katilmayan ulkeler, alinan kararlara sonradan katilabilecekler, kararlarin 
uygulanmasi konusunda aralarinda ikili anla§malar imzalayabileceklerdir. Osmanli HukiJmeti de 23 
Mayis 1922 tarihinde almi§ oldugu kararia 1904, 1910 ve 1921 tarihii konferanslarda alinan kararlara 
ve s6zle§melere kayitsiz §artsiz katilma karari almi§tir.17 Katilma kararindan once Istanbul HukiJmeti 
He itilaf Devletleri Fevkalade Komiserleri arasmda ya§anan bir sorun hijkumetin katilma kararmi 
geciktirmi§tir. itilaf yetkilileri, Osmanli polls ve zabitalarinin yabanci fahi§eleri izlemesini ve 
yakalamasini kabul ettigi halde sinir di§i etme yetkileri olmadigini, bu yetkinin ancak itilaf Kuvvetleri 
zabitasinda oldugunu savunmu§tur.18 Buna ragmen HukiJmet Hukuk Mu§avirligi'nin katilmama 
konusunda goru§ bildirmesine ragmen ulkedeki fuhu§la miJcadele galifmalarina olumlu katkida 
bulunacagi du§uncesiyle, katilma karari almi§tir. 

Frengi ile Mucadele 

Frengi, Osmanli Devleti'nde ilk kez 1806-1812, 1828-1829 Osmanli-Rus sava§larindan sonra 
g6rulmu§, 1854 Kirim ve 1877-1878 Osmanli-Rus sava§larindan sonra da hizia artarak salgin halini 
almi§tir. Firincilik yapmak amaciyla Rusya'ya gidenler ise buradan aldiklari frengiyi Sinop, Bolu ve 
Kastamonu gevresine yaymi§lar, buralardan da Anadolu'nun diger bolgelerine sirayet etmi§tir. Galigya 
bolgesinde yaygin olan frengi de cepheden donen Osmanli askerleri tarafindan Anadolu'ya 
ta§inmi§tir. Ozellikle hastaligin yayildigi Kastamonu ve ilgeleriyle Bolu, Sinop, Bartin ve Duzce 
yorelerinde kalitimsal frengi sonucu old dogumlar, siJt ve okul gocugu oliJmleri gorulmeye ba§laninca 
hukumet 1897 yilinda "Kastamonu Vilayeti ve Bolu Sancagi Frengi Mucadelesi Te§kilat-i Sihhiyesi 
Nizamnamesi"ni hazirlami§ ve yurijrluge koymu§tur.19 

idari ve tibbi bazi onlemleri igeren bu nizamname ile orgijt bir genel mufetti§in yonetiminde 
gali§acak, 11 hastahane 25 gezici doktor ve 25 kijguk sihhiye memurundan olu§acaktir. Butgenin 
durumuna gore de bu sayilar artirilabilecektir. Hastaneler, birinci kismi zijhreviye ve dahiliye, ikinci 
kismi cerrahiye olmak uzere iki kisma ayrilmi§tir. Hastanelerde gali§acak doktorlaria gezici doktorlar 
ihtisas sinavina tabi tutulacaklardir. Genel mufetti§, her yil ba§inda doktorlarin gorevlerini yapip 
yapmadiklarini, orgute ait i§lemleri talimata uygun olarak yerine getirip getirmediklerini rapor edip 
genel mudurluge bildirecektir. Bu kurumun memur ve mustahdemleri genel mudiJrun bilgisi olmadan 
ba§ka i§lerde gali§tirilmayacaklardir. Genel mufetti§e harcirahi dahil oldugu halde en fazia 4000, 
birinci sinif hastahane ba§tabibine 2500, ikinci sinif hastahane ba§tabibine ve operator hekimlere 
2000, seyyar doktorlara harcirahlari dahil 2500, kugijk sihhiye memurlarma da harcirahlariyla birlikte 
1000 kuru§ maa§ odenecektir. Nizamnamenin halka getirdigi sorumluluk da hastaligin onunun 
alinabilmesi igin oldukga onemlidir. Kastamonu Vilayeti veya Bolu Sancagi halkindan olup da her 
nerede bulunursa bulunsun evienmek isteyen erkekler veya kadinlar ellerinde saglik belgesi 
bulunduracaklar ve gosterecekler, bulunmayanlar da gezici doktor veya yetkili herhangi bir doktora 
muayene olup belgelerini alacaklar ve ilgililere gostereceklerdir. Belgeler ancak bir yil gegerii olacak, 
seyyar doktorlar bu belgeleri parasiz vereceklerdir. Saglik belgelerini gostermeyenlere kadilar 
tarafindan nikah s6zle§mesi igin izin verilmeyecek, imamlar ve ruhani memurlar da nikah s6zle§mesi 

308 



yapamayacaklardir. Turn hastahane personeli ile seyyar doktorlarin gorevlerinin ozel talimatname ile 
belirlenecegi bu nizamnamenin yurutulmesinden de Dahiliye Naziri sorumlu olacaktir. 

I. DiJnya Sava§rnin hemen oncesinde Biga Kazasi ve koyleriyle Qan Nahiyesi'nde de yogun 
frengi vakalari gorulmeye ba§laninca hijkumet bu nizamnamenin Kale-i Sultaniyye'de de (Qanakkale) 
uygulanmasmi kararla§tirmi§, nizamnamenin suretini Mutasamfliga g6ndermi§tir.20 

Ba§kent Istanbul, frengi salgininin en fazia iiukum sijrdugu bir §eliir oldugundan burada da 
geni§ olgijde tibbi, polisiye ve liukuki onlemler almmaya gali§ilmi§tir. Siiiiiiye MudiJriyet-i Umumiyyesi 
1914 yilinda Daiiiliye Nezareti'ne gondermi§ oldugu bir tezkerede istanbui'da gittikge artmakta olan 
frenginin yayilmasinm onlenebilmesi igin siiiiii aiilakla ilgili inzibat i§lerinin duzenlenmesini ve geli§mi§ 
ijlkelerdeki gibi frengi ile mucadelenin inzibati kisminin polise devredilmesi gerektigini, hastalikia 
mucadelede ancak bu §ekilde ba§arili olunabilecegini bildirmi§tir.21 Istanbul Polls Genel MudiJrlugu 
de 12 Ocak 1914 tarihinde Dahiliye Nezareti'ne gonderdigi tezkerede Sihhiye Muduriyeti'nin istegine 
uygun olarak frengi ile mucadelenin inzibati kisminin kendilerine devredilmesini istemi§tir.22 

Frengi ile mucadele igin 18 Ekim 1915 tarihinde de "Emraz-i Zuhreviyenin Men-i Sirayeti" 
(Zuhrevi Hastaliklarin Yayilmasinm Engellenmesi) hakkinda bir nizamname gikarilarak yururluge 
konulmu§tur. Bu nizamnameye gore, zuhrevi hastaliklarin yayilmasini ve bula§masini engellemek 
amaciyla ozel orgut kurulacak, bu orgijt Istanbui'da Polls Genel MudiJrlugu'ne ta§rada miJIki idareye 
bagli olarak gali§acaktir. Zuhrevi hastaligi bulunan birisini muayeneden kagiranlara, ba§ka bir ki§iyle 
ili§kide bulunmasina aracilik edenlere cezai hijkumler uygulanacak, bu suglarin i§lendigi umuma ait 
binalar da gegici veya sijrekli olarak kapatilacaklardir.23 26 Haziran 1920 tarihinde bu nizamnamede 
Polls Genel Mudurlijgu ile Saglik Genel MudiJrlugu'nun onceki istekleri dogrultusunda degi§iklik 
yapilarak inzibatia ilgili i§ler Polls MudiJrlugu'ne, saglik ve idare ile ilgili i§ler de saglik Genel 
MudiJrlugu'ne baglanmi§. Polls Genel MudiJrIiJgiJ'ne bagli olan ZGhrevi Hastaliklaria MGcadele 
Tesisleri de Saglik MGdiJrliJgu'ne devredilmi§tir.24 

Frengi ile mijcadelede tibbi, teknik, idari ve polisiye onlemlerin yam sira, halkin bilinglendirilmesi 
ve aydinlatilmasi etkinliklerine de yer verilmi§tir. Saglik Genel MudiJrIugiJ, halki aydinlatmak amaciyla 
yayinladigi bildirilerde, frenginin insanlari zevk, saglik ve ya§amdan yoksun birakan ulusal bir afet 
haline geldigine, diJnya sava§ina giren ve girmeyen pek gok ulkede gorulmesine ragmen, ulkemiz 
insaninin cahilligi ve sagligini ihmal etmesi nedeniyle gok fazIa yayildigina dikkat gektikten sonra 
hastaliktan korunma yontemleri hakkinda bilgiler vermi§, bu hastaliga yakalananlarin kendilerini 
hemen tedavi ettirmeleri gerektigine i§aret etmi§tir. Saglik Muzesi'nde, frengiyi tanitan, resim ve 
risalelerle korunma yontemlerini gosteren ozel bir daire agilmi§, halkin bu muzeyi ziyaret etmesi igin 
gazeteler araciligi ile duyurularyapilmi§tir. 

Saglik Genel Mudurlugij bunyesinde olu§turulan Frengi Mucadele Komisyonu da frengi ve bel 
soguklugunun tedavisine ili§kin sokaklara ilanlar yapi§tirilmasi, Turkge ve diger dillerde halka 
konferanslar verilmesi kararini almi§tir. Yabanci dilde yayimlanan risalelerden de geviriler yapilarak 

309 



TiJrkge gazetelerde yayimlanmi§tir. Erkek doktorlara muayene ve kontrol olmak istemeyen kadinlar 
igin de acil olarak bayan doktorlar yeti§tirilmesi kararla§tirilmi§tir. istanbul'un ge§itli semtlerinde 
sergiler ve muzeler agilmasi, saglik mijzesi sayisinin artirilmasi, hatta §ehrin mahallelerinde birer 
hafta siJrelerle dola§acak seyyar muzeler kurulmasi da alinan onlemler arasindaydi. 

Frengi hastalari ve frengiden §uphesi olanlar igin Oskudar Mirahor Belediye Dispanseri'nde, 
Haseki Nisa Hastahanesi'nde, Cerrahpa§a Hastahanesi polikliniklerinde, §i§li Zuhrevi Hastaliklar 
Hastahanesi'nde ijcretsiz muayene ve tedavi imkanlari saglanmi§, Yildiz Askeri Hastahanesi ile 
Be§ikta§'taki Gaziosmanpa§a Mekteb-i Sultanisi de Zuhrevi Hastaliklar Hastahanesi'ne 
d6nu§turulmu§tur. Frengi ile mucadeleden en iyi sonucun alinabilmesi igin parasal kaynaklara da 
onem verilmi§, bijtgedeki odeneklerin artirilmasinm yanisira tiyatro gelirlerinin be§te biri de bu 
gali§malara ayrilmi§tir. Halka ayrica frengi tedavisi igin dispanserlere ba§vuranlara hertijrlu kolayligin 
gosterilecegi frengi tedavisinde kullanilan ilaglarin parasiz verilecegi duyurulmu§tur.25 

Sonug 

Ekonomik sikintilar, buyuk gog hareketleri, sava§lar, dogal afetler zaman zaman toplumlari 
ahlaki ve sosyal bunalimlaria kar§i kar§iya birakabilmektedir. Gegmi§te ya§anan benzer olaylardan 
ders alinmadigi surece ayni sorunlaria tekrar kar§ila§ilmi§tir. Ornegin Kirim ve Balkan gogleri 
yoksullukia fuhu§u beraberinde getirmi§, ayni sonuglar Birinci Dunya Sava§i sonundaki istanbul'a 
yonelik Rus ve Anadolu goglerinden sonra da ya§anmi§tir. En son tanik oldugumuz olay ise Sovyetler 
Birligi'nin dagilmasindan sonra ekonomik sikinti nedeniyle Turkiye'ye gelen Rus ve Romen 
kadinlarinin yayginla§tirdigi fuhu§tur. 

Bu geli§meler bize, toplumlarin refah dijzeyleri yukseltilmedikge, idari, yasal ve hukuki 
onlemlere gereken duyarlilik gosterilmedigi surece ileride tekrar ayni durumlaria kar§ila§ilacagini 
gostermektedir. Boyle durumlarda devletler derhal gerekli onlemleri almali, ulusal ve uluslararasi 
yardim ve hayir kurulu§lari ortak organizasyonlaria olasi tehlikeyi daha bijyumeden onleyebilmelidir. 
Osmanli Devleti'nin son doneminde fuhu§la mucadeleden beklenen ba§ari elde edilemediginden, 
kontrolsuz fuhu§la yayilan zuhrevi hastaliklar sonucu cumhuriyetin ilk yillarina kadar milyonlarca ki§i 
sakat kalmi§ veya ya§amini yitirmi§tir. Olaganustij zamanlarda kolayca tureyebilen firsatgilar Birinci 
Dunya Sava§i ve Milli Mucadele yillarinda zuhrevi hastaliklarin tedavisinde kullanilan Neoselvasan 
veya 606 diye tabir edilen ya§amsal ilaglari bile karaborsaya du§urebilmi§lerdir. Hukumetlere du§en 
gorev toplumun genel ahlakini ve sagligini bozabilecek olaganustij geli§melere kar§i hazirlikli 
olmaktir. Ders alinmadigi surece de tarih tekerruretmeye devam edecektir. 



310 



1. Nuran Yildirim, "Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Koruyucu Saglik Uygulamalari", Tanzimat'tan 
Cumhuriyet'e Turkiye Ansiklopedisi, c. V, s. 1329. 

2 Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivi, Dahiliye Nezareti idare Kismi, Dosya: 89/1, nr. 2, Lef. 1. 

3 B. O. A., a.g.b., Lef. 4. 

4 B. O. A., a.g.b., Lef. 5. 

5 B.O. A., a.g.b., Lef. 13. 

6 B.O. A., a.g.b., Lef. 14-19. 

7 B. O. A., a.g.b., Lef. 20. 

8 B. O. A., DH. iD., Dos. 65, nr. 46, Lef. 1 . 

9 B. O. A, a.g.b., Lef. 2. 

10 B. O. A., a.g.b., Lef. 4. 

1 1 Mehmet Temel, i§gal Yillarinda istanbul'un Sosyal Durumu, Ankara, Kultur Bakanligi Yay. 
1998, s. 254-255; istanbul'daki genelevlerin semtleri, gali§ma ko§ul ve §ekilleri hakkinda bilgi igin bkz: 
Clarence Richard Johnson (Ed. ), Istanbul 1920, Qev: Sonmez Taner, Istanbul, Tarih Vakfi Yurt Yay., 
1995,3.306-315. 

12 Fransiz Sava§ Bakanligi, Istanbul'daki askerleri arasinda yayilma egilimi gosteren zuhrevi 
hastaliklara kar§i onlem amaciyla askerlerin fuhu§ evierini ziyareti esnasinda prezervatif 
kullanmalanni ongoren bir talimat gikarmi§, prezervatifler yerel komutanlik araciligi lie askerlere 
dagitilmi§tir. Bilge Criss, l§gal Altinda Istanbul 1918-1923, Istanbul, lleti§im Yay. 1994, s. 1 18. 

13 Temel, a.g.e., s. 268-269. 

14 B. O. A., DH-KMS., Dos. 61-1, nr. 62. 

1 5 Temel, a.g.e., s. 260-261 . 

16 B. O. A., HR. HM§. I§0., nr. 69/2, Lef. 1-22. 

17 B. O. A., MV. Maz., Def., 223, nr. 167. 

18 B.O. A., HR. HM§. I§0., a.g.b., Lef. 17. 

19 B. O. A., MV. Maz., Def., 240, nr. 51. 

20 B. O. A., DH. Id., Dos. 165, nr. 1 1 . 

311 



21 B. O. A., DH-EUM-EMN., Dos. 47, nr. 1 9. 

22 B. O. A., a.g.b., Lef. 3. 

23 DiJstur, Tertip II, C. 7, s. 769-770. 

24 B. O. A., MV. Maz., Def. 254, nr. 129;B. O. A.,DUiT. 15/2, nr. 28. 

25 Temel, a.g.e., s. 257-268. 



312 



D. Osmanli Toplumunda Yabanci Okullar ve Misyonerlik 
Faaliyetleri 

Misyonerlik ve Osmanli Devleti'nin Son Doneminde Kurulan Yabanci 
Sosyal ve KultiJrel MiJesseseler/ Prof. Dr. Adnan §i§man [s. 173-180] 

Afyon Kocatepe Universitesi U§ak Egitim Fakultesi / Turkiye 

Misyonerlik ile ilgili basili eserlerde Anadolu, incil ull<esi aniamina gelen "Bible Land" olarak 
adiandirilir. Yani Hiristiyanligi yaymaya gali§an misyonerlerin gozijnde Anadolu, incil Ulkesi olarak 
g6rulmu§tur. Zira incil'de gegen birgok yer ismi Anadolu'da bulunmaktadir.1 Atalarimiz Anadolu'yu 
vatan edinmeden once Hiristiyanlarin elinde bulunan bu cografya, kesif Turk gogleri sonucu yeniden 
imar edilmi§, yerle§meye sahne olmu§tur. Kisa siJrede Anadolu'nun dort bir yam Turk-islam 
eserleriyle donatilmi§, Turk kulturu Anadolu'nun her k6§esine kari§ kari§ nak§edilmi§tir. Boylece 
Batililarin Kuguk Asya (Asie Mineur-Asia Minor) dedikleri Anadolu, Turkiye olmu§, yani Turk vatani 
haline getirilmi§tir. Ancak bundan sonra, Hiristiyan Bati diJnyasi bu topraklari gerek siyasT, gerekse 
misyonerlik faaliyetleri gergevesinde ele gegirme gabalarini surdurmekten geri durmami§tir. 

Misyonerlik, ilk olarak Hiristiyanligin yayilmasini amaglayan bir faaliyet ozelligi ta§imaktadir. 
Mission terimi Latince asillidir. Gondermek aniamina gelen mittere fiilinden turetilmi§ missio 
kelimesinden gelmektedir. Kilise hukukunda mission, bir gorevi yerine getirmek amaciyla 
vazifelendirilen delegasyonun gijcunij ifade eder.2 Hz. isa'nin "imdi siz gidip butun milletleri §akird 
edinin. Onlari Baba, Ogul ve Kutsal Ruh ismi ile vaftiz eyieyin, size emrettigim her §eyi tutmalarini 
onlara ogretin" §eklindeki sozij misyonerlik tarihinde Hiristiyanligi yayma konusunda ba§langig olarak 
algilanmaktadir.3 Hz. isa'nin bu sozu uzerine Havariler ba§ta olmak uzere bu dine inananlar diJnyada 
eri§ebildikleri her yerde Hiristiyanligi yaymayi kendilerine din? bir emir ve gorev saymi§lardir. Boylece, 
Hiristiyanligin ortaya giki§indan itibaren birgok Hiristiyan, bu gaye ugrunda faaliyetler igerisinde yer 
almi§tir. Hiristiyanlik ilahiyati agisindan degi§ik agilardan ele alinabilecek kadar geni§ bir konu 
ozelligine haiz olan misyonerlik, zamania Hiristiyanlik biJnyesinde ortaya gikan Katolik, Ortodoks ve 
Protestanlik gibi ba§lica mezhepleri yaymaya yonelik dinTfonksiyonlar icra etmi§tir. 

Misyonerligin dinT ve siyasT olmak uzere ba§lica iki temel amag guttugij g6rulmu§tur. DinT amag, 
ilk etapta Hiristiyanligi yaymaktir. Misyonerler gittikleri memleketlerde, yerii kulturu ayrintili olarak 
ogrenirler, bazen bir MusliJman'dan daha dindar gorunijrler, milletlerin maddT ve manevT degerlerini 
bozmaya, eritmeye, yeniden §ekil vermeye, geng nesilleri dinden, manevT degerlerden uzakla§tirarak 
yeti§tirmeye gali§irlar. ManevT degerlerini kaybeden, ruhsal gokijntu ve yikinti igindeki ki§ilere, 
islamiyet'in zararli, gagdi§i, gerici, ba§ka dinlerden alinma, uydurma, yetersiz, geli§kilerle dolu, 
Hiristiyanligin yegane du§mani ve islam vahyinin kaynaginin §upheli oldugu, islamiyet'in kiligia ve 
zoria yayildigi, Hz. Muhammed'in yalanci ve duzenbaz, hayat hikayesi ve hadislerinin uyduruldugu 



313 



§eklinde iftira ve iddialarda bulunarak ve Hiristiyanligin orug-namaz gibi vecibelerinin olmadigini, en 
kolay din oldugunu telkin ederek kurtulu§un bu dinde oldugunu soylerler. 

Boylece ihtidada bulunmalari yonijnde gaba harcarlar. Misyonerlerin islamiyet'i yikma metotlari 
iginde sunnT-§iT, amir-memur ihtilaflarini korukleme, toplumu cehalet iginde tutma, halkia devleti 
birbiriyle ugra§ir duruma getirme gibi iiususlar da sayilmaktadir. Bu yolda kullandigi alanlarin ise 
egitim-ogretim, saglik iiizmetleri, sosyal faaliyetler, kadin meselesi, basin-yaym ve siyasT duygular 
oldugu belirtilmektedir.4 Misyonerligin siyasT amaci ise, Hiristiyanlik iiaricinde ilaiiT ve batil dinlerin 
egemen oldugu milletler ve topluluklarda egitim ve kultijrel saiialarda dejenerasyona yonelik 
faaliyetler yapmak, ilgili milletlerde ihtilafa dayali olarak, bilhassa etnik farkliliklari goz onunde tutmak 
suretiyle, biJnyesinde varliklarini devam ettirdikleri devletlerden bu unsurlari ayirmaya yonelik tertipler 
igerisinde bulunmaktir. Bununia beraber misyoner faaliyetleri bir yandan da ticari ili§kilerin 
geli§tirilmesinde rol oynami§tir. Nitekim, ilk kez misyonerlerin getirdikleri Singer diki§ makinelerinin I. 
DiJnya Sava§i ba§langicinda Osmanli ulkesinde 200 kadar bayi, ya da magazasi olduguna dair bilgi 
bunu teyid eden bir 6rnektir.5 

Misyonerlerin faaliyet sahasi olarak segilen bolgelerin ba§inda islam ulkeleri gelmi§tir. Bunun da 
nedeni islamin ortaya giki§indan itibaren hizla yayilmasi, zamania her bakimdan onemli yerlerin 
MusliJmanlarin eline gegmesi, hatta, islamin Hiristiyan topluluklar uzerinde etkili olmasidir. 
Hiristiyanlik alemi dint, siyasT ve iktisadT sebeplerle Papa onderliginde duzenledigi Hagli seferleriyle6 
TiJrkiye ba§ta olmak uzere Kudus dahil tiJm Ortadogu'yu, askerT yontemlerle ele gegirmeye gali§mi§, 
ancak, Anadolu Turklerinin getin bir direni§iyle kar§ila§mi§tir. Turk ve islam du§manligi, mukaddes 
topraklari kurtarma, Dogu'nun ekonomik zenginliklerine kavu§ma ve yoksulluktan kurtulma gibi 
du§unce ve gayelerle diJzenlenen Hagli seferlerinin sonugsuz kalmasi uzerine, Bati Hiristiyan alemi, 
kulturel yollarla Dogu'daki ulkelerin ahengini bozarak gerek dinT, gerek siyasT amaglarini 
gergekle§tirmeye gali§mi§tir. Bu gergevede misyonerler Balkanlar, Suriye, Arabistan, Misir gibi 
oldukga geni§ bir sahaya yayilan Osmanli ulkelerine y6nelmi§lerdir. 

Osmanli ulkesine ilk olarak XVI. yuzyilin sonlarinda Katolik misyonerler gelmeye ba§lami§tir.7 
istanbul Fransiz Buyukelgisi'nin himayesinde gali§maya ba§layan Cizvit ve Fransisken 
misyonerleriniS XVII. asrin birinci yarisinda Protestan misyonerler izlemi§tir.9 OrgiJtliJ Protestan 
misyonerlerin geli§i ise XVIII. yuzyilda vuku bulmu§tur. 1739'da kurulan Brethren's Society for the 
Furtherance of the Gospel Among the Heathen te§kilatina bagli Protestan misyonerler, 1740'da 
istanbul ve Romanya Prensliklerinde faaliyetlerde bulunmu§lardir.10 1815'te ingiliz Church 
Missionary Society'e bagli bir Protestan papaz Misir'a g6nderilmi§tir.11 1820'de 1810 yilinda 
Boston'da kurulan American Board of Commisioners for Foreign Missions'a bagli iki misyoner izmir'e 
gelmi§tir.12 1896 yilinda Amerika'dan 7, ingiltere'den 4 ayri kiliseye bagli misyonerlerin Osmanli 
ulkesine dagildigi gorulmektedir. Bu tarihte sadece Amerika'dan 176 misyoner, 869 mahallT 
yardimcisiyla din yayma faaliyetlerinde bulunmu§tur.13 



314 



ileriki yillarda Osmanli ulkelerinde kurulan Protestan ve Katolik misyoner te§kilatlarinin sayisi 
hizia artmi§, dolayisiyla Hiristiyan misyonerleri de gittikge gogalmi§lardir. Osmanli Devleti'nin Anadolu 
ve Avrupa'daki topraklari ijzerinde XX. yuzyil ba§larinda sadece Congregationalist ve 
Presbyterian'lara ait 9 Protestan misyoner kurulu§u vardir. Bunlara bagli olarak 35 istasyon ve 296 ug 
istasyon'da 255 misyoner, 1157 yerii yardimci, 16.472 ijye ve 42.649 sempatizan gorev yapmi§lardir. 
Ayrica bu bolgelerde 392 ilkokul, ortaokul ve kolejde 25.611 ogrenci okutmu§lar, 29 iiastane ve 
dispanserde 126.885 iiastaya bakmi§lardir. 

Suriye ve Filistin topraklarinda da Protestanlarin 24 Congregationalist ve Presbyterian Protestan 
misyoner kurulu§una bagli olarak 354 misyoner, 57 istasyon ve 204 ug istasyonda 665 yerIi yardimci, 
3.462 cemaat mensubu ve 7.932 eleman gali§mi§tir. Bunlarin 186 ilkokul, ortaokul ve kolejde 16.773 
ogrencileri, 42 hastanede 201.135 hastalari olmu§tur.14 

XIX. ve XX. yuzyil ba§larinda hat safhaya varan misyonerlik faaliyetleri, ingiltere, Fransa, italya, 
Amerika vb. devletlerin siyasT amaglariyla 6rtu§erek, Osmanli Devleti'nin yikilmasinda onemli rol 
oynami§tir. Qok degi§ik gali§ma metotlari olan misyonerlik te§kilatlari,15 sosyal ve kulturel sahalarda 
faaliyetlerde bulunmu§lardir. Bu dogrultuda Osmanli ulkesinde ozellikle Hiristiyan topluluklarin 
bulundugu bolgelerde okullar, hastaneler, yetimhaneler, kiliseler, dispanserler agilmi§tir. Bu tur sosyal 
goruntiJIu faaliyetlerle, Hiristiyan tebaanin bulundugu bolgeler tespit edilmi§, bu dine mensup olanlara 
imkanlar sunularak kazanilmaya gali§ilmi§ ve bu suretle yerIi Hiristiyanlar, Batili devletlerin 
emperyalist emelleri dogrultusunda Osmanli Devleti'nin siyasT ve kulturel varligina mugayir olarak 
ayrilikgi tarzda yonlendirilerek kullanilmi§lardir. 

XIX. yijzyilda merkezleri, ingiltere, Fransa, italya ve Amerika'da bulunan misyonerlik te§kilatlari 
ve kapitiJIasyonlarin sagladigi ayricaliklardan yararlanan ilgili devletler, dint bakimdan Hiristiyanlari 
payla§ma yari§ina girmi§ler, Fransa, italya, Avusturya, Katoliklerin, Rusya Ortodokslarin, ingiltere ve 
bilhassa Amerika Protestanlarin hamisi sifatiyla, Osmanli ulkesindeki Hiristiyan tebaanin haklarini 
aramaya yonelik faaliyetler igerisinde gorijnerek kendi siyasT, iktisadT, kulturel gikarlari dogrultusunda 
misyonerlik faaliyetlerini her bakimdan desteklemi§lerdir. 

II. AbdiJIhamit devri Maarif Nazirlarindan Ahmet ZuhdiJ Pa§a'nin 1894/1311 tarihinde kaleme 
aldigi Osmanli topraklarinda bulunan yabanci okullar hakkindaki raporunda 427 azinlik ve yabanci 
okulun bulundugu, bunlardan 321'inin yabanci okul oldugu; Adana merkezde 2, Hassa kazasinda 2, 
Ankara'ya bagli Kayseri livasinda 2, Aydin merkezde 1, izmir'de 4, Beyrut vilayeti dahilinde 6, Sivas'ta 
1, Elazig'da 2, Kudus'te 24, Gazze'de 7, Kenya vilayetinin Antalya kazasinda 2, Cezayir'de 3, 
Edirne'de 5, Selanik merkezde 2, Avrethisari'nda 1, Bagdat'ta 1, Halep merkezde 2 ve kazalari 
iskenderun'da 1, Cisr-i §ugur'da 2, Antakya'da 1, Mara§ livasinda 1, Urfa livasinda 2, Suriye'de, 
§am'da 3, Bika kazasinda 1 ve istanbul'da 30 olmak ijzere toplam 108 okulun Fransizlara ait oldugu 
belirtilmektedir.16 1901 'de ise Osmanli ulkesinde Devlet tarafindan onaylanmi§ 259 Fransiz okulu ile 
ibadethane, hastane, mabet, eytamhane ve hayir kurumu gibi 477 Fransiz muessesesi 
bulunmaktadir.17 1912 yilinda da Osmanli ulkesinde 370 Fransiz okulu mevcut olup, bu okullarda 

315 



ogrenim goren ogrencilerin sayisi 108.112 ki§idir.18 Fransiz okullarinda Katolik, Protestan, Musevi, 
Ermeni Gregoryen, Grek Ortodoks ve MiJsliJman ogrenciler tahsil g6rmu§lerdir. Fransa Osmanli 
ijlkesinde kiJIturel ve sosyal alanda faaliyette bulunarak, siyasT nijfuzunu artirmaya gali§mi§tir. 

Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivleri Dairesi'nde Amerika muessesesati hakkinda buldugumuz 27 
Mart 1903/27 Zilhicce 1320 tarihii bir defterde19 XX. yuzyil ba§larinda Osmanli Devleti topraklarinda 
266'si okul, 22'si kilise, 15'i yetimhane, 4'u hastane/dispanser, 2'si ev-mesken, I'i de gocuk yuvasi 
olmak ijzere 310 Amerikan muessesesi vardir. Bu da Amerika'nin o tarihierde Osmanli iJIkelerinde 
kulturel ve sosyal alanda onemli derecede faaliyette bulundugunu ve Ortadogu ulkelerinde dolayli 
olarak siyasT nufuzunu arttirmaya gabaladigini agikga gostermektedir. 

Almanya da ayni konuda Ortadogu'da kendine bir yer bulma ve tutunabilme gabasi iginde 
olmu§tur. Nitekim Alman muesseseleri lie ilgili olarak istanbul'da Ba§bakanlik Osmanli Ar§ivleri 
Dairesi'nde buldugumuz 22 Mayis 1902/13 Safer 1320 tarihii bir belgede20 ve basili kaynaklarda21 
XX. yuzyil ba§larinda ozellikle I. Dunya Sava§i oncesine kadar Osmanli Devleti'nde 39 okul, 6 kilise- 
mabet-ibadethane, 6 yetimhane, 9 hastane-dar-u'1-aceze-tedavi bi'1-hava, 9 ikametgah-misafirhane, 
4 kabristan, 1 ziraat muessesi ve 7 arsa olmak uzere rastlayabildigimiz Alman muesseselerinin 
toplam sayisi 81 'i bulmaktadir. 

XX. yijzyil ba§larinda Osmanli topraklarinda 83 okul, 8 kilise, 2 mabet, 1 ibadethane, 2 
yetimhane, 4 hastane, 9 dar-ijt-tedavi, 1 dar-u§-§ifa', 1 incil Cemiyeti idarehanesi, 1 dar-ul-hayr, 4 
kabristan olmak uzere ruhsatli ingiliz muesseselerinin toplam sayisi da 1 16'dir.22 

Rusya ise yine az sayida da olsa Osmanli topraklarinda agtiklari egitim kurumlari ve Rumlarin 
bazi kilise ve mabetlerinin tamirati lie me§gul olarak varligini hissettirmeye gali§mi§tir.23 

Yabanci sosyal ve kulturel muesseselerin faaliyetleri devletin ust gorevlerinde bulunanlar 
tarafindan zaman zaman izlenmi§ ve Osmanli Devleti'nin durumu ve tutumu aksettirilmi§tir. Bu 
konuda Osmanli Donemi'nde yazilan birgok rapor mevcuttur. Nitekim, yukarida bahsi gegen Maarif 
Naziri Ahmet ZuhdiJ Pa§a'nin 1894/1311 tarihinde kaleme aldigi raporu24 bunlardan biridir. Raporun 
ilk boliJmunde Maarif Naziri Ahmet ZuhdiJ Pa§a yabancilarin Osmanli memleketlerinde okullar 
kurmalari ve idare etmeleri igin kendilerine devletge bir imtiyaz hakki verilmi§ olduguna dair eski ve 
yeni antla§malara rastlanmadigini belirtmektedir. Bununia birlikte bu okullarin ruhsatli ve ruhsatsiz ne 
§ekilde tesis olunmaya ba§landigini izah etmektedir. 1869 Maarif Nizamnamesinin 129. maddesinin 1. 
fikrasinda "Ozel Okullar gerek Devlet-i Aliyye tebaasindan, gerek yabanci tebaadan fertlerden biri 
tarafindan ucretii veya iJcretsiz olarak ihdas ve tests olunan okullardir" denilmektedir.25 

Nizamnamenin ayni maddesinin 2. fikrasinda Osmanli memleketlerinde bu tur okullarin 
kurulmasi igin, birinci olarak ogretmenlerin Maarif Nezareti'nden, yahut mahallT Maarif idaresi'nden 
aldiklari diplomalarin bulunmasi gerektigi, ikinci olarak, bu okullarda usul ve politikaya aykiri ders 
okutturulmamasi igin verilecek derslerin listesi ve listede yer alan kitaplarin ba§kent di§inda ise vilayet 

316 



Maarif idaresi ile vilayet valisi tarafindan, istanbul'da ise Maarif Nezareti tarafindan verilecegi 
belirtilmektedir. 

Nizamnamenin bu fikrasinda devamla bu ijg §artin noksansiz olarak yerine getirilmedigi takdirde 
okullarin agilmasina ve devamina ruhsat verilemeyecegi, aksine hareket oldugu takdirde bu okullarin 
agilmasina engel olunacagi kaydedilmi§tir. Bundan dolayi gerek yabanci okullarin yeniden ve 
geni§letilerek in§asi, tesTsi ve agilmalari, gerekse kiralama yolu ile bir hanede okul kurulmasi irade-i 
seniyyenin sadir olmasina bagli kilinmi§tir. 

Bu kurallara uygun olarak bazi okullara, bu tarzda ruhsat verilmi§se de buyuk bir kisim ileride 
verecekleri zararlarin sonuglarini kavrayamayan Istanbul di§indaki hukijmet memurlarinin ho§g6ruleri 
ve kayitsizliklarindan ruhsatsiz olarak agilmi§tir. Yabancilar bu gibi okul ogrencilerini etkileyerek 
siyasT maksatlarinin amaglarina 

ula§tigini aniadiklarindan, soz konusu okullarin sayismi arttirmi§lardir. Gayrimuslim tebaasi 
ijzerinde kendi nijfuzlarinin gogalmasi arzusuyla yabanci devlet elgileri, izin almadan eskiden agilan 
yabanci okullara ruhsat almaya gali§mi§lardir. Bu konuda bazen ba§arisiz olmu§lardir. Zira, irade-i 
seniyyeye, emr-i aliyyeye dayanmayan ve Maarif Nizamnamesi'nin 129. maddesinin hukumlerine 
bagli olmayan okullarin devamini talep etmeye, bu hususta israr etmeye hig bir yabancinm hal ve 
salahiyeti yoktur. Bu tiJr okullardan bazilarina daha onceki yillarda Meclis-i Maariften ve Istanbul 
di§indaki maarif idarelerinden ruhsatname verilmi§ oldugu gorulmektedir. Ancak genelde gayrimuslim 
ve yabanci mekteplerine resmT ruhsatname verilmesi 30 Aralik 1891/28 Cemaziye'l evvel 1309 tarihii 
tezkire ile teblig olunan irade-i seniyye hukumlerine baglidir. Buna gore yabanci okullarina verilecek 
resmT ruhsatname yeniden tanzim ve tertip ettirilmi§tir. Bu konuda ba§vuru oldugunda Istanbul'a 
§ehremaneti, Zaptiye Nezareti ve Maarif Nezareti, diger vilayetlerde de maarif mudiJrleri tarafindan 
yapilan incelemeler tasdik olunduktan sonra ruhsatnameler sahiplerine teslim edilmi§tir. 

ZuhdiJ Pa§a raporunda gayrimuslim ve yabanci okullar uzerindeki idare hakki ve tefti§in daha 
etkili olabilmesi igin du§unulen tedbirler hususunda da bilgi verilmektedir; gayrimuslim tebaadan olan 
milletler kendi okullari vasitasi ile bir gok faaliyet yapmakta ve birbirlerine olan rekabetleri yuzunden 
zit, muhalif giri§imlerde bulunmaktadirlar. Osmanli tebaasmdan olan ge§itli milletler "Nasraniyyet" 
kavrami altinda toplanarak Hiristiyanlik dininin gereklerine uygun yolda faaliyetlerini surduruyor 
gorijnseler de hakikat boyle degildir. Nasraniyyet kavrami iginde mijtalaa olunan ge§itli milletlerin her 
birisi kendi milletini guglendirmek ve diger gayrimuslim milletlerden ve hatta Islam ahalisinden daha 
kuvvetii olmak istemektedir. Bunun igin Hiristiyanlik tesiri ile kendilerine taraftar olan hirer yabanci 
devletin himayesi altina girmek, okullarinda bu du§uncede insanlar yeti§tirmek arzusunu 
duymu§lardir. Yabanci devletler de bu yolda Osmanli topraklarmdaki azinlik okullarina te§vikte 
bulunmu§lar, sonugta da bundan birgok zararlar ortaya gikmi§tir. 

Vine ayni raporda ayrica ge§itli vilayetlerde yabanci devletlerin faaliyetleri ve etkileri de somut 
ornekler ile dile getirilmektedir. Bu vilayetlerden Sivas'm merkez, sancak ve kazalarinda Ermeni 

317 



okullari egitim ve ogretim bakimindan diger azinlik ve MusliJman okullarina orania mukemmel 
derecededir. idareleri millet cemiyetine veya zenginlerden meydana gelen bir heyete tevdi 
olunmu§tur. Bu okullarda te§vik unsuru olarak egitim ucretsiz olarak yapilmi§tir. Vilayette Latin 
olmadigi halde 6 adet mukemmel Latin Cizvit okulu ve bunlarin 1000 kadar Ermeni Katolik ogrencisi 
vardir. 

Amerikalilar tarafmdan Protestanligin yayilmasi, yayginla§tirilmasi fikri lie egitim ingiliz ve 
Ermeni dillerinde yapilmaktadir. Diger vilayetlerde oldugu gibi Sivas'ta gayrimiJslim okullarmda 
istihdam edilen ogretmenler genellikle yabanci devletler tarafmdan g6nderilmi§lerdir. Ogretmenlerin 
gogu yabanci devletlerin siyasT maksatlanni gergekle§tirme politikalarinda onemli vasitalar 
olmu§lardir. Bu tur ogretmenlerin elinde §ekillenen ogrenciler tahsillerini tamamladiktan sonra 
kazandiklari din? ve ilmT ihtisas lie fikirlerini yaymaya gorevli olduklarini bilmektedirler. Protestan 
Cizvitler ve diger yabancilar bu siyasT emellerin gergekle§mesi igin maddT ve manevT fedakarlik 
hususunda dakika kaybetmemi§lerdir. 

Maarif Naziri ZiJhdu Pa§a Mabeyn-i Humayun Ba§kitabeti'ne gonderdigi 26 Kasim 1893-17 
Cemaziye'l evvel 1311 tarihii tezkiresinde belirttigi uzere Amerikali Protestan Dr. Meytin'in Suriye 
ahalisinden ve Nusayri kavminden bir kisim kiz ogrenciyi kandirarak Mersin'deki kendi okuluna 
getirmi§, orada temel bilgileri ogrettikten sonra Amerika'ya tahsillerini tamamlamaya g6ndermi§tir. 
Bundan maksat, Amerika'da yeti§ecek bu ogrencileri sonradan Adana ve havalisine geri getirmek ve 
kendi milletinden olan diger kizlara menfi ve dint telkinatta bulunmalarmi temin etmektir. Protestan 
Cizvitlerinden birtakim rahip ve rahibeler tarafmdan Adana'da arsa satm almmasi ve yeni okullar 
in§asi yolundaki giri§imleri bu esasa dayanir. 

Suriye ve Halep vilayetinde bulunan gayrimiJslim cemaatler, gerek du§unce, gerek hal, hareket, 
adetler bakimmdan Avrupa'dan etkilenmekte ve okullarmda yabancilardan aldiklari egitim metotlari 
gergevesinde gocuklarmi yeti§tirmektedirler. Buralarda bulunan Durzilerin gogunlugu ingiliz, Maruniler 
de Fransiz politikasina tabidir. Katolikler ve diger gayrimuslimler de kendi gikarlari hangi tarafta ise o 
tarafa egilimlidirler. 

Yabancilar kendi gayelerinin mektepler kanali lie gergekle§ecegini bilmektedirler. Soz konusu 
yerlerde bilhassa ingiltere ve Fransa'nin nufuzu diger devletlerden fazladir ve sonug olarak da 
zararlari fevkalade goktur. Bununia birlikte, Almanya, Rusya ve Amerika da bu bolgede faaliyet 
gostererek etkide bulunmaya gali§mi§lardir. Almanya, Suriye'de tutunabilmek igin birgok zengin 
vatanda§ini Yafa ve Kudus taraflarma gondererek emiak satin almi§tir. Boylelikle okul ve benzer 
muesseseler kurarak ingiltere ve Fransa'nin kuvvetii nufuz sahibi oldugu Ortadogu'da kendine bir yer 
bulmaya gayret etmi§tir. Amerikalilar Protestan Cizvitleri vasitasiyla buyuk paralar harcayarak gok 
sayida okullar agmi§lar ve bolgede etkili devletlerden biri olmak istemi§lerdir. 

Osmanli Devleti'ndeki yabanci okullarm menfi faaliyetlerine ornek vermek bakimmdan 
bunlardan birkagma deginmek yerinde olacaktir. Bunlardan biri Harput Koleji'dir. Kolej, 1878 tarihinde 

318 



Ermenistan Koleji (Armenia College) adi altinda faaliyete gegmi§ on sene sonra da Bab-i Ali'nin itirazi 
ijzerine ismi Firat Koleji (Euphrates College)'ne tahvil olunmu§tur. Okulun ilk mudiJrlugune Amerikan 
misyonerlerinden Crosby H. Wheeler tayin olmu§, bu zat 1875'te kendi giri§imleri lie bu okul igin 
140.000 dolar bagi§ toplami§tir. Mahallinden de 40.000 dolarlik bir katki saglami§tir. Kolejin ilk, orta 
ve Use olmak uzere ug bolijmu vardi. Ogrencileri kiz-erkek karma idi. Ogrenim dili Ermenice olup 
yiJksek kisma gideceklere ingilizce ders kitaplarini okuyabilmeleri ve Amerikali ogretmenlerin 
konu§malarini aniayabilmeleri igin ingilizce ogretiliyordu. 21 ki§ilik ogretim kadrosunun biri Turkge 
ogretmeni Re§it Efendi, 4'u Amerikali profesor, digerleri Ermeni asilli idi. Kolejin amaci biJtun sahalar 
igin zeki Hiristiyan liderler hazirlamaktir. Bunun yaninda okul, Amerikan fikir ve ideallerinin, mahsul ve 
metotlarinin yayildigi bir kaynak olmu§tur. Kolej, ogretim hayati boyunca alti papaz mudiJr tarafindan 
y6netilmi§tir. Bunlar da firsat buldukga halki ve ogrencileri, devlet aleyhine organize edip, 
ki§kirtmaktan gekinmemi§lerdir. Bu kolej 1915 yilina kadar faaliyette bulunmu§, o tarihte meydana 
gelen Ermeni ayaklanmasi sirasinda soz konusu olayla ilgisi belirlenen mudur Henry (Ernst) Riggs 
sinirdi§i edildiginden kapanmi§tir.26 

1864-65 yilinda agilan, Ermeni ayaklanmalarmin tertiplendigi, organize edildigi, yonetildigi bir 
merkez hijviyeti kazanmi§ olan Merzifon Amerikan Koleji27 Samsun ve havalisinde Rumlarin 
Pontusculuk etrafinda toplanmasinda da buyuk pay sahibidir.28 ilk Pontus Cemiyeti okul destegi lie 
1904'te kurulmu§tur. ileriki yillarda da kolej 1000'e yakin Rum gencini ihtilaici gayelerle yeti§tirmi§tir. 
1908'de MiJdafaa-i Me§rCita adinda te§kilat kuran Rumlar 1910'da "Pontus" adii bir risale yayinlamaya 
ba§lami§lardi. 1920 yili sonlarinda Merzifon Amerikan Koleji'ne yapilan bir baskinda burada gok 
sayida Yunan bayragi lie Pontus lie ilgili armalar ve belgeler bulunmu§tur. "Pontus Cemiyeti" 
tarafindan bastirilan bir haritaya gore, Pontus Cumhuriyeti merkezi Samsun olmak uzere Batum'dan 
inebolu'nun batisina kadar olan Karadeniz kiyilari lie Kastamonu, Qankiri, Yozgat, Sivas, Tokat, 
Amasya, Qorum, Gumu§hane ve kismen de Erzincan vilayetini igine almaktaydi.29 Diger yandan 
Kolej Rum ve Ermeni getelerine her tijrlu yardimi yapmi§tir. Okulun ogretmenleri ayni zamanda 
Osmanli Devleti'nin yikilmasi igin de gali§mi§lardir. Hiristiyanlik igin Ermeni ve Rumlarin gok kan 
doktuklerini ve bunlardan birgogunun MusliJmanlara kar§i mucadelede §ehit du§tugunu soyleyen 
kolejin muduru White, Anadolu'daki Alevileri de Osmanli Devleti'ne kar§i isyana ki§kirtmi§tir. 
Dolayisiyla Merzifon Amerikan Koleji okul niteligini kaybetmi§, Osmanli Devleti'ne kar§i eli silah tutan 
Rum ve Ermeni getelerinin egitildigi, ihtilaici fikirlerin a§ilandigi bir komita merkezi huviyeti kazanmi§ 
ve Pontus hijkumeti igin te§ekkul eden mijkemmel ve siyasT bir kulup oldugu anla§ilmi§ ve nihayet 
ogretmenleri uzakla§tirilmak sureti lie zararsiz hale getirilmi§tir.30 

Robert Kolej de faaliyetleri bakimindan anilmaya degerdir. Bu okul 16 Eyiul 1863'te Amerikan 
Devleti uyrugundan Chiristophar Rhinelander Robert ve Dr. Cyrus Hamlin tarafindan kurulmu§tur. 
Bulgaristan'in kurulmasi davasinm ilk bayragini agan misyoner Cyrus Hamlin, sonug alinmasina en 
gok emegi gegen misyoner de George Washburn'diJr. Washburn 40 yil okulun mudijrlugunij yapmi§ 
ve Fifty Years in Constantinople and Recollections of Robert College adii eserinde okulun Tsevi 



319 



esaslara gore egitim yaptigini ve ogrencilerin mezuniyetlerinden sonra kendi memleketlerinin lideri 
olacak §ekilde yeti§tirildiklerini beyan etmi§tir.31 

Buradan mezun olanlarin gogu Bulgaristan'da onemli vazifelere getirilmi§lerdir. Mesela 1868 
mezunu Elena'li Petro Gorbanov 93 harbinde Rus ordusu karargahinda istihbaratgi ve 1879 Kurucu 
Meclis'te milletvekili olmu§tur. 1869 mezunu Kazan'li (Katel) Stefan Tomov Rusya hesabina 
istihbaratgilik yaptigi 93 harbi sonrasi Zi§tovi, Varna'da bulunan okullarda ogretmenlik yapmi§tir. 
Filibe'li 1871 mezunu Konstantin Stoilov Kurucu Meclis'te milletvekiligi, ilk Bulgar Prensi Avusturya'li 
Aleksandr Battenberg'in politika sekreterligi, Muhafazakar Parti liderligi ve ba§bakanlik gorevlerini ifa 
etmi§tir. 

1871 mezunu ivan Petkov Slaveykov ogretmen, §air Petko Ragev Slaveyko'nun oglu olup 
1885'te Sofya Belediye Ba§kanligi, 1901'de milletvekilligi ve Mill? Egitim Bakanligi gorevlerini 
ustlenmi§tir. Yine Filibe'li 1872 mezunu Konstantin Kalgev 93 harbi sonrasi Rumeli Vilayeti Maliye 
i§leri MiJdur Vekili olmu§ ve vilayetin 1885'te Bulgaristan'a baglanmasmda onemli rol oynami§tir. 
Aleksandr Ludskanov Tirnova'li olup 1875 yilinda mezun olmu§, 93 harbine katilmi§, 1901-1902'de 
Ticaret ve Tarim, 1911-1912'de Kamu Yapilari, Yollar ve Ula§tirma Bakani olmu§tur. 1876 mezunu 
Marin Marinov, yuzba§i ve Krai Aleksandr'in yaveridir. 1876 mezunu ivan Belinov Kamu Yapilari, 
Yollar ve Ula§tirma Bakani, yine 1876 mezunu Varbon Viranov Bulgar ordusunda general olmu§tur.32 

Robert Kolej'den daha onceki yillarda okuyan Bulgar ogrencilerin hemen hemen hepsi 1877- 
1878 Osmanli-Rus sava§ina katilmi§lardir. Mesela 1875 mezunu Ludskanov Rus Generali 
Skobelev'in yardimcisi olmu§tur.33 

1883'te Robert Kolej'den mezun olan 10 ki§iden 5'i Bulgar'dir. Bunlarin iginde Voicoff Robert 
Kolleji'nde ogretmenlik yapmi§tir. Stoicoff Bulgaristan'da deniz subayliginda ust rutbelere kadar 
yukselmi§tir. Dimitroff bankaci, Djambazoff ogretmen olmu§tur. 1884'te mezun olan 22 ki§iden 11'i 
Bulgar'dir. Bunlardan 4'u ogretmen, 4'u tiJccar, 2'si fizikgi, I'i siJvari subayi olmu§lardir. Digerlerinden 
2'si Savunma Bakanligi'nda, I'i de Hariciye servisinde gali§mi§tir.34 

Bu hususta Bulgar yazar Ivan Il2ev'in Robert Koleji'nin Bulgar aydinlarinm fikren geli§mesindeki 
rolijnu belirten Sofya'da lstori2eski Pregled'de 1981 yilinda yayinlanan makalesi de iyi bir ornek te§kil 
eder.35 Ogrenci mevcudu incelendiginde okulun bu yondeki amaci daha agik olarak anla§ilmaktadir. 
Kolejde 1890 yilina kadar Bulgar ogrenciler gogunluktadir. Bu tarihten itibaren ise Ermeni ogrencileri 
daha fazia sayidadir.36 Bundan da 1878'de Bulgaristan'in kurulmasindan sonra Robert Koleji'nin 
Ermeni ogrencilere yoneldigi sonucu ortaya gikmaktadir. Dolayisiyla kolej gayrimuslimlerin fikir, kultur, 
ekonomik ve siyasT hayatlarini yonlendirmede adeta bir us vazifesi gormu§tur. Yine, ingiliz ajan G. M. 
Fitzmaurice de 1 906-1 907'de ustlerine yazdigi raporda "Bulgaristan, dogu§unu ve mevcudiyetini 
Robert Kolej'e borgludur" derken37 yukarida bahsettigimiz tarihT gergegi en agik bir §ekilde ifade 
etmi§tir. Osmanli ulkesinde agilan bu ve benzeri 1000'den fazIa yabanci okulun dint ve yikici siyasT 



320 



faaliyetlerin yapildigi birer merkez oldugu dikkate alindiginda olayin vahameti kendiliginden ortaya 
gikmaktadir. 

Amerikan misyonerlerinin okul, yetimhane agtigi yerlerden birisi de Bitlis'tir.38 Board of 
Commisioners for Foreign Missions'in agtigi Amerikan okulundan mezun olan Ermeni genglerinin 
1890 yilindan itibaren misyonerlerin onciJIugunde isyanlara ba§ladiklari, Ermenilere silaii yapmasini 
ogretenlerin de bu misyoner okullarinin ogretmenleri olduklarma dair bilgiler mevcutur.39 

Osmanli Devleti'nin ge§itli bolgelerinde bulunan Arap topluluklar arasinda da XIX. yuzyilda 
yabanci okullar araciligi ile Osmanli aleyhtari propagandalar yapilmi§tir. Nitekim Suriye'deki 
Protestan ve Cizvit kolejierinde yeti§en yerliler Arap milliyetgiliginin liderleri olmu§lardir.40 

1898 yilinda Osmanli Devleti'ndeki orta ogretim kurumlarinin okul ve ogrenci sayilarinin 
durumu41 Osmanli, gayrimuslim ve yabanci okullar arasinda bir kar§ila§tirma yapabilme imkani 
saglamaktadir. 60 adet idadTde 7.671 ogrenci, 425 adet ru§tiyede 27.130 ogrenci mevcudu vardir. 
Buna kar§ilik 667 adet ilk ve orta duzeydeki azinlik okullarinda 73.255 ogrenci, 98 yabanci ilk ve orta 
dereceli okullarda 10.246 ogrenci tahsil g6rmu§lerdir. 

Osmanli memleketlerinde yabanci okullar ile ilgili dagilim incelendiginde ise yabanci okullarin 
yogun oldugu bolgelerin Istanbul, Izmir, GiJney-Dogu Anadolu, Filistin ve Misir oldugu 
g6rulmektedir.42 Bu da Sevr Antla§masi ile Osmanli topraklarinin ge§itli bolgelerinin bu bolgelerde 
daha once faaliyet gosteren devletlerce i§gal edildigi sonucunu ortaya gikarmaktadir. 

Metin igersinde de deginildigi gibi Osmanli Devleti'nde yabanci okullaria ilgili ilk ciddi diJzenleme 
1869 tarihii Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile getirilmi§tir. II. AbdiJIhamid devrinde ise yine okullarin 
zararli faaliyetlerini onleme amaciyla 6 Mayis 1886'da yabanci ve azinlik okullarini tefti§ etmek, 
programlari ve ders kitaplanni incelemek maksadiyla "Mekatib-i Ecnebiye ve gayrimuslime Mufetti§ligi 
Dairesi" kurulmu§tur.43 Gerek Osmanli Devleti'nin iginde bulundugu siyasT, iktisadT, askerT durum, 
gerekse Batili devletlerin Osmanli Devleti'ne yonelik menfT politikalari ve diplomatik baskilari sonucu, 
yabanci muesseselerin zararli faaliyetlerinin onijne gegmek mumkun olmami§tir. Bilakis, XX. yuzyil 
ba§inda yabanci devletlere ait okul, kilise mabet, hastane vb. kurumlarm hukukT varliklan Osmanli 
Devleti tarafindan resmen taninmi§tir.44 Bununia birlikte 1914'te gikarilan "Imtiyazat-i Ecnebiyenin 
llgasi Uzerine Ecanib Hakkinda Icra Olunacak Muameleye Dair Talimatname" ile bilhassa yabanci 
okullar denetim altina alinmaya gali§ilmi§,45 ayni yil, Osmanli Devleti'nin kapitulasyonlan tek yonlu 
olarak kaldirdigini ilan etmesi uzerine, olaganustu harp yillarinin da etkisiyle, yabanci muesseselere 
tamamen olmasa da kismen el konulmu§,46 boylece ilgili kurumlarm menfi faaliyetleri ivme 
kaybettirilmi§tir. 

Konu ile ilgili bir diger geli§meyi de 1915'te "Mekatib-i Hususiye Talimatnamesi"nin yayinlanmasi 
olu§turmu§tur. UmumT Harp yillarinda yayinlanan bu talimatname ile yabancilar tarafindan okul 
agilmasi istenen yerle§im biriminin nufusunun resmT kayitlara gore belirii bir sayida olmasi, ayni 

321 



hakkin Turk tebaaya da kar§i taraftan verilmesi gibi §artlar getirilmi§tir.47 Yabanci okullar konusunda 
onemli diJzenlemeler getiren ayni talimatname hukumleri geregi, Turkge'den ba§ka bir dille ogretim 
yapan ilgili okullarda, Turkge, Turkiye Tarih ve Cografyasi dersleri Turk ogretmenler tarafindan 
okutulacak ve bu okullar devlet tarafindan kolayca tefti§ edilebilecektir.48 

Yabanci devletlerin Osmanli ulkesinde muessese kurmalarinda misyoner te§kilatlarinin bijyuk 
katkilari olmu§, kurulan muesseselerin giderleri hep bu te§kilatlar tarafindan kar§ilanmi§tir. Nitekim, 
kilisenin ba§lica gorevi ge§itli Hiristiyan topluluklari kendi cemaatlerine kazandirmaktir. Bu hususta 
MiJslumanlari kendi mezheplerine baglamakta etkisiz kalmakia birlikte Osmanli topraklarindaki 
azinliklar uzerinde hayli ba§arili olmu§lardir. Boylelikle hem ticarette kendilerine yardimcilar 
yeti§tirmi§ler, hem de siyasTalanda onlarin haklarini arama bahanesiyle Osmanli Devleti'nin ig i§lerine 
kari§ma firsati bulmu§lardir.49 Misyonerler yillarca Turkiye'de Hiristiyanlar ve Hiristiyanlik igin okul, 
hastane agmi§lar, Nag getirmi§ler, modern tibbi ve egitimi kurmu§lardir. Bunun sebebi olarak da bu 
topraklarin sahibinin Turkler olmadigini iddia etmi§lerdir.50 

Sonug olarak; Hiristiyan misyonerlik faaliyetlerinin amaci, bir yandan modern egitim kurumlari 
vasitasiyla insanlarin ya§ayi§ ve du§uncelerini, gelenek ve ali§kanliklarini degi§tirmek, onlara yeni bir 
bigim vermek, ticarT ili§kileri geli§tirmek §eklinde ozetlenebilir. 

Bu dogrultuda, Osmanli ulkesinde yabanci okullarin agilmasinda ve Osmanli Devleti'nin 
varligina mugayir faaliyetlerin tertiplenmesinde, mensubu olduklari dinT yayarak tabiiyetinde 
bulunduklari devletlerin gikarlarini gulden misyonerlerin onemli rolleri olmu§tur. MiJslumanlari 
Hiristiyanla§tirma giri§iminde bulunan misyonerler, amaglarina ula§amayinca, gayrimijslim Osmanli 
tebaasi uzerinde de faaliyetlerde bulunmu§lardir. Rum, Bulgar, Ermeni, vb. Hiristiyan topluluklarin 
bulundugu bolgeleri tek tek tespit etmi§ler, misyonlarini yerine getirmeye gali§mi§lardir. 

Bu arada Osmanli ijlkesindeki Hiristiyan tebaayi payla§ma yari§ina da giri§mi§lerdir. 
Misyonerler, te§kilatlarinin bulundugu ulkelerin destegini alarak, adeta kendi devletlerinin Osmanli 
ijlkesine yonelik emelleri dogrultusunda faaliyet g6stermi§lerdir. Fransa, hgiltere, Amerika, italya vb. 
devletlerin hem siyasT, hem de finansman bakimindan destekledikleri misyonerler, sozde sosyal ve 
kiJIturel gorunumlu muesseseler agmi§lardir. Bunun da Osmanli Devleti'nin g6ku§une, 
pargalanmasina ve yikilmasina zemin hazirladigi ku§kusuzdur. 



322 



Osmanli imparatorlugu'nda Yabanci Okullar / Yrd. D09. Dr. Mknur 
Haydaroglu [s.181-188] 

Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi / Turkiye 

Osmanli imparatorlugu topraklarinda agilan yabanci okullar, tarihi bir sorun ve geli§me olup, 
egitim faaliyeti arkasinda gizlenen siyasi etkinlikler ocagidir. "Okul kavraminin gagri§tirdigi egitim 
olgusu, olgme-degerlendirme, ba§ari orani, ogrenci kabulu gibi dogrudan egitimie llglll noktalar 
ijzerinde degil yabanci egitiminin ve kurumlarinin tarihi sureg igerisindeki egitim di§i faaliyetleri lie 
egitimie birlikte topluma ve duzene yaptiklari etkiler konusunda yogunla§mak gerekir. Bunun igin de 
once yabanci okul kavramina agiklik getirmek yerinde olur. 

"Yabanci Okul" denilince; Osmanli topraklari iJzerinde once gayrimiJslim topluluklarin agtiklari 
ve giderek yabanci devletlerin himayesi altina giren ve zamania dogrudan yabanci devletler 
tarafindan agilan okullar anla§ilmalidir. 

"Yabanci Okul" olgusunun kokeni ise 1453 yilina istanbul'un fethine kadar dayanmaktadir. 

Fetihten once istanbul'a hakim olan Bizans imparatorlugu XI ve XII. yijzyilda ba§ta batida 
Turkler olmak ijzere gok sayidaki du§manlarindan korunabilmek igin, ticari imtiyazlar kar§iliginda 
kendine mijttefikler edinmeye gali§iyordu. Bu siyaseti, olumsuz sonuglara neden olmu§, kendi yanina 
gekmeye gali§tigi Venedik 1204 yilinda istanbul'da "Latin imparatorlugu"nu kurmu§tu. Yine geni§ 
imtiyazlar taniyarak Cenovalilaria ittifak kurmu§ ve onlarin yardimiyla 1261 tarihinde istanbul'u tekrar 
geri almi§ti. Galata'ya yerle§en Cenevizliler, kurduklari imparatorluk sayesinde istanbul'da gogalan 
Latinler; Fatih'in Bizans imparatorlugu'nu; dolayisiyla da istanbul'u hakimiyeti altina almasiyla 
Osmanli egemenligini tanimi§lar hatta istanbul'un alinmasina yardimci da olmu§lardi. 

Fatih Sultan Mehmet, Anadolu ve Rumeli'nin degi§ik yerlerindeki yerle§im birimlerinde bulunan 
Latinler azinligina kendisinden once sijregelen din ve vicdan serbestisini aynen tanimi§ti.1 

istanbul'un fethi sirasinda hemen teslim olan, ijstelik yardim da eden Galata'da yerle§ik Ceneviz 
topluluguna "Galata Ahitnamesi" lie dini akTdelerini yerine getirme izni verilmi§ti ki, asil iJzerinde 
dikkatle durulmasi gereken nokta budur.2 

Qijnkij geleneklerini siJrdurebilmek, ibadetlerini yerine getirebilmek, dillerini unutmamak igin 
kendilerine yardimci olacak ki§ilerin yeti§tirilmesi du§uncesiyle, din adamlarinin egitimi igin agilan 
seminerler, verilen haklarin geni§ kapsamli olarak ele alinip suiistimal edilmesi ve Latinlerin gikarlari 
dogrultusunda yorumlanmasiyla amacini a§mi§ti. Seminerler, hirer okul haline getirilmi§ti. Ustelik 
Osmanli imparatorlugu'nda ya§ayan bijtun cemaatlere ayni haklar taninmi§, boylece Osmanli 
tebaasindan ge§itli milletlerin agtiklari Cemaat okullari, kilise bijnyesinde kurulan "Ruhban Okulu" 
niteliginde olan kijgijk gaptaki bu birimler, zamania geli§meye, bijyijmeye, gogalip yayginla§maya 

323 



ba§lami§lar, giderek gehreleri degi§mi§ boylece birer orgun egitim-ogretim kurumu olma yolunda ilk 
adimi atmi§lardi. . 

Kuvvetii zamanmda higbir olumsuzluk beklemedigi bu egitim birimlerinin gergek aniamda okullar 
olarak her yonijyle te§kilatlanmasinin uzerinde pek durmayan Osmanli imparatorlugu'nun bu tutumu, 
Batili devletleri i§tahlandirmi§ti. Qunku asil politikalari, Musluman olmayan topluluklari himayeleri ve 
hakimiyetleri altina almak, onlarin yararlandiklari haklarindan istifade ederek, kendi kurumlarini 
agmak, giderek cemaat kurumlarinin tarn bagimsizligini saglayarak kendi kurumlarini etkin ve iJstun 
hale getirmek, boylece dolayli yoldan da olsa Osmanli Devleti'ni etki altina almak olan yabanci 
devletler, aradiklari firsati bu §ekilde elde etmi§ olacaklardi.3 

Hemen faaliyete gegen yabanci devletler, kendilerine yakin olan toplulugu belirlediler. Artik i§, 
bu toplulugu himaye altina almaya kaliyordu. Bunun en kisa yolu da maddi yardim yapmakia 
ba§liyordu. Her devlet belirledigi toplulugunun okullarina kar§iliksiz olarak para, kitap, arag-gereg ve 
ogretmen yardiminda bulunuyordu. Himaye konusunda onemli olan nokta ise azinliklarin da himaye 
altina girmek igin buyuk heves gostermeleriydi. Boylece yabanci devlet tuccarlarina taninan kapitiJIer 
haklardan, ticari serbestiden yararlanarak rahatlikia ali§veri§ imkanina, vergi ve gumrijk indirimine 
kavu§acaklar iJstelik Osmanli Devleti'nin de denetiminden kurtulmu§ olacaklardi.4 

Boylece azinlik okullari, yabanci devletlerin himayesine girmi§, maddi manevi aldiklari 
yardimlaria sayica artmaya ba§lami§lardi. En onemlisi de himayesinde oldugu devletin politikasi 
dogrultusunda, Osmanli Devleti'nin aleyhine siyasi faaliyetlere de ba§lami§ oluyorlardi. Bu geli§meler 
sonucu, cemaat okullari di§inda yabanci devletlerin sahneye gikmasiyla, elgilik okullarini da a§an bir 
"yabanci okul" kavrami dogmu§tu. Bunda, goktan ba§lami§ ve buyijk yol katetmi§ olan milliyetgilik 
hareketleri ve yabanci devletlerin sijrekli etkin propagandalari etkili olmu§tu. Verilen tijm haklarin 
suiistimal edilmesiyle saglanan serbestinin esnekligi lie, onceleri ge§itli §ekillerde Cemaat Okullarina 
etki eden Fransa, ingiltere, Amerika, italya gibi devletler, yasal dayanaktan yoksun, denetimden uzak 
kendi ogretim kurumlarini agmaya ba§ladilar. 

Himayeleri altina aldiklari topluluklarin okullarinin yam sira kendi adiarina da okul agan yabanci 
devletler, bu §ekilde okul sayisinin artmasini ve yayginla§masini saglami§lardi. 

Sinirsiz ve sorunsuz bir §ekilde ba§layan bu gogalma 1700'lu yillarda ataga gegmi§ 1840'li 
yillarda son derece hizlanmi§ 1850'li ve 1860'li yillarda oldukga buyiJk boyutlara ula§mi§ti (Osmanli 
topraklari uzerinde yakla§ik 1600 civarinda, azinlik, misyoner ve yabanci devlet okulu vardir).5 Bu 
arti§ ve yayilma, siyasi faaliyetlerin de artmasina neden olmu§tu. Okul sayisiyla orantili olarak artan 
siyasi faaliyetler, Osmanli Devleti'nin aleyhine, oldukga tehlikeli boyutlarda idi ve denetimden uzakti. 

Yayilmaya ve gogalmaya en garpici ornekler, Amerikan okullarinin sayisinda ve agildiklari 
yerlerin ozelliginde goriJImektedir. 1904 yilinda Osmanli topraklari uzerinde 465 Amerikali Protestan 
misyonerlerine ait okul6 ve 1097'de de Amerika Devleti'ne ait 400 okul7 bulunmaktadir. Bu okullarin 

324 



yaygin oldugu yerler, bijyuk bir gogunlukia Osmanli Devleti'ne ait Orta Dogu topraklarinda Dogu 
Anadolu'da, Guneydogu Anadolu'da ve istanbul'dadir. Siyasi bir du§uncenin iiaritasi ortaya 
gikmaktadir. Ustelik bu, diger yabanci devletler igin de gegerlidir. Onlarin da yayilma alani ayni 
yerlerdir ki bu da okullarin, egitimin yaninda siyasi amagli birer kurum olarak da iiizmet 
amagladiklarinin bir belirtisidir. Yoksa 1917 yilinda yalnizca istanbui'da bulunan "83" ingiliz okulu,8 
1910 yilinda Beyrut'ta9 (Osmanli topragi iken) "44" Rus okulu.lO 1894 yilinda Elazig'da "83" (1894 
yilinda Elazig'in kugijklugu du§unulurse okul sayisinin korkunglugu anla§ilabilir) Protestan okulu, yine 
1894'te Bitlis'te "22", Diyarbakir'da "22", Erzurum'da "24" Protestan Okulull ve yalnizca Latin 
misyonerlerin 700'u a§kin okul agmalari ba§ka nasil agiklanabilir. 

Ticaret yapabilme izninden yola gikarak ogretim kurumlari agmaya kadar varan ge§itli 
ayricaliklara sahip olan yabanci devletler azinliklari; dolayisiyla da Osmanli Devleti'ni etki altina 
alarak yer alti ve yer ustu zenginliklerinden yararlanmak igin okullarin siyasi amag ve gikarlarina 
uygun yerlerde ve gok sayida olmasini istiyorlardi. Bunun igin once Azinlik Okullarini kullanarak 
ba§ka konularda aldiklari izinleri degi§ik bigimde yorumlayarak, yasal bo§luklardan yararlanarak, 
imparatorlugun her yerinde gerek olmasa da okullar agma yoluna gittiler. Bulgar okulunun Bulgar 
halkindan kimsenin bulunmadigi yerde agilmasi12 KudiJs'te ingiliz Protestan halktan "232" ki§i 
olmasina ragmen 338 ogrencili "6" okulun yam sira bir yedincisinin agilmasi gali§malari13 gibi 
ornekler, okul agmada asil gayenin siyasi faaliyet olduguna agik birer i§arettir. Agilan okullar higbir 
§ekilde kapatilmayip bir ba§ka devlete devredilmekteydi.14 Okulun ismi ve kadrosu degi§ir, bina yeni 
baglandigi devletin hizmetinde olurdu. 

Burada yabanci devletlerin i§ birligini de gozardi etmemek gerekir. Okullarin faaliyetini 
bitirmektense birbirilerine devretmeleri, bir devlet igin alinan herhangi bir yasal iznin her devlet 
tarafindan emsal gosterilerek istenmesi, konuyla ilgisi olmasa bile bir ba§ka devletin istek ya da 
itirazina aynen katilmasi unutulmamalidir.15 Yabanci Okullari ayakta tutan, yabanci devletleri 
Osmanli Devleti'ne kar§i gijglu ve gittikge tehlikeli kilan, birbirileriyle anla§amasalar bile ortak gikar 
§emsiyesi altinda birlik ve beraberlik iginde barinmalari, bu zihniyetin sonucudur. 

Bu gogalma ve yayilmanin bir ba§ka nedeni de, bu donemde Osmanli egitim-ogretim 
kurumlarinin zayifligi, yetersizligiydi. Osmanli Devleti'nde ilk donemlerden beri en onemli egitim 
kurumu medreselerdi. Qok yuksek, gok parlak bir donem gegirmi§ olan medreseler, zamania 
bozulmaya ba§layip eski gug ve etkinliklerini yitirmi§lerdi. 

Osmanlilarda ilk medrese 1330'da Orhan Bey zamaninda iznik'te yaptirilmi§, giderek 
medreselerin sayilari artmi§, birer ilim yuvasi olan bu kurumlar, XVI. yuzyildan itibaren bozulmaya 
ba§lami§lardi. Devletin ge§itli kurumlarinin bozulmasi yaninda ru§vet ve hatir i§inin yayginla§masi, 
kalitesiz ve yetersiz ki§ilerin yapamayacagi gorevlere getirilmesi, ozellikle egitimi olmayan ki§ilerin 
ogretmenlige tayin edilmesi, Rumeli'deki yenilgiler nedeniyle biJyuk kentlerde ve tabii ozellikle de 
istanbui'da sagliksiz nufus yogunlugu ve sava§tan kagan sivil halkin, gogmenlerin medreselerde iskan 
edilmesi, Osmanli Devleti'nin bozulmayi gegfark etmesi, yabanci okullardaki sistemin yararlarinin geg 

325 



anla§ilmasi, egitim sorununun koklu bir bigimde tarti§ilacagi yasal platform larda ele alinmamasi, bu 
bozulmayi hizlandirmi§ti.16 

Medreselerin yam sira, sibyan mektepleri ve diger derecelerde birgok okul ihtiyaci kar§ilayamaz 
durumdaydi. Bu bozulmadan yararlanarak okullarim guglij ve etkin kilan yabanci devletlerin egitimi 
maske, okulu da silah olarak kullanmalari Osmanli Devleti tarafindan fark edilmi§ti. Misyonerlerin ve 
yabanci devletlerin elele vererek gali§malari ve bu gali§malarin sonuglari fark edilmi§ti. Misyonerlerin 
agtiklari dini egitim veren okullar, son derece de kaliteli ve yuksek dereceliydi. Protestanlara ait 
Mara§'taki Yuksek ilahiyat Okulu, Antep'teki yuksek dereceli okuldan ogrenci aliyordu. Burada yuksek 
okuldan mezun olanlarm tekrar bir yuksek okulda okumalari soz konusudur. Ustelik bu din egitimi 
veren okuldaki ders programi, dini nitelikli degil, modern birokulun ders programi §eklindeydi. Dersler 
arasinda Arapga, TiJrkge, Fransizca, ingilizce, Yunanca, italyanca, Matematik, Fotograf teknigi, 
Cografya, Topografya dersleri bulunmaktaydi. Bu da misyonerlerin siyasi, ekonomik gikarlar 
dogrultusunda bulunduklari yoreyi her agidan iyi taniyip, istenilen hizmeti, gorevi yerine getirebilmeleri 
yonijnde egitildiklerini du§undurmektedir.17 Gittikleri yerin dilini bildikleri igin halkia ili§ki 
kurabilecekler, yer alti ve yer ustu kaynaklari hakkinda bilgi alip jeolojik degerlendirmeleri, 
resimleyerek yapabileceklerdi. Birer ogretmen olarak derse giren, kendi dinine ge§itli yontemlerle 
miJmin kazandiran, bagli bulundugu devletten aldigi kar§iliksiz ve gok miktardaki parayi18, 19 sirf bu 
i§ igin harcayan misyonerlerin, bu ugurda buyijk gabasi ve ba§arisi nasil goz ardi edilebilirdi ki? i§te 
yalnizca kendi kurumlarina bir geki diJzen vermekle sinirli kalmayarak Yabanci Okullari da denetim 
altina alabilmek amaciyla koklu ve kapsamli bir giri§im olarak 1869'da gikarilan Maarif-i Umumiye 
Nizamnamesi, Osmanli Devleti'nin bu gidi§e durdiyebilmesi anlamma geliyordu. 

1869'a gelinceye kadar bu durum yine gijndemde olmu§, denetim igin bazi ufak-tefek yasa 
tasarilari hazirlanmi§, bazi kanun maddeleri yururluge konmu§tu. Bunlardan iiki 1845'te Meclis-i 
Maarif-i Umumiye'nin kurulmasiydi. Boylece imparatorluk biJnyesindeki biJtun egitim ogretim 
kurumlari yeniden yapilandiriliyor, derecelendiriliyor ve bir diJzene sokulmaya gali§iliyordu. 

Bundan sonra, denetim konusundaki en saglam adim, 1868 yilina ait GiJmruk Nizamnamesi'dir. 
GiJmruk uygulamalari gergevesinde Yabanci Okullar igin soz konusu olan her tiJrlu materyalin 
incelendikten sonra gegi§ine izin verilecegi kayda baglanmi§ti.20 

Denetim konusuna en kapsamli yasa 1869'da gikarilan Maarif Nizamnamesi'dir.21 Nizamname 
gok amagli olarak ogretimin zorunlu hale getirilmesini okullarin derecelendirilmesini, yeniden 
dijzenlenmesini, ogretim kadrosunun bilgisinin ve sayginliginm arttirilarak iyi ya§am §artlarina 
baglanmasini. Vilayet Maarif Meclislerinin olu§turulmasini, ogrenciyi te§vik edici sinav kurallarinin ve 
diploma usulunun konulmasini, ilmT kurulu§larin tamamlanip gogaltilmasini ve yayginla§tirilmasini, ug 
kisma ayrilan okullarin nerede ve ne gibi §artlarla agilacaginm belirlenmesini hedef almakta, 129 ve 
130. maddeleriyle22 de Yabanci Okullar konusunda yasal duzenlemeleri ve denetimi 
amaglamaktadir. 

326 



Aslinda Nizamname'de, "Yabanci Okul" kavrami yer almamakta buna kar§ilik esas olarak 
Osmanli vatanda§inin agtigi okullari kasteden "Ozel Okul" ibaresi goze garpmaktadir. 

Yabanci Okullar igin du§unulen diJzenleme, denetim ve kontrol, 129. madde de ozel okullar 
ifadesi kullanilarak ele alinmi§tir. Maddenin en can alici noktasi, okul agilmasi igin gerekli olan 3 
§artin belirtilmesi ve bunlarin yerine getirilmedikge agilan okullarin devam etmesine ve yeni okul 
agilmasina asia izin verilmeyeceginin agikga vurgulanmasidir. 

Bu ijg §arta gelince; 

1- Yabanci Okullarda gorev yapan ya da yapacak olan ogretmenlerin, Maarif Nezareti'nden 
onay almi§ birer diplomalari olmalidir. 

2- Yabanci Okullarda (Ozel Okullar) okutulacak kitaplarin listesi, ders program gizelgesi Maarif 
Nezareti tarafmdan onaylanmalidir. 

3- Hizmetine devam etmek isteyen ya da yeni agilacak olan okul, Maarif Nezareti'nden gerekli 
§artlari 

yerine getirerek ruhsat almalidir.23 Ruhsat igin gerekli §artlar ise gergekten bir kurumu her 
yonuyle taniyip, kontrol getirecek ozelliktedir. Ruhsat almak isteyen okul, daha once agilmi§ ve 
hizmetine devam edecekse, okulun yeri, kurucusunun kimligi, hangi kurum ya da devlete bagli 
oldugu, ogrenci sayisi ve milliyeti, okulun masrafinm nasil kar§ilanacagi, bina, okutulacak kitaplar ve 
ders programlari hakkinda bilgi, ogretim kadrosunun da gijvenlik agisindan durumu sorulmakta, eger 
okul, daha once herhangi birolumsuz olaya kari§mami§sa, gerekli §artlari da yerine getiriyorsa ruhsat 
verilmekteydi.24 

Ruhsat isteyen okul heniJz yapilacaksa, okulun ijzerine yapilacagi arsanin kime ait oldugu, ne 
§ekilde alindigi, ne kadar paraya alinip, paranin da nasil saglandigi; arsanin boyutlari arsanin belli 
noktalara olan uzakligi, arsanin cinsi, cinsine gore vergilendirilmesi25, 26 yapilmasi du§unulen okul 
binasinin boyutlari, ig te§kilat-plani; kapi pencere oda sayisina varincaya kadar binanin eni, boyu, 
yuksekligi gibi olgiJIeri; bina yapili ise ne kadar fiyata alindigi, paranin nereden saglandigi, binanin 
vergi durumu; in§aat cinsi, kullanilacak malzemenin nereden, ne kadar fiyatia, nasil kar§ilandigi, 
binanin hangi amagia kullanilacagi, binanin hifzissihha agisindan kullanilabilir durumda oldugunu 
belirten raporunun bulunmasi27 agilacak okulun devami igin gerekli paranin miktari ve nasil 
kar§ilanacagi28, 29 bina onceden yapilmi§ ve yalnizca onarim igin izin isteniyorsa, onarimin neden 
gerektigi ve masrafinm nasil kar§ilanacagi, okulun kurucusu, yonetim kadrosu ve ogretmen kadrosu 
hakkinda giJvenlik soru§turmasinin yapilmasi okulun derecesinin, ogretim siJresinin, okutulacak kitap 
listesinin, agiklamali ders programlarinin ve okula kimlerin devam edeceginin ait oldugu topluluk adi 
lie birlikte bildirilmeliydi.30 BiJtun bu bilgiler verildikten ve dogrulugu saptandiktan sonra ruhsat 
verilmekteydi.31 

327 



Bu maddelerde istenilen §artlara baktigimizda; denetim igin du§unulen Nizamname'nin hedefine 
ula§acak kadar kapsamli ve isabetii yaptirimlari igerdigi hemen anla§ilmaktadir. ButiJn bunlari 
uygulayan bir okulun her yonijyle Osmanli Devleti tarafindan bilinmesi, taninmasi ve kontroliJ gok 
kolay olacaktir. Ancak denetimin i§leyi§i higbirzaman istenilen §ekilde olmadi. 

Kimi zaman Osmanli'dan kaynaklanan lio§goru ve kayitsizlik, kimi zaman yabanci okullarin 
proseduru32 yerine getirememesi, ruiisatin teiilikeye girecegi durumlarda yabanci devletlerin Osmanli 
Devleti'ne kar§i birlik iginde hareket etmeleri, kitap yoklugu, tercume odasinin yetersizligi, devletin turn 
kurumlarinin bozulmaya ba§lamasi, dini farkliliklar, ekonomik nedenler, olu§turulan denetim zincirinin 
kopmasina yol agmi§ti. 

Osmanli Devleti denetimi gergekle§tirmek igin ilk kararli adimini GiJmriJk Nizamnamesi lie atmi§, 
istedigi sonucu alamayinca da geri adim atmak zorunda kalmi§ti.33 

Maarif Nizamnamesi ile bir kez daha kararli tutumunu g6stermi§; ancak §artlar geregi 
uygulayamami§, hatta bazi hallerde uyguladigini sanacak kadar yanilgiya du§mu§tu.34, 35 

Denetimde kararli olan Osmanli imparatorlugu 1876'da gikardigi Kanun-i Esasi ile devletin 
kontrolu altinda bir "ozel ogretim" imkani saglamak ve MiJsluman olmayan cemaatleri Osmanli kimligi 
altinda toplamak amacini hedeflemi§ti. BiJtun bu tedbirlere ragmen Osmanli imparatorlugu yikilana 
kadar Yabanci Okullar, tam bir denetim altina alinamami§, denetim ancak daha sonra Lozan Bari§ 
Antla§masi ile (24 Temmuz 1923) saglanabilmi§ti. Antla§madan sonra Azinlik Okullari ve Yabanci 
Okullar diye iki ayri kavram olarak ele alinmi§ ve nihayet Cumhuriyet hukumetleri tarafindan 
gunumijze kalan ve gunumuzde de devam etmekte olan denetim, yasalaria gergekle§tirilen bir 
uygulama olmu§tur.36 

Denetim konusunu burada birakarak Yabanci Okullar hakkinda siyasi faaliyetlerini ve neden 
olduklari sorunlari da igeren bazi ornekleri, Devlet Okulu olarak ayri ayri ele almak yerinde olacaktir. 

istanbul'un fethinden sonra Osmanli imparatorlugunda agilan ilk Yabanci Okul ya da daha 
dogru bir deyi§le ilk Cemaat okulu Fransizlara aittir. 

Fatih Sultan Mehmet'in cemaatlere tanidigi haklari degerlendirmek isteyen misyonerlerin 
akinina ugrayan istanbul'a ilk olarak Fransiscain rahip ve rahibeleri gelmi§ti. Resmi tarihii ilk Fransiz 
okulu 18 Kasim 1583'te Cizvit rahiplerinin agtigi Saint-Benoit Fransiz Okulu'dur.37 Bu okul, Osmanli 
toplumunu birgok yonden etkileyen Fransiz misyonerlerinin ogretim faaliyetlerinin ba§langig 
noktasidir. Bugunku aniamda egitim veren ilk ogretim kurumu olma ozelligini ta§ir. St. Benoit 
okulunun kurucularindan birinin 1585'te geri donmesi ve digerlerinin de istanbul'daki sitma 
salginindan olmeleri uzerine 1609'da tekrar geri gelen Cizvit misyonerleri tarafindan agilmi§ 1612'de 
bula§ici hastalik nedeniyle yeniden kapanmi§ti. 1613'te tekrar egitime ba§lami§ 1693'te ders 
programina TiJrkge dersini koymu§, 1773'te Cizvit tarikatinin kaldirilmasiyla okul Lazarist 
misyonerlere devredilmi§ti. 

328 



1812'de yine salgin hastalik nedeniyle kapanmi§, 1831'de yeniden agilmi§, 1813'te II. 
Mahmut'un fermaniyla bu okula Rum ve Ermeni gocukiarinin yam sira Turklerin de kabul edilmesi 
saglanmi§ti. 

St. Benoit; ogrencileri Kolej'in lise kismina hazirlayan 4 sinifli bir hazirlik bolumu, lise bolijmu ve 
ticaret ve bankacilik bolumlerinden olu§maktadir.38 

St. Benoit gibi erken tarihierde agilip halen ogretime devam eden gunumuz Fransiz okullarindan 
en onemlilerinden ikisi olan, Notre Dame de Sion ve Saint Joseph Fransiz Kolejierinin ijzerinde 
durmak gerekir. QiJnku her iki okul da Turk toplumu igin birgok agidan faydali ornekler olmu§lardir. 

Notre Dame de Sion Fransiz Okulu, kimsesiz kiz ve erkek gocuklar igin yurtlar, siniflar; kugiJk 
kiz gocuklar igin beceri kazandiran i§ atolyeleri ve gocuklar igin yuva hizmeti de vererek, yalniz okul 
olarak degil bir hayir kurumu olarak da faaliyetini surdurmenin yam sira, gegici bir sure igin de olsa 
Osmanli Devleti tarafindan Maden Muhendis Mektebi olarak kullanilmasi bakimindan onemli bir 
kurumdur.39 

1864'te agilan Saint-Joseph Fransiz Koleji'nin onemi, 1902'de bunyesinde agilan Ticaret 
Enstitusu'nden kaynaklanmaktadir. Okul oylesine me§hur olmu§tur ki; 1910'da Osmanli Ticaret 
Nazirligi bu Enstitu'nun programim ve idari yapisim aynen benimseyerek istanbul'da Yuksek Ticaret 
Okulu'nu kurmu§tur. Prenslerin, yuksek mevkii sahibi, toplumun ust kademesinde hizmet gormekte 
olan ailelerin gocuklarinm bulundugu40 okula AN Fuat Cebesoy, bijyijkelgilerden Pertev Suba§i, Ziya 
Tepedelen, spor yoneticilerinden Faruk llgaz, Adnan SiJvari, devlet adamlarimizdan ihsan Sabri 
Qaglayangil, Hasan Esat l§ik, Turhan Feyzioglu gibi buyukTurk §ahsiyetleri de ogrenci olmu§lardir. 

Okulun diger bir ilging yam da sosyal ba§arilaridir. Birgok dalda bilimsel odiJIIer alan kolej, 
ogrencileri igin, saat 10.00 ve ogle tenefusunde basketbol ve voleybol oynamak zorunludur. Bunun 
igin okulda "25" voleybol ve "25" basketbol sahasi vardir.41 

Ba§ka faaliyet alani olarak istanbul'u (83 okul), Suriye'yi ve Lubnan'i segen ingiltere okullarimn 
en onemli ozelligi gunijmuze gelindiginde ingiliz okullarimn binalarim sorunsuzca kisa surede 
Anadolu Lisesi olarak kullamlmak uzere Milli Egitim Bakanligi'na devretmi§ olmalaridir. BugiJn 
istanbul'da bir iki ingiliz okulu kalmi§tir.42 

Yabanci Okullarin en onemlilerinden biri de Amerikan okullaridir. Misyonerlik faaliyeti, siyasi 
faaliyetler agisindan guniJmuze ta§an bazi sorunlarin ta§iyicilarindan olan Amerikan okullari uzerinde 
biraz durmak gerekir. Bunun iginde, once Amerikali Protestan Misyonerlerin agtiklari okullari, sonra 
Amerikalilarin himayeleri altina aldiklari Ermeni okullarim ve Amerikalilarin bizzat agtiklari okullari bir 
biJtunluk iginde ele almak gerekir. 

Amerikan egitim kurumlari misyonerler vasitasiyla varolmu§, etkin hale gelmi§, Ermeniler 
Protestanliga kazandirilarak Amerikan gikarlari dogrultusunda yonlendirilmi§lerdir. 1810'da Boston'da 

329 



kurulan "American Board of Commisioners for Foreign Missions" adii orgutijn 1819'da Osmanli 
topral<larini programina almasiyla Protestan misyonerleri al<in al<in Osmanli topral<larina 
gelmi§lerdi.43 

ill< olaral< 1797'de Izmir Limani'na gelen Ameril<ali tuccarlar, 1830'dan itibaren Osmanli Devleti 
ile Amerika arasinda imzalanan ilk Ticaret anla§masi (1830) sonrasinda en ayricalikli devlet statusiJ 
vasfiyla, Osmanli Devleti'nin miJdahalesi olmadan her milletten ya da dinden simsar kullanma hakkini 
elde ettiklerinde, o zaman igin simsar olarak hizmet veren Rumlar ve Ermenilerle zaman igersinde 
yakinla§mi§lar, bu yakinla§ma beraberinde Ermenilerin himayesini, dahasi onlara Amerikan 
vatanda§ligi hakkini da getirmi§ti.44 

Her devlet gibi, Osmanli Devleti uzerinde soz sahibi olmak amaciyla, Osmanli azinliklarini 
kullanmayi du§unen Amerika Ermenileri kendine bagli bir toplum olarak destekledi. i§e 1834'te 
Istanbul Beyoglu'nda Ermeniler igin okul agmakia ba§ladi.45 

Qe§itli Ermeni okullarini himayesi altina almasi yaninda kendi devlet okullarini da agan 
Amerika'nin Osmanli topraklarindaki ilk kurumu, 1859'da agilan Harput46 Amerikan Koleji'dir. 

Harput Koleji'nin i§ birligi iginde bulundugu Harput Konsoloslugu okulun diploma torenini bile 
konsolosluk binasinda yapmakta, yore ile ilgili bilgileri igeren raporlar hazirlamaktadir. Harput 
Koleji'nin ogrenci sayisinin 1000 oldugunu da yine konsolos raporlarindan ogreniyoruz. Butun bu 
bilgileri konsolos raporlarindan ogrenmemiz okul-konsolosluk i§ birligine en guzel 6rnektir.47 

Amerikan okullarinin en onemlilerinden biri Robert Kolej'dir. 16 Eyiul 1863'te "4" ogrenci ile 
agilan Robert Kolej, Turk egitimine yaptigi katkilariyla da onemli bir egitim kurumudur. Robert Kolej'in 
biriket ve demirleri Ingiltere'den, Fransa ve Belgika'dan getirilen ate§e dayanikli tarzda in§a edilen 
Bebek Kampusij'ndeki binalarinda saat 18.30'dan 22.00'ye kadar suren dil kurslari bijyuk ilgi 
gormu§tur. 

1912'de Robert Kolej adini "Robert Akademisi" olarak degi§tirmi§, Muhendislik Okulu, !§ idaresi 
Okulu, Fen ve Yabanci Dil Okulu olarak birbirine bagli 3 bolum olu§turmu§, uzun yillar Turk 
toplumuna egitim hizmeti veren Robert Kolej 1971'de Bogazigi Universitesi'nin gali§malarini 
siJrdurmesi igin Turk Hukumeti'ne devredilmi§tir.48, 49 Ozellikle siyasi faaliyetler agisindan uzerinde 
durulmasi gereken Merzifon Amerikan Koleji 1863'te agilmi§ti.50 American Board te§kilati 
misyonerlerinden olan ve okulda Mental Disiplin kisminm kurucularindan olan Marsovan tarafindan 
Teoloji Semineri olarak kurulmu§, 1881 'den itibaren yuksek okul duzeyine getirilmi§tir.51 

Okulun TiJrkge ogretmeninin cesedinin Kolej yakininda bulunmasi uzerine okulda yapilan 

ara§tirmalar sirasinda elde edilen beige ve bulgular, Pontus hareketinin Merzifon Kolej binasinda 

planlanip yonetildigini ortaya gikarmi§ti.52 Aramalar sirasinda silahlar, madalyalar, Pontusgularia ili§ki 

igerisinde bulunan getelerin fotograflari, albumler ile Pontus Kulubu Nizamnamesi'nde ele 

gegirilmi§ti.53 

330 



Bu bulgular ve Pontus KuliJbu Nizamnamesi'ndeki maddeler, okulun siyasi amagli bir hareketin 
karargahi olarak hizmet verdigini gosteriyordu. 

Yine siyasi faaliyetleri nedeniyle kapatilan Bursa Amerikan Okulu54 Tarsus Koleji55 egitim 
maskeli, siyasi amagli kurumlara en guzel orneklerdir. 

istanbui'da ozellikle Kirim Sava§i'ndan sonra geni§ olgiJde yayilmi§ durumda olan Fransiz Dil ve 
Kulturu yaninda italyancanin gerilememesi igin bir zorunluluk olarak ba§latilan italyancanin 
yayginla§tirilmasi gali§malarinin sonucunda, italyan egitim sistemine uygun kurulan okullari ve dil 
kurslari, Fransa'dan italyan himayesine gegen okullariyla italyanlar, siyasi faaliyette bulunmadan 
varliklarini surdurmeye gali§mi§lardir.56 Yine siyasi faaliyet agisindan onemli gali§malari olmayan 
Alman ve Avusturya okullari da halen az sayida da olsa egitimlerine devam etmektedirler.57 

Siyasi faaliyet agisindan zararli gali§malara bir ornek olarak Rum-Ortodoks okullari dikkat 
gekmektedir. Rum okullarinin tarihe gegen bijyijk faaliyetleri; Pan-Hellenizm'in kuvvetlenmesiyle, 
bagimsiz Yunan Devleti'nin kurulu§una araci olmasini saglayan ideolojik nitelikteki gali§malaridir. 
Bununda en elveri§li yeri okullar olmu§tur. 

Edremit'e bagli Cunda Adasi'ndaki Rum Okulu'nun 1884 yilina ait ders programinda yer alan 
hedefleri, bir egitim kurumu olarak du§unuldugunde oldukga trajiktir. 

Programda Turklerin Rumlara ezeli du§man olarak tanitilmasi, TiJrklerin ekonomik olarak 
gokertilmesi, Avrupa devletleri kar§isinda sayginliginin zedelenmesi, Turk milletinin ahlak, din, milliyet 
ve gelenek bakimindan zayiflatilmasi, Turk gengliginin bozulmasi, istanbul'un ele gegirilmesi, her 
meslekten TurkiJn zor duruma du§urulerek borglandirilmasi, boylece mallarmin elinden alinmasi, 
ru§vet ve kandirma yoluyla Turk taraftar edinilmesi gibi hedefler yer almaktaydi.58 

Bunun yam sira Merzifon Amerikan Koleji'nde faaliyet gosteren Rum Pontus Te§kilatrnin 
gali§malari da gozonune alindiginda Rum okullarinin siyasi boyutlu, hatta oldukga bijyuk gapta zararli 
bir kurum oldugu agikga anla§ilabilir.59, 60 

Amerikalilar lie i§ birligi iginde olan Ermenilerin ilk resmi okullari 1790'da Amira Miricanyan 
tarafindan agilan Kumkapi'daki okuldur.61 

isvigre ve Belgika'da uygulanan "Ecole Nouvelle" pedagojik ogretim metodunu benimseyen 
Nortibros Ermeni Okulu, dini denetimden kopmu§, modern aniamdaki Ermeni okullarina en guzel 
6rnektir.62 Gunumuzde de halen egitimine devam eden Ermeni okullarinin gegmi§teki ticari, siyasi 
ili§kiler gergevesindeki siyasi faaliyet odakli Ermeni-Amerika ili§kilerine daha once yer verdigimizden 
ba§ka birtoplulugun okuluna gegelim. 



331 



ilk olarak 1862'de Tetuan'da agilan Yahudi okullari 1860'ta Paris'te kurulan "Alliance Israelit 
Universale" sayesinde modern egitim atagina ba§lami§lar,63 bu yonleriyle gelenekgi okullaria 
gatifmaya girip Hahamlarca aforoza bile ugrami§lardi.64 

KudiJs lie e§ aniamli tutulan "Siyon" kok sozcugunun dogurdugu "Siyonizm" terimi, Yahudi halki 
igin kamu hukuku guvencesi altinda bir yurt kurulmasinin sembolu olmu§, bu du§unceyle hareket 
eden Yahudi okullari, propagandas! yapilan israil Birligi bilincinin dogmasina zemin hazirlami§ti.65, 
66 

Buraya kadar sadece zararli siyasi faaliyetlerinden, egitimi bir maske olarak kullanmalarindan 
soz ettigimiz yabanci okullarin egitime katkilarinin olup olmadigi, olumlu yonlerinin bulunup 
bulunmadigi konusunu da ele almak gerekir. Okullari, okul kavraminin gagri§tirdigi egitim olgusu ile 
degil, siyasi faaliyetleriyle degerlendirdigimiz igin bu yonleri uzerinde pek durmami§tik. 

Ama egitim ogretim sistemine olan etki ve katkilarini da kisaca ele almak konunun bijtijnlugu 
agismdan oldukga gereklidir.67 GayrimiJslim Osmanli tebaasi uzerinde etkileri oldukga olumludur. 
Onceleri cemaat okulu durumundaki ogretim kurumlari, yabanci devletlerin yardimi ve destegi ile 
guglenmi§ler, siyasi gikarlarda ortak hareket etmi§ler, sonunda bagli bulunduklari cemaatlerin 
gogunun bagimsiz devlet haline gelmesine vesile olmu§lardir. 

MusliJman halk ise, Bati'dan gelen her §eye kar§i duydugu ku§kuyu yabanci okullardaki egitim 
sistemine, modern yontemlere de duymu§, ancak egitim agismdan 

yararlarini zamania kavrayarak bu yanini kendi egitim sisteminde uygulamaya ba§lami§tir. 

Yabanci dil egitiminin oneminin anla§ilmasiyla yabanci dilde egitim yapan okullar agilmaya 
ba§lanmi§ti. Bunlardan iiki, 1868'te kurulan Galatasaray Sultanisi ile 1870'te agilan ilk Kiz Ogretmen 
Okulu'dur.68 Ogrencilerin ba§ari durumunda ge§itli §ekillerde 6dullendirilmesi69 yabanci okullarda 
MusliJman halkin okuyabilmesi igin kanun gikartilmasi70 hatta yabanci devletlere ogrenci 
gonderilmesi bu okullarin bizim toplumumuza yansiyan olumlu yonleridir. 

Lozan Antla§masi'yla imtiyazlari kaldirilan 1924'te yabanci okullarin her tijrlu hareketini 
hukumetin iznine baglayan, 1926'da yabanci okullara siki bir denetim getiren, 1965'te ise tum okul 
konularini agikga ele alip devlet kontrolunij etkin hale getiren "Ozel Ogretim Kurumu Kanunu" gibi 
duzenlemelerle71, 72 bugijn Turkiye Cumhuriyeti devletinin kontrol ve denetimi altinda bulunan 
Yabanci Okullarin daha gok egitimi ilgilendiren yanini bir kenara birakip, siyasi faaliyetleri agismdan 
bir degerlendirmeye gidecek olursak; 

"Yabanci Okullar, misyonerlerin MiJslumanlari ya da kendi mezhebinden olmayanlari 
kazanabilmek igin kullanilan, milletlerin imparatorluk biJnyesinden kopmasmi getiren, bagimsizlik 
fikrinin tohumlarmm atildigi, Osmanli imparatorlugu'nun politik zaafa du§up g6ku§unun hizlandirildigi 



332 



faaliyetlerin surduruldijgu yerler olarak egitim agismdan yararli yonleri bulunmakia beraber, egitimi 
maske gibi kullanan, siyasi faaliyetlere programlanmi§ kurumlardir" demek yanli§ olmayacaktir 



1 Polvan, Nurettin; Turkiye'de Yabanci Ogretim, Istanbul 1952, I. Cilt, s. 31 . 

2 §akiroglu, Mahmut; Fatih Sultan Mehmet'in Galatalilara Verdigi Fermanin Turkge 
Metinleri, Tarih Ara§tirmalari Dergisi, Ankara 1982, C. XIV, S. 25, s. 211. 

3 Haydaroglu, ilknur Polat; Osmanli imparatorlugu'nda Yabanci Okullar, Ankara 1990, s. 15. 

4 Haydaroglu, a.g.e., s. 15. 

5 Haydaroglu, a.g.e., s. 16. 

6 Haydaroglu, a.g.e., s. 99, 100, 101. 

7 Ba§bakanlik Ar§ivi, irade Hususi, No: 101, s. 1. 

8 Ba§bakanlik Ar§ivi, Mukteza Defteri, 25/1 5. 

9 Stratejik Ticari, Cografi ve Arkeolojik bakimdan onemli olan Beyrut vilayeti, Hiristiyanlarca 
da kutsal olan Kudus'e yakinligi, Akdeniz limani olu§u nedeniyle yabanci devletlerin yogun ilgisini 
gekmekteydi. 1890'li yillarda halen bir Osmanli vilayeti olan, konumu itibariyla Orta Dogu'nun en 
onemli yerle§im merkezlerinden Beyrut, her yonuyle yabanci devletlerin siyasi hedeflerinden biriydi. 
Beyrut'ta gozlenen Fransiz politikasi, ingiliz rekabeti, Alman mucadelesi, Cizvitler ba§ta olmak ijzere 
misyonerlerin gali§malari, Ruslarin bile burada 44 okul agmalari, bunun en agik delilleridir. O zamanki 
Beyrut'u tanitan bir rapora gore; Beyrut halkinin %80'i egitimlidir. Halkin %20'si Avrupa'da bulunmu§, 
ticaret ve sanatta ustun durumdadir. YiJz bini a§kin nufusunun 20.000.000 lira serveti vardir. Ki§i 
ba§ina milli gelir 200 liradir. Bu miktar, o gijn igin Avrupa devletlerinde bile rastlanamayacak kadar 

333 



yuksektir. Kasap ve kunduraci esnafina varincaya kadar Fransizca ve ingilizce yaygin bir dildir. 
Avrupa'dan gelen ge§itli gazetelerin yaninda, §ehirde 20.000 nijshayi a§an 12 haber organi vardir. 
Eski medeniyetlerin be§igi olmasi nedeniyle sahip oldugu hazineler dolayisiyla her yil binlerce 
Avrupali turist ve ara§tirmaci gelmektedir. Goruldijgu gibi kijlture agik, egitim yoluyla etkilenebilecek 
bir kitle bulunmaktadir. Burada agilan okullar, bu kitleyi himaye altina alip istenilen dogrultuda 
etkilemek yonlendirmek igin bulunmaz nimettir. 

10 Milli Egitim Bakanligi Ar§ivi, Beige No: 20, 30. 

11 Akyuz, Yaliya; Abduiliamit Devrinde Protestan Okuiiari lie iigiii Orijinai iki Beige, Egitim 
FakiJitesi Dergisi, Ankara, 1970, C. 3, S. 1, gizeige kismi. 

12 Ba§bakaniik Ar§ivi, Mukteza Defteri 21/204. 

1 3 Ba§bakaniik Ar§ivi, Mukteza Defteri 1 9/231 . 

14 Poivan, a.g.e., s. 147, 148, 206, 207, 208. 

15 Yabanci devietierin konuyia iigiii oimasa da biriikte liareket etmeierine en gijzei ornek 
GiJmruk Nizamnamesi'nin uyguianmasinda gorijiijr. Osmanii imparatoriugu denetim amaciyia 
GumriJk Nizamnamesi'ni yurijriuge koydugunda, okuiiar igin Avrupa'dan geiecek lier turiij kitabin 
gijmrukte kontroi ediidikten sonra saliibine tesiim ediiecegini biidirmi§ti. Bu biidiri, yabanci devietier 
tarafindan bir sava§ iiani gibi kabui g6rmu§tu. Yasanin uyguianmasinm imkansiz oidugunu 
du§unuyoriardi ve kontroie de kar§iydiiar. iik oiarak ingiiizierin yaptigi itiraza diger devietierde 
katiimi§iar, liatta kendiieri iie iigiii bir durum soz konusu oimadigi liaide iHoiianda, Beigika gibi 
devietier de ayni protestoya birer nota iie katiimi§iardi. Hemen liemen ayni satiriarin yer aidigi ve 
birkag gun arayia arka arkaya veriien uitimatom niteiigindeki bu notaiar, igerigi, veriii§ nedeni, veriii§ 
tariliierinin yakiniigi ve ifade diiinin sertiigi nedeniyie gergekten de birer uitimatomdu. Kaidi ki 
notaiarda gok ciddi bir ania§maziigin ba§iayabiiecegi beiirtiiiyordu. 1 Ekim 1895'te ba§iayip, 2 Mart 
1896'da son buian nota yagmuru (Di§i§ieri Bakaniigi, Hariciye Ar§ivi, Hazine-i Evrak No: 384/11, 
274/17, 423, 229, 18618/122) dipiomatik Hagii ziliniyetinin bir gostergesi gibiydi. BiJtun bu itiraziara 
ragmen Osmanii Devieti, gijmruk denetimi liakkini kuiianacagini beiirtmi§, kuiianmi§, ancak pratikte 
uyguiamanin yapiiamayacagini gorijp vazgegmi§ti. QiJnku gijmruge geien kitapiari okuyup zararii mi, 
zararsiz mi oiduguna karar verecek dii biien, yeterii sayida eiemani yoktu (Di§i§ieri Bakaniigi Hariciye 
Ar§ivi, iHazine-i Evrak No: 104). 

16 Haydarogiu, a.g.e., s. 212. 

17 Qetin, Atiiia; Maarif Naziri Alimed ZiJIidu Pa§a'nin Osmanii imparatoriugu'ndaki Yabanci 
Okuiiar Hakkindaki Raporu, L U. Edebiyat Fakuitesi, GiJney Dogu Avrupa Ara§tirmaiari Dergisi, 10- 
11, 1981-82,8. 189-219. (Defter kismi). 



334 



18 American National Archives Despatches from U. S. Consults in Sivas (1886-1966) 
Microcopy No: T-681, Roll: 1,15 Eyiul 1887 tarihii rapor. 

19 Misyonerlerin aldiklari gok miktardaki para yardimina en garpici ornek, 1810 yilinda 
Boston'da kurulan ve 1819'da Osmanli topraklarini faaliyet alani igerisine alan ve 1821'de ilk 
misyonerlerini gonderen American Board of Commisioners for Foreign Missions te§kilatinin Amerikan 
Di§ Okullar komisyonuna Osmanli topraklarmda kullanilmak uzere 20.000 dolar vermesiydi. 

20 Ba§bakanlik Ar§ivi, irade-i Hariciye No: 11907. 

21 Haydaroglu, a.g.e., s. 24-33. 

22 Maarif Nizamnamesi'nin 129. maddesi "Mekatib-i Hususiye" terimiyle Yabanci Okul 
kavramina agiklik getirmekte, okullara ruhsat §arti koymaktadir (Unat, Faik Re§it; Turkiye Egitim 
Sisteminin Geli§mesine Tarihi Bir Baki§, Ankara, 1964, s. 110) 

23 Haydaroglu, a.g.e., s. 24-29. 

24 Aslinda uygulamada bu kurallara pek uyulmadigi, gerekli §artlari yerine getirmedikten 
ba§ka, siyasi faaliyet agisindan da olaylara neden oldugu ve kapatildigi anla§ilan bir okula da ruhsat 
verildigi gorulmektedir (Ba§bakanlik Ar§ivleri, Mukteza Defteri 21/204). Bunu da denetimin 
i§leyi§indeki aksakliklara, gikartilan yasalarin yijrurlukte uygulanamamasina bagliyoruz. 

25 Milli Egitim Bakanligi Ar§ivi, Beige No: 18/b; Ba§bakanlik Ar§ivi, Mukteza Defteri, NO: 
19/510, 20/58, 20/993, 21/645, 21/675, 21/402, 22/493, 22/576, 23/386, 26/468. 

26 Okul yapilacak arsanin once vergi agisindan durumu incelenir, arazi mulk ise yillik 
vergiye, arazi vakif arsasi ise mukaatay-i zemine, arsa arazi-i emiriyyeden ise bedel-i 6§re 
baglanmasi i§lemi gergekle§tirirdi. Okul arsasi bazen kiralanarak, bazen satin alinarak, bazen hibe 
yoluyla elde edilirdi. Kimden alindigi ve ne kadar para odendigi de belirtilirdi. Arsanin yeri, Musluman 
mahallesi, ibadethane gibi noktalara uzakligi belirtilerek ve eni boyu metre olarak verilerek 
tanimlanirdi. 

27 Binanin kagir mi, ah§ap mi, betonarme mi olacagi, kag penceresi, kag kapisi, kag bolumij 
ve birimi olacagi, mu§temilati hakkinda olgu birimleriyle ebatlari, binanin hangi amagia kullanilacagi, 
okul mu, mabed mi, mesken mi, hastane mi, yetimhane mi olarak kullanilacagi belirtilirdi. 

28 Binanin in§aat masrafinin nasil kar§ilanacagi belirtilirken, yabanci bir devletten alindan 
yardimi varsa, kiliseden yardim alinacaksa, halktan bagi§ yapilacaksa, ogrenci harglari masrafin ne 
kadarini kar§ilayacaksa, okula ait olup satilacak mallardan ne kadar gelir elde edilecekse, diploma 
toreni, balo duzenlenmesi gibi sosyal etkinliklerden saglanan para masrafa ne kadar katkida 
bulunacaksa agik agik belirtilirdi. En onemlisi devletlerden aldiklari yardimlardi ki, yabanci devlet 
biJtgelerinden yurt di§indaki okullarda kullanilmak iJzere fasillar ayrilmi§ti. Ornegin Fransiz 

335 



Hukumeti'nin 1897 butgesinde 110.000 Franklik yardim fash (Rey, Francis; De la Protection 
Diplomatique et Consulaire Dans Les Echelles du Levant et Barberie, Paris 1899, s. 341-347). 

29 Ba§bakanlik Ar§ivi, Mukteza Defteri, 20/645, 21/63, 21/572, 21/675, 21/879-a, 22/576, 
23/305, 23/386, 24/205. Milli Egitim Bakanligi No: 140, 138/b. 

30 Haydaroglu, a.g.e., s. 65-72. 

31 Haydaroglu, a.g.e., s. 40-22. 

32 Osmanli Devleti'nde prosedijr gok geg i§leyen bir sistem olmu§tur. istanbul'da agilmi§ bir 
Fransiz Okulu, ruhsat almak igin mijracaat ettiginde ancak 3 sene sonra (1908 yili) cevap alabilmi§ti. 
Yabanci devletlerin kimi zaman kendileri de gikarlari dogrultusunda i§lemleri yava§latma yontemine 
ba§vurmu§lar, kimi zaman da sistemden kaynaklanan gecikmeyi kendi yararlari igin kullanmi§lardi 
(Milli Egitim Bakanligi Ar§ivi, Beige No: 138, 138-b, 1-2-3-4 evrak takimi). 

33 Haydaroglu, a.g.e., s. 24. 

34 Ba§bakanlik Ar§ivi, irade Hususi, No: 1 01 , s. 1 , ve ek kismi. 

35 Osmanli imparatorlugu denetim amaciyla daha once agilan okullarin da ruhsat almasi 
§artini koydugunda okullarin yerini, sayisini, isimleri belirten agiklamali bilgi istemi§ti. Bunun uzerine 
Amerikalilar defterler halinde sunduklari listelerle "400" muessese igin ruhsat istemi§lerdi. Defterlerde 
birgok eksik ve yetersiz yan bulan Osmanli Devleti, sayisinin goklugunu da one surerek hepsi igin 
ruhsat veremeyecegini bildirdiginde Amerikan Elgiligi bu durumda "400" muesseseden vazgegtigini 
yalnizca "10" muessese igin ruhsat istedigini belirtmi§ bu durum Amerika ve Turkiye arasinda iyi 
ili§kilerin devam etmesi agisindan bir jest olarak kabul edilmi§ti. BiJyiJk fedakarlik yapilmi§ gibi 
gorijnuyor, 400'den 10'a iniliyordu. Oysa politik bir hile lie 400 muessese, 10 ayri bolgeye ayrilarak 
ruhsat i§lemi ba§latilmi§ti. 10 bolgede bulunan 400 okula, bir de vergi muafiyeti saglamak igin 
hastane, eczane, yetimhane, misyoner ikametgahi, mabed gibi birimlerde eklenmi§ti (Haydaroglu, 
a.g.e., s. 142-144). 

36 Haydaroglu, a.g.e., s. 216-219. 

37 Haydaroglu, a.g.e., s. 216-219. 

38 Haydaroglu, a.g.e., s. 113-115. 

39 Haydaroglu, a.g.e., s. 116-118. 

40 Polvan, a.g.e., s. 194. 

41 Haydaroglu, a.g.e., s. 118-120. 

336 



42 Public Record Office; Department Foreign Office 802/2428. Them: Schools in Turkey. No: 
12, 14, 15.24,31,37,38,39. 

43 §im§ir, Bilal; Ermeni Propagandasinin Amerika Boyutu Uzerine Tarih Boyunca Turklerin 
Ermeni Toplumu lie ili§kileri Sempozyumu, 8-12 Ekim 1984, Ankara, 1985, Erzurum Ataturk 
Universitesi Yay. 628, s. 94. 

44 §im§ir, a.g.e., s. 93. 

45 American National Archives Despatches from v. s. Consults in Harput (1895-1906) 
Microcopy T. 579, roll 1, No: 44, 13 Mart 1091 tarihii rapor§im§ir a.g.e., s. 94. 

46 Okul-konsolosluk ili§kisi bir ornek olarak Harput Konsoloslugu ijzerinde durmak gerekir. 
Oncelikle dikkati geken konsoloslugun memur sayisidir. 1901 yilinda Harput'ta konsoloslukta 300 
Amerikali memur ve 16 Ermeni memur bulunmaktadir. Harput Amerikan Koleji'nin biletli yapilan 
Diploma Toreni'ne 1000 ki§inin katilmasi da binanin buyuklijgu ve gok sayida ki§inin di§arida kalmasi 
da yore halkinin ilgisi konusunda bilgi vermektedir. 

Harput Konsolosu'nun hazirladigi rapor da oldukga dikkat gekicidir. Harput vilayetinin 
modern tarim yontemleri kullanmasi ve makinele§mesi gerektigi, iyi kaliteli yol ve Firat nehrinin su 
gijcunden yararlanmanin planlanmasi ve yoredeki egitim duzeyi rakamlaria raporda 
degerlendirilmi§tir. 

47 American National Archives Despatches from vs. Consults in Harput (1895-1906) 
Microcopy t. 579. Roll 1, 27 Haziran 1901, 1 Temmuz 1901 tarihii raporlar. 

48 Fincanci, May (Complied by Fincanci); Robert College Old and New, Istanbul, 1983, s. 6, 
7,8, 10,23. 

49 Hamlin, Cyrus; My Life and Times, Boston, 1893, s. 450. 

50 American National Archives Despatches from v. s. Consults in Sivas (1886-199), 
Microcopy, No: T-681, Roll. 1,15 Eyiul 1887 tarihii rapor. 

51 Pontus Meselesi, Matbuat ve istihbarat Dairesi, Ankara, 1338, s. 92, 93, 94. 

52 Pontus Te§kilati'nin gali§malarini belgeleyen yine Pontus Te§kilati uyelerinden ikisinin 
yazdigi mektuplardir. Mektuplarda Merzifon Kulup binasini kullandiklari ve hedeflerine ula§ma aninin 
yakla§tigi belirtilmektedir. (Pontus Meselesi, s. 93-94). 

53 Pontus Te§kilati Nizamnamesi faaliyetin tijru ve amaci hakkinda bilgi vermektedir. Bazi 
maddeleri aktaralim: 



337 



"1- Merzifon Amerikan Koleji'nde mevcut Rum talebeyi Maarif KulubiJ talebesiyle 
birle§tirerek Pontus unvani altinda bir cemiyet te§kil etmek.5- Mektep haricinde (Merzifon Koleji) 
bulunanlaria Merzifon dahilinde ikamet eden Rumlar asil ijyeierin biJtun haklarindan istifade ederler. " 
(Pontus Meselesi, s. 92). 

54 Haydaroglu, a.g.e., s. 145. 146. 

55 1888'de Amerikali Albay Elliot Shepard tarafindan agilan ilahiyat okulu niteligindeki Aziz 
Pavlos EnstitusiJ higbir zaman bir din egitimi vermeyip, normal bir okul olarak Tarsus Koleji adiyla 
hizmet vermi§tir. (Haydaroglu, a.g.e., s. 141). 

56 Haydaroglu, a.g.e., s. 147-159. 

57 Haydaroglu, a.g.e., s. 159-161. 

58 Seving, Necdet; Ajan Okullari, Istanbul 1975, s. 192-196. 

59 Pontus Meselesi, Matbuat ve istihbarat Dairesi, Ankara, 1338, s. 92-94. 

60 Gokbilgin, Tayyip; Milli Mucadele Ba§larken, I. Cilt, Ankara, 1959, s. 184-185. 

61 Tanzimat'tan Cumhuriyet'e TiJrkiye Ansiklopedisi, C. II, Istanbul 1985, s. 463. 

62 Ozel Okullar Rehberi, Milli Egitim Bakanligi'nin bir komisyona hazirlattigi kitap, Istanbul, 
1964, s. 192-193. 

63 Dumont, Paul; Une Source Pour L'etude Des Communates Juives de Turquie, Les 
Archives de L'Alliance Israelite Unuvirselle, Prilozi, vol. 30, Sarajevo, 1980, s. 76. 

64 Tanzimat'tan Cumhuriyet'e TiJrkiye Ansiklopedisi, C. II, s. 464. 

65 Kutluay, Ya§ar; Siyonizm ve TiJrkiye, Ankara, 1973, s. 17-18. 

66 Oke, Mim Kemal; Siyonizm ve Filistin Sorunu (1880-1914), Istanbul 1982, s. 10. 

67 Aslinda Osmanli egitim kurumlari lie yabanci egitim kurumlari arasinda §a§irtici bir 
benzerlik bulunmaktadir. Her iki kurum da ba§langigta dini niteliklidir. Kiliselerin ya da camilerin 
bijnyesinde faaliyete ba§lami§lardi. Din egitimi ve bilimsel egitim her ikisinde de yan yana 
yurutulmu§tu. Osmanli kurumlarindaki kulliye sistemine kar§ilik yabanci okullarda kampus sistemi 
birbiriyle benze§en olgulardir. Her iki kurumda da ogrenciye yurt imkani, burs olanagi vardir. Osmanli 
okullarinda ders gegme sistemi gegerii olup, her ders igin icazet alinmaktaydi. Yabanci okullarda da 
ders gegme sistemi esastir. Ogrencinin kendi i§ini kendisinin gormesi, kendine yeterii olmasi her iki 
kurumda da uygulanan bir kuraldir. Osmanli okullarinda Cer Sistemi, (Recep, §aban, Ramazan 
aylarinda medrese hocalarinm ve ogrencilerinin sohbet yoluyla bilgilerini payla§mak igin kugijk 

338 



yerle§im birimlerine higbir kar§ilik beklemeden gitmeleri) gece sohbetleri, camilerde halka agik 
bilimsel tarti§ma oturumlari yapilmakta, tipki bunlar gibi yabanci okullarda da seminerler gece 
dersleri, halka agik kurslar duzenlenmekteydi. Ancak her iki kurumun zamania birbirinden farkli 
duruma du§mesinde en buyuk etken, Osmanli egitim kurumlarinin bozulmaya ba§lamasi, egitimin 
yetersiz hale gelmesi, kiliselerin bunyesinde kurulan basit okullarin ise gittikge geli§erek duzen-sistem 
ve derece agisindan ba§arili, kararli ve geli§mi§ durumda olmasindandir. 

68 Tanzimattan Cumhuriyete Ansiklopedisi, C. II, s. 468. 

69 Yabanci okullarda ba§arili ogrenciye madalya, kitap, para gibi oduller verilmesi Osmanli 
egitimcilerinin dikkatini gekmi§, ogrenciyi te§vik ettigi du§unulerek Osmanli Devlet Okullarinda da 
kullanilmaya ba§lanmi§ti. ilk olarak odul belgeleri duzenlenmi§, Aferin, Tahsin, imtiyaz, Levha-i iftihar 
ve Mukafaat gibi isim ve derecelerle ogrencinin ba§ari durumu belgelendirilmi§ti (AkyiJz, Yahya; Turk 
Egitim Tarihi, Ankara, 1985, s. 212). 

70 Yabanci okullara kayit olma hakki 1856 Islahat Fermani lie tam olarak taninmi§tir. Bu 
amagia yabanci dil onem kazanmi§ 1820'de Tercume Odasi agilmi§ hemen ardindan ba§ta 
Fransizca, Arapga, Rumca, Bulgarca ogretmek uzere Dil Okullari agilmi§tir (l§iksal, Cavide; 
TiJrkiye'de Agilan ilk Yabanci Dil Okulu, Belgelerle Turk Tarihi Dergisi, Mayis 1968, S. 8, s. 29). 

71 Milli Egitim Bakanligi Ar§ivi, Beige no: 9, 82, 154, 157. 

72 Okan, Kenan; Turkiye'de Yabanci Okullar (Yayimlanmami§ Bir Ara§tirma) 
Kutijphane, s. 6, 7,9, 10, 13. 



339 



Amerika Birle§ik Devletleri'nin Misyonerleri ve Osmanli Devleti / D09. 
Dr. H. Tahsin Fendoglu [s. 189-196] 

Dicle Universitesi Hukuk FakiJItesi / Turkiye 

I. Giri§ 

Tanzimat donemine kadar Osmanli Devleti'nin "Protestan Sorunu" yoktur. Bu sorun ABD 
misyonerleriyle ortaya gikmi§, diger cemaatler, Babiali nezdinde bunu protesto etmi§, Protestan 
Kilisesinin gergek Hiristiyanlikia ilgisinin olmadigini, Protestanlarin gergekte birer suglu (mucrim) 
olduklarmi belirterek, bu mezhep mensuplari hakkinda cezai takibat yapilmasini istemi§lerdir.1 
Babiali, sair Hiristiyan mezheplerinin bu istemlerine ragmen, ABD'nin ama ozellikle ingiltere'nin artan 
baskilari kar§isinda Protestanlarin ayri bir "millet" olduklarmi tanimi§, boylece Protestanlar kendi 
kiliselerini kurmu§lardir. Bu tanima olayi, Protestan misyonerlerinin aktivitelerini artirmi§tir. 

Misyonerligin tarihi, Hiristiyanligin dogu§una kadar goturulur. Misyon (mission) kelimesi latince 
mittere (gondermek) fiilinden gelir. Amagli ve §uurlu bir din-yayicilik ve temelde dunyanin 
Hiristiyanla§tirilmasi hareketine misyonerlik denilmektedir. Hiristiyanliga gore diger milletler dinsiz ve 
kafirdir. Amag Turkiye oldugunda ug hedef vardir; TiJrklerin Hiristiyanla§tirilmasi, Rum-Ermeni 
ittifakinin saglanmasi ve bu iki Kilisedeki sapmalarin duzeltilmesi.2 

Misyonerligin ilahi gerekgesi, Hz. isa'nin, Havarilerine, "Gidiniz! Gergegi (incil'i) onlara aniatiniz!" 
emrinde gizlidir. Dunyaya Hiristiyanligin aniatimi demek olan misyonerlik alti doneme ayrilir; (i) 
Havariler donemi, (33-100), (ii) Kilise kuruculari donemi, (100-800), (ill) Ortagag donemi, (800-1500), 
(iv) Reformasyon donemi (1500-1650), (v) Reformasyon sonrasi donemi (1650-1800) ve (vi) Modern 
donem (1793-Bugun). Modern donem, 1793'de Hindistan'a misyoner William Carey'in ayak 
basmasiyla ba§lar. 

Casus kavraminin onciJsu de sayilabilen misyoner, sadece din adami degil, bulundugu yerin 
tarihini, siyasi ve idari yapisini, sosyolojik ve kulturel durumunu da ara§tirabilecek duzeyde 
yeti§tirilmi§ bir ki§idir. Gorevlendirildikleri toplumun ozelliklerini iyice tetkik edip hem bagli bulundugu 
devlete hem de dini merkezlere ula§tirirlar. Filozof Roger Bacon (1210-1294), Papaya sundugu bir 
raporda misyonerligin yayilmasi igin Arapganin universite ogrenimine alinmasini ve Hiristiyanligin 
zaferi igin islam'in da universitede ogretilmesini ister. 1649 yilinda ingiliz Parlamentosu, Hiristiyanligin 
dunyaya yayilmasi igin Londra'nin merkez oldugunu belirterek bir Misyonerlik Cemiyeti kurmu§, bu 
cemiyetin dunyadaki §ube sayisi, XIX. yuzyil sonunda yedi bine varmi§tir. Fransizlar 1787, 
Amerikalilar 1810 yilinda misyonerlik orgutlerini resmen kurdular. 1855'te Amerika'da 6185 adet 
misyoner kurumu olu§mu§tur.3 1896 yilinda diJnyada 150 Protestan orgutijnde 11574 misyoner 
faaliyet g6stermekteydi.4 Protestan (Evangelical) hareketler Osmanh'da, galkantili bir zaman olan 
1831 yilinda ba§ladi.5 



340 



Osmanli imparatorlugu'nun son yijzyil egitiminde en faal unsur Amerikan misyoner okullariydi. 
Protestanlar, ruhsatli veya ruhsatsiz okul ve yetimhaneler kurdular ki bunun sayisi XX. yijzyilin 
ba§inda 400'e ula§mi§ti. Amerikan misyoner okullari, imparatorlugun diger kesimlerine nispeten, 
Ortodokslugun egemen oldugu Balkanlar'da tutunamadi. 

II. Amerikan Protestan Misyoner OrgiJtu ve Osmanli Devleti 

Misyonerlerin Anadolu topraklarindaki faaliyetleri 1218 yilinda Rahip Saint Francesko'nun bu 
amagia istanbul'a gelmesiyle ba§latilir. XVI. yuzyilda Osmanli imparatorlugu'nun belirii merkezlerinde 
misyoner merkezleri vardi. 1621 tarihinde Katolik Kapusenler (Freres Mineurs) Osmanli topraklarinda 
faaliyete ba§lami§lardi. Misyonerler, doktor, seyyah, mijhendis gibi mesiek gruplarindan 
olu§abiliyordu.6 

Amerikan misyonerlerinin Osmanli Devleti'ndeki ilk faaliyetleri 1820'lerin ba§ina kadar 
uzanmaktadir. 1810 yilinda 3 kilisenin temsilcileri tarafindan Massachussetts'de kurulan? ve 
Amerikan Protestanlarinin misyoner orgutij olan American Board of Commissioners for Foreign 
Missions (ABCFM)8 1818'deki yillik toplantisinda Osmanli Devleti'nde misyon istasyonlari kurulmasi 
igin gali§malar yapilmasini kararla§tirmi§ ve 5 Ocak 1820 tarihinde Plinty Fisk ve Levi Parsons adii iki 
misyoner, bu istasyonlarin agilmasi igin gerekli hazirlik gali§malarini yapmak uzere Osmanli 
topraklarina g6nderilmi§ti.9 Fisk, 1820'lerde Beyrut, Kudus, §am ve Antakya gibi bolgeleri gezerek 
TiJrkler, Araplar, DiJrziler, Maruniler, Rumlar ve Ermeniler hakkinda detayli bilgi topladi.10 1822'de 
Malta'ya gelen Fisk, bolgede dagitilacak hertijrlu dini ve ogretici yayini basmak amaciyla bir matbaa 
kurdu. Beyrut'u Osmanli Devleti igin misyon merkezi olarak kuran ABCFM'nin kurdugu Protestan 
okullarinin sayisi 1827'de 13'e yukseldi. 

Osmanli'da agilan ilk Amerikan okulu 1824 yilinda Syrian Protestant College'dir; 1824-1886 
arasinda 400 okul daha agildi.11 Osmanli Devleti'nde Protestanla§tirilmaya en miJsait toplulugun 
Ermeniler oldugu sonucuna ula§an ABCFM, 1830'dan itibaren gali§malarini bu alanda yogunla§tirdi. 
Osmanli topraklarinda faaliyette bulunan misyonerler, imparatorluga hayat veren ideallerin "gaza 
ruhu" ve "yenigerilerin egitimi" oldugunu ama devletin iki zayif noktasini da gormu§lerdi; "Millet 
sistemi" ve "Kapitulasyonlar". Misyonerler bu dort konu uzerinde derinligine inceleme yaptilar.12 
ABCFM Musluman kitleyi Hiristiyanla§tirmak yerine, kiliseleri, ozellikle Ermenileri orgutlemeyi 
hedeflemi§tir.13 1834 yilinda Londra'da basilan Missionary Researchers in Armenia adii eserde §u 
sonuca ula§ilmi§tir; Musluman kitle Protestanla§tirilamaz ama du§man topraklarinda bulunan 
Hiristiyanlar uzerinde gali§arak du§manin kalbine girebiliriz.14 

1835'te misyonerler Anadolu'da faaliyet gostermeye ba§lami§lardi. Bu amagia gorevlendirilen 
H.G.O. Dwight ve Eli Smith, 1830'da izmir'e gelerek misyoner gali§malarina ba§ladilar. Osmanli 
ijlkesinde seyahat igin gereken tezkere ve izin belgelerini aldilar. Dwight ve Eli Smith, Erzurum, Kars, 
Tiflis, Nahcivan, Tebriz, gibi bolgelerde gezerek, Kurtler, Ermeniler ve Nasturiler hakkinda 700 



341 



sayfalik bir kitap hazirladilar. Bu kitap ABCFM tarafindan bastirildi ve bolgeye gelen turn misyonerler 
ifin temel bir ba§vuru kitabi oldu.15 

Bir misyonerin nasil yeti§tirilecegi, alacagi dersler, yapacagi i§ler turn detaylariyla 
belirlenmi§ti.16 Bir misyonerin nasil gali§ma yapacagi, 17 misyoner iiucresinde kag misyonerin ve 
kimlerin bulunacagi belirlenmi§ti.18 Misyonerlik, tijzugu, programi olan sistemli, organizeli bir orguttur. 
Bir misyonerin orgutune kar§i aiiitnamesi (taaiiiiijdu) oldugu gibi misyonlar arasinda dogal olarak 
i§b6lumu bulunmaktadir. Gittikleri bir yorede once sosyolojik ara§tirmalar yapar, yoreyi iyice tanimaya 
ba§lar, bu nedenle geziler duzenlerlerdi.19 1857'de ABD misyonerlerine yardim igin ingiliz Kilisesi 
inarekete gegmi§ ve Turkisii Missions Aid Society isimli cemiyeti kurmu§tu.20 

Misyonerler 1850'lerde Osmanli imparatorlugu'nda okullar ve hastaneler agmaya ba§ladilar.21 
Misyonerler, siyasi davraniyor, Ermeni ve Bulgarlaria ozel olarak ilgileniyorlardi. Amaglari dinsizleri 
(heathen) dogru yola getirmek, Osmanli despotizmine kar§i, onlari ozgurluklerine kavu§turmakti.22 
1876 senesinde ABCFM'nin kurdugu 15 ayri aktivite merkezi vardi.23 Okullari, ilkokuldan ba§layarak, 
ijniversiteye kadar uzaniyordu. 1850 lie 1900 yillari arasinda incil, Osmanli ulkesinin hemen 
tamamina yayildi; dill olan her bolgeye incil gonderildi; incil; Turk, Arap, Yunan, Ermeni, Bulgar, Kurt 
ve Yahudi dillerine gevrildi.24 

1880 tarihii Barlett Raporu, ABCFM'nin Osmanli topraklarindaki faaliyet ve hedeflerini §oyle 
ozetler; "Misyoner faaliyetleri agisindan Turkiye, Asya'nin anahtaridir."25 

Osmanli Devleti, Amerikan okullarini kapatmak isteyince, Turk-Amerikan gati§masi gikmi§ ve bu 
gati§ma, ili§kilerin kesildigi Birinci Dunya Sava§i'na kadar surmu§tur (1860-1914). 26 

III. Amerikan Misyonerlerinin Osmanli Oikesinde Kilise ve Egitim Kurumlari Hedefi 

A. Osmanli Egitim Sistemi 

Osmanli imparatorlugu'nda adalet, savunma ve maliye di§indaki alanlara devlet dogrudan 
girmemi§, sadece devlet olarak denetim gorevini ustlenmi§tir. Toplumsal hayati derinden etkileyen 
egitim, saglik ve sosyal gijvenlik gibi hizmetler, bugun "ugijncu sektor" denilen vakiflar tarafindan 
yerine getirilmi§tir. Osmanli'da egitim-ogretim ozel vakiflar tarafindan yijrijtuluyordu. imparatorlugun 
geri kalmasinda ilmiyenin ve egitim sisteminin onemli rolij oldugu da ku§kusuzdur.27 Osmanli egitim 
sisteminin devlet tekelinde olmayip ozel alan igerisinde mijtalaa edilmesi, devlet denetimini yetersiz 
kilmi§tir. Tehlike sezildiginde ise ya geg kalinmi§ ya da di§ baski varligini hissettirmi§tir. Tanzimat 
doneminde egitim, adeta yabancilarin eline teslim edilmi§tir. 

B. Genel Olarak Yabancilarin Okul Agmalari 

Fransizlar,28 ingilizler ve diger geli§mi§ ulkeler Osmanli imparatorlugu'nda okul agmaya buyiJk 
onem vermi§lerdi. 3 Kasim 1819'da Levi Parsons (6. 1825) ve Pliny Fisk (6. 1822), Boston'dan 

342 



Suriye'ye geldiler.29 Bunlarin asil gorev yerleri Filistin idi. ilk misyon Kudus'te 1823'te agildi. 1825'de 
bir misyon Beyrut'ta, bir digeri ise izmir'de (1828'de) agildi. 

C. Suriye Protestan Koleji 

Kolejier konusunda ilk adim Suriye misyonu tarafindan atildi ve Beyrut'ta Suriye Protestan Koleji 
agildi. 

D. Robert Koleji 

Osmanli imparatorlugu'nda daha 1836 yilinda Evangelical Union (Protestanlik Birligi) 
kurulmu§tu. ingilizce tedrisat yapan Amerika ilkokullari Osmanli imparatorlugu dahilinde daha 1830'lu 
yillarda kurulmu§tu. 1860'lardan itibaren daha ust duzeyde egitim verecek, ABD'deki universitelerin 
benzerleri olan kolejierin (college) kurulmasina agirlik verildi. 1835 yilinda bu misyonerler, Anadolu'da 
faaliyette bulunmaya ba§ladilar. Robert College'in ilk mudurij olan Cyrus Hamlin, 1839'da Ermeniler 
arasinda Protestanlik lehine gali§maya ba§lami§ti.30 Misyonerlerin yayilmasinin iki temel diregi, kilise 
ve okullarin agilmasiydi. Cyrus Hamlin 1840'da Bebek'te misyoner seminerini agti.31 18 yil sonra 
Hamlin, bu gorevden istifa etti ve yeni Protestan koleji olan Robert Kolej'i kurdu (1863). Binayi Board 
satin almi§ti. Amerikan kolejinin masraflarini, Christopher R. Robert isimli New Yorklu zengin bir 
tiJccar kar§ilami§, ABD ba§kani Hamlin de yardim etmi§ti.32 1868'de gereken izni alarak, en fazia 
yardim eden Amerikali zengine atfen Robert Kolej adi verilen okul agildi,33 1870'de yeni yapilan 
binasinda egitime ba§ladi. AbdiJIaziz, 1868 tarihinde, Robert College'in, agilmasina izin verdi. Daha 
sonra bu okul, Turkiye'nin en onemli yabanci okulu oldu ancak bunlarin hedefi azinliklar oldugundan; 
Turk ogrencilerin sayisi azdi.34 Genelde Robert College, bir misyoner kurumu olarak bilinir ki bu Batili 
ara§tirmacilar tarafindan da dogrulanir.35 Robert Kolej, ABD misyoner kurumu olan American Board 
lie gok yakin ili§ki iginde olmakla birlikte bagimsiz bir kurumdu.36 Babiali'nin muhalefetine ragmen, 
ABD hijkumetinden saglanan diplomatik destekle onceleri okula Turk, Rum, Bulgar, Ermeni, Yahudi, 
Alman, Suriyeli, iranli ogrenciler alinirken, daha sonralari okula daha gok Bulgar, Ermeni ve Rum 
gocuklari kabul edildi. 

E. Istanbul Amerikan Kiz Koleji 

ilk zamanlar kizlarin egitimi evierde olurdu (Home School). Kiz okullarinin agilmasina gerek 
goruldiJkten sonra, Istanbul Amerikan Kiz Koleji (Constantinople College for Girls) 1871-1872 ogretim 
yilinda egitime ba§ladi. UnliJ yazar, Halide Edip Adivar, bu kolej mezunudur (1901); gizlice Koleje 
girmi§ ve yine gizlice mezun olmu§tur.37 

F. Harput Firat Koleji 

Harput merkezli Dogu Anadolu misyonuna toplam 36 Amerikali misyonerle birlikte yardimci olan 
yerlilerin (genellikle Ermen) sayisi 266 ki§iydi.38 1878 senesinde Harput'ta Ermeni Koleji agildiysa da 
Babiali bu ismi tanimadi. Bunun uzerine agilan bu kolejin adi Firat Koleji (Euphrates College39 veya 

343 



College Hill-Kharpoot) olarak degi§tirildi.40 Harput'taki kolejde genellikle Ermeniler egitiliyordu.41 
Aslinda daha once 1860 senesinde agilan Harput ilahiyat Okulu, ilk yil 25 ogrenci almi§ti. 1894-1895 
ve 1896 yillarindaki Ermeni katliami sonrasi Harput ve Mara§'taki olaylar nedeniyle Osmanli-ABD 
ili§kileri gerginle§mi§, ilk ciddi kriz dogmu§tu.42 

G. Diger Kolejier 

1878-1903 doneminde Van'da Amerikan Koleji, Merzifon'da Anadolu Koleji ve izmir'de 
Uluslararasi Kolej a5ildi.43 

Osmanli hijkumeti, bu okullari siyasete bula§mama kaydiyla serbest birakmi§ti. 

1850'de Osmanli ulkesinde Amerikali misyonerlerin yonetiminde yedi kilise ve yedi okul varken, 
bu sayi 1913'te 163 Kilise ve 450 okula ula§ti. Amerikan okullarina devam eden Osmanli 
vatanda§larinin sayisi, 1850'de 1 12 iken 1913'te 25.922 (yirmi be§ bin dokuz yuz yirmi iki)'ye eri§ti.44 
1886 yilinda Osmanli imparatorlugu'nda okullarda gali§an kadin ve erkek ABD'lilerin sayisi, 254, Turk 
yardimcilarinin sayisi ise, 1049 ki§i idi. Osmanli'daki High School ve Collegelerin sayisi 35, yatili kiz 
okullarinin sayisi ise 27 idi. Daha a§agi seviyedeki okullarin sayisi ise 508 olup, ge§itli yerlerde 
ogrenim goren ogrencilerin sayisi 25.171 idi. 

1859 dan itibaren Amerikan doktorlari Anadolu'da 9 hastane ve 10 dispanser agmi§ olup 
buralardaki hasta sayisi yakla§ik 40 bin ki§i idi. 45 1850'den sonra Osmanli imparatorlugu'nda 
misyonerlerin faaliyetleri artti. 1876'da Congregational Church veya ABCFM tarafindan Osmanli 
imparatorlugu cografyasinda yapilan toplam harcama 4.502.810,80 $ idi. 

ABCFM, aidatlaria beslenen bir orgijttu. ABCFM, bazilarina gore, ABD iginde devlet sayilabilen 
bir 6rguttu.46 "American Board of Commissionaries for Foreign Missions of the Congregational 
Church" isimli orgut, Osmanh'ya misyoner gondermeye karar verdiginde Osmanli Devleti diJnyanm en 
bijyuk gucuydu.47 

1831 senesinde yapilan nijfus sayimina gore ijg kitaya yayilan bir uike ve Ortadogu'nun en 
onemli askeri ve siyasi giJcu olan Osmanh'da 36 milyon insan ya§amaktaydi;48 Tanzimat donemi 
boyunca azinliklar lehine yapilan islahatlaria (reform) Hiristiyan azinliklar, TiJrklerin hakimiyetini 
kirmayi ve giderek onlara ustunluk saglamayi amaglami§lardi. Bu amagia Batililar, hatirat, gezi ve 
degi§ik turlerde yazilmi§ eserlerinde Tanzimat ve Islahat hareketlerinden ovgijyle soz etmi§lerdir.49 

Matbaa; Misyonerler tarafindan Malta Matbaasi 1822'de kuruldu, 1833'de izmir'e nakledildi. 
Benzeri matbaalar, Izmir ve istanbul'da da kuruldu. 50 

1831 sonrasi, Osmanli ulkesinde faaliyet gosteren misyonerlerin yukseli§e gegtigi ikinci bir 
a§ama oldu. Bu donemde ABD, istanbul'da elgilik ve bir misyon agti. Bu resmi agili§ misyonlarin rahat 
bir nefes almasini ve misyonlarin hizia artmaya ba§lamasini sagladi. 1834 yilinda Trabzon ve Bursa 

344 



misyonlari agildi.51 1869 yilina gelindiginde, imparatorlugun 21 merkezinde misyonlar kurulmu§tu. Bu 
misyonlarda gorevli olan 41 adet misyoner ve bunlara yardimci olan Ermeniler gali§iyordu. I. DiJnya 
Sava§rna girerken doktorlariyla birlikte dokuz hastane, 426 okul ve devam eden 25000 ogrencileri 
vardi.52 I. Dunya Sava§i sonunda (1918) Osmanli'da sadece 36 misyoner kalmi§ti. 1921'de 
misyonerler, 70 yil once geldikleri Harput'tan kovuldular. KapitiJIasyonlar kalktiktan ve Lozan 
Sozle§mesi imzalandiktan sonra, azinliklarin degi§imi sonrasinda, ABD misyonerleri TiJrkiye'de 
kalmak istiyorlardi.53 

ABD misyonerlerinin dunyada en gok onem verdikleri, insan gijcij ve diger konularda en 90k 
yatirim yaptiklari alan Osmanli cografyasiydi. Misyonerlerin hedef kitlesi, -Hiristiyanla§tiramadiklari 
igin- Turkler degil, azmliklar idi.54 Misyonerlerin amaci, Ermenileri (Millet-i Sadika) TiJrklerden 
ayirmak, Batili degerlere ula§malarini saglamak,55 kendilerine kutsal kitabin bilgisini bildirmekti. 
MiJslumanlari Hiristiyanla§tirmak zor oluyordu, 1861'e kadar sadece 23 MiJsluman vaftiz edilmi§ti. Bu 
arada Yunanlilar unutulmami§ti. 

Daina sonra misyonlar i§bolumu yapti; "Yahudi misyonu", "Ermeni misyonu" gibi. Yunan 
misyonu, Yunan devleti kurulunca kaldirildi. Misyonlarin ismi daha sonra yeniden degi§tirildi: Bati 
Turkiye misyonu, Dogu Turkiye misyonu, Orta TiJrkiye misyonu gibi. Bati'nin merkezi Istanbul, 
Ortaninki Antep, Dogunun merkezi ise Harput idi. Misyonlarin kurulu§unda Ermenilere olan ilginin 
dominantligi devam ediyordu.56 

Misyonerlerin amaci, Turk-Amerika ili§kisinden gok Rum ve Ermenilerin yararlarini 
gergekle§tirmekti.57 Osmanli Devleti yoneticileri de misyonerlerin devlet aleyhine siyasetle 
ugra§tiklarini biliyor ama bunlara kar§i fazia bir §ey yapamiyorlardi. Misyonerler, Ermeni milliyetgiligi 
taleplerini te§vik ediyorlardi.58 Misyonerlerin Ermenilere yonelik faaliyetleri 1880'den sonra hiz 
kazandi. Merkezi Turkiye misyonu, onceleri Ayntab, Mara§, Adana ve Hagin'i kapsarken daha sonra 
Halep, Antakya, Tarsus ve Urfa §ehirleri de misyonun gorev alanina dahil edildi. 

Batili devletler azinliklari agikga destekliyorlardi; 1740 tarihindeki kapitulasyonlaria birlikte 
Fransa, Katolikleri himaye hakkini elde etmi§ti. ingiltere ve ABD Protestanlari, Rusya ise Ortodokslari 
koruyor/kolluyordu. ingiltere ve ABD'nin baskilari sonucunda, 15 Kasim 1847 gunu padi§ah tarafindan 
yayinlanan bir kararname lie Protestanlik bagimsiz bir dini toplum (millet) olarak tanindi. 1857 
tarihinde yayinlanan bir emirname ile irtidat suguna verilen olijm cezasi kaldirildi. 59 1886'da 
imparatorluk Fermani (Imperial Firmans) olmadan agilan okullar (ki Suriye'de 62 tane vardi.) 
kapatildi. 1864'deki halkin tepkisel hareketinden sonra misyoner gali§malari biraz geriledi.60 

Protestanlar, diger Hiristiyanlaria e§it hakka sahip olabilmek igin ayri bir millet olarak 
taninmalarini istiyorlardi. ABD'li misyonerler ABD ve ingiltere araciligiyla bu konuda ozel bir gaba 
gosterdiler. Esasen ingiliz elgiligi Protestanlari zaten kendi korumasi altina almi§ti. 1843 senesinde 
ihtida etmi§ bir Ermeni'nin yeniden Ermenilige donmesi nedeniyle, irtidat sugunu i§ledigi iddiasiyla, 
idam edilmesi iJzerine, ingiltere Osmanli'ya baskilarini artirmi§ti. ingiliz BuyiJkelgisi Stratford de 

345 



Redcliffe (Canning), 61 Mustafa Re§it Pa§a ile yijruttugu g6ru§meler sonunda, Sultan AbdiJImecid, 
yayinladigi bir irade ile Protestanlari ayri bir millet olarak tanidi. Bir araya gelen Protestanlann segtigi 
temsiici, Babiali tarafindan resmen tanindi. 

Canning'in, ozellikle Abdulmecit devrinde, sadrazam ve vezirlerin atanmasinda etkisi olurdu.62 

XIX. yuzyilin sonunda agilan Amerikan ilkokulu sayisi 378 ve bu okullarda okuyan ogrenci 
sayisi 14.414, ortaokul sayisi 33 ve bu okullarda okuyan ogrenci sayisi 2600, agilan ilahiyat okulu 
sayisi 3 ve bu okulda okuyan ogrenci sayisi 22, agilan kolej sayisi 3 ve burada okuyan ogrenci sayisi 
520 olmak uzere toplam 417 okulda 17.556 ogrenci vardi63. 

Osmanli azmliklara din ozgijrlugu tanimi§, Protestan kilise cemaat, okul ve kolejierine agili§ izni 
verdigi gibi, imparatorlugun Asya ve Avrupa topraklarma yayilmasina da musaade etmi§ti.64 
Azinliklar ve bunlara verilen miJsaadelerle ilgili olarak gok miktarda ar§iv belgeleri bulunmaktadir.65 

IV. Ermeniler ve Amerikan Misyonerleri (TiJrk-ABD ili§kileri Baglaminda Ermeni Sorunu) 

Osmanli imparatorlugu'nda millet sistemi vardi; MusliJman olanlar millet-i hakime adini ta§ir; 
gayrimuslimler ise Grek Ortodoks milleti, Ermeni milleti, Yahudi milleti gibi isimler altinda 
toplanirlardi.66 Amerikan misyonerleri yogun gabalari sonucunda, 1834 yilinda istanbul'da bulunan 
Ermeniler igin ilk kez Turkge Protestan ayini yaptilar. Misyonerler, Ermenilerle (oncelikle onlari 
Protestanla§tirmak, sonra da ayri bir devlet kurdurtmak igin) ozel olarak ilgileniyorlardi.67 
Beyoglu'nda (Pera) ilk misyoner okulu agildi. 1835'te Trabzon, 1939'da Erzurum, 1849'da Ayntab, 
1855'te Mara§, Adana, Halep, Tarsus, Antakya, Kills, 1850'de Selanik misyonlari kuruldu. Osmanli 
ijlkesi ABCFM tarafindan 5 idari bolgeye ayrilarak, Erzurum, Harput, Bitlis, Diyarbakir ve Mardin 
Dogu; Mara?, Urfa, Antep, Halep, Adana, Tarsus, Mersin Merkez; Trabzon, Ordu, Merzifon, Sivas, 
Kayseri, Izmir, Istanbul, Talas, Adapazari Bati; Selanik, Sofya, Manastir Avrupa; Beyrut ve Sayda, 
Suriye misyonu igerisinde sayildi. ABCFM ust yonetimi (Prudential Committee), Ermenilerle 
ilgilenilmesini emretmi§ti. 

Ermeni Patrikhanesi, Ermenilerin dinlerinin degi§tirilerek Protestan yapilmasini tepkiyle 
kar§iladi; 1844'te Gregoryan Ermeni Kilisesi Patrigi segilen Matteos, sert onlemler aldi, Protestan 
tarzinda ibadet eden Ermenileri 1846'da Gregoryan Kilisesi'nden gikardi. Patrik, kendi cemaati 
ijzerindeki olumsuz etkisi nedeniyle Papayi Babiali'ye resmen §ikayet etti.68 

Ermenilerin ya§adigi tijm bolgelerde agtiklari okullarda verdikleri egitimie Ermeni ulusal 
bilincinin olu§umuna katkida bulunan misyonerler, Imparatorluktan bagimsiz kalmayi en gok hak 
ettigine inandiklari bu halkia ilgili her tiJrlu geli§meyi ABD ve Avrupa kamuoyuna aktardilar. Boylece 
ABD ve Ingiltere'de gok fazia kimsenin haberdar olmadigi Ermenilerle ilgili geli§meler, kamuoyunda 
daha fazIa yanki bulmaya ba§ladi. 1890'larin ba§indan itibaren agirlik kazanan Ermeni isyanlari ve 
Osmanli Devleti'nin bunlara tepkileri de yine misyonerler tarafindan dunya kamuoyuna garpitilarak 
aktarildi. Ilk once, 6 Ocak 1893'te Ankara gevresinde oturan Ermeni isyancilar, daha sonra Merzifon 

346 



ve Amasya'da isyan eden Ermeniler, Osmanli-ABD ili§kilerini de olumsuz yonde etkilediler. 
isyancilarin sigindigi Merzifon Kolej binasinin Osmanli askerlerince tahrip edilmesi Washington'da 
bijyuk tepkiye neden oldu. ikinci onemli geli§me Kasim 1895'te gikan isyan nedeniyle Harput ve 
Mara§'taki Amerikan okullari ve Amerikan misyonerlerin zarar gormesi oldu. Harput konsoloslugundan 
gelen bilgiler i§iginda ABD elgisi 100.000 dolar tazminat istedi. II. Abdulhamit olayi zamana yaymaya 
gali§ti ise de ABD'nin tehditleri agirla§inca Haziran 1901'de 19.000 sterlin ABD elgisine zarar ziyan 
bedeli olarak 6dendi.69 

Be§yuz yil birlikte ya§ayan TiJrklerle Ermeniler arasinda ilk kez ciddi bir kriz ya§aniyordu. Turk- 
Ermeni ig sorunu II. Abdulhamit doneminde 1894 ve 1895'te ya§andi ki bu, Bati literatijrune Ermeni 
katliami olarak gegti. ABD senatosu 3.12.1894'de Ermeni katliami lie ilgili bir karari kabul etti.70 
Amerikali misyonerlerin etkili gabalari sonucunda zaten Balkanlardaki geli§meler sonucunda 
zedelenmeye ba§layan Turk imaji son derece olumsuz motiflerle bezendi. "Konu§ulmaz Turk 
(unspeakable Turk)", "korkung Turk (Terrible Turk", "Turk barbarliklari (The Turkish Barbarities)", 
"Bulgaristandaki mezalim (The Atrocities in Bulgaria)", binlerce insan vah§ice katledildi (Thousands of 
People Brutally Murdered)" gibi gazete ba§liklari ve terimler bu gabalar sonucunda ortaya gikti ve 
sadece icat edildigi ABD'de degil, tijm Bati'da yogun olarak kullanildi. 

Osmanli-ABD ili§kisi genelde samimi olarak siJrdugu halde ilk defa olarak, 1894 senesindeki 
Ermeni olaylari nedeniyle ABD kamuoyu Turk du§mani kesilmi§tir.71 Turk kavrami, yapilan 
propagandalar sonucunda, katliam, gizem, Turk hamami ve pegeli kadinlar aniamlarini igermeye 
ba§lami§ti. "Konu§ulmaz Turk" isimli bir kitap, TiJrklerin Ermeni soykirimi yaptigini iddia eden 
yapitlardan biriydi. Osmanli imparatorlugu igin artik, "The Sick Man of Europe"72 veya "Eastern 
Question"73 kavrami daha siki kullaniliyordu.74 

1860-1914 yillari arasmdaki Amerikan okullari nedeniyle dogan TiJrk-Amerikan gati§masina 
yeni bir gati§ma konusu daha eklenmi§ti; ABD'ye gog eden gayrimuslim Osmanli vatanda§lari olan 
Rum, Ermeni ve LiJbnanli Hiristiyanlarin Turkler aleyhine yaptiklari propaganda sonucunda Anti-Turk 
imaji dogmu§tur. Oyle ki, 1927 senesinde New York'a ula§an Turkiye'nin Washington BuyiJkelgisi 
Muhtar Bey, oteline polls korumasi altinda gelebilmi§tir.75 

1880 sonrasinda ABD'li misyonerlerin Ermenilere yonelik gali§malari hiz kazanmi§ti. 1880'de 
Antep'te bir misyoner matbaasi agildi. Antep bolgesinde 48 Amerikali misyonere, destek veren 267 
yerii gorevli bulunmaktaydi. Ermeni ulusal bilincinin olu§masi misyonerlerin biricik goreviydi. Ermeni 
sorunu zamania Rusya ve ingiltere gibi diger Avrupa devletlerinin destegi lie gogu zaman gijndeme 
gelen bir sorun olmu§tur. Ki§kirtici hareketler kisa surede unutuldu ve imparatorlugun MiJslumanlari 
ile Ermenileri arasmdaki ili§kiler biJyuk olgijde normale dondij. 1897'de Ermeni sorunu I. Dunya 
Sava§rnda tekrar hortlayana kadar ortadan kalkti.76 I. DiJnya Sava§rnda Ruslaria i§birligi yapan 
Ermeniler tekrar ayaklanmi§lardir. Ocak 1919 Paris Bari§ Konferansi'nda Ermeniler, Karadeniz'den 
Akdeniz'e uzanan bolgede tam bagimsiz bir devlet kurmak ve ABD mandasinda olmak istediler. ABD 
ba§kani Wilson, Ermenilerin buyijk bir devletin mandasina girme istegine olumlu bakiyordu. Dogu 

347 



Anadolu'ya bir komisyon gonderilmesi kararla§tirildi. General Harbord ba§kanligindaki komisyon 
Dogu Anadolu'yu gezdi ve raporunda Ermenilerin higbir zaman higbir yerde gogunluk olmadiklarini 
bildirdi. Bu durum kar§isinda ABD, manda onerisini reddetti.77 

Ozellikle Ermenilerin Osmanli imparatorlugu'nu terk ederek ABD'ye gog etmelerinin birinci 
nedeni ekonomik, diger nedeni politiktir.78 Osmanli'da siyasi veya ekonomik birlik olmadigi gibi, 
cografik ve etnik sinirlar da belli degildi. Askeri guce dayali imparatorlugun gijcu azalinca goku§ 
ba§lami§ti. imparatorluk hala bir toprak devletiydi ve biJtge topragin gelirine dayaliydi. Osmanli'dan 
ABD'ye gog, 1869'a kadar sadece 294 ki§i iken, 1879'a kadar 400 ki§i olmu§, 1879-1889 arasinda 
1000 ki§i ABD'ye gog etmi§, 1899 yilina kadar 34.843 ki§i olmak uzere toplam 37.962 ki§i ulkeyi terk 
etmi§tir.79 Gidenlerden bir kismi, Osmanli imparatorlugu'na geri donduklerinde bu ki§ilerin Amerikan 
vatanda§i mi yoksa Osmanli mi? oldugu konusunda, ABD lie Babiali arasinda yeni bir tarti§ma 
ba§lami§tir. 1905-1915 arasinda 367.468 Osmanli, ekonomik veya siyasi nedenlerle ABD'ye 
g6gmu§tur Bu 367.468 ki§inin sadece %5'i Turk, kalani genelde Ermeniydi.80 

V. Amerikan Misyonerleri ve Bulgar Devleti'nin Kurulmasi 

Amerikalilarin Osmanli topraklarinda yogun ilgi duyduklari bir diger Hiristiyan milleti 
Bulgarlardi.81 Misyonerlerin Bulgaristan'da ula§mak istedikleri ug hedef vardi; Protestanligi yaymak, 
Bulgarian Ortodoks hiyerar§isinin pengesinden kurtarmak, ulusal bir kilise kurmalarina yardimci olmak 
ve Bulgaristan'in Turk egemenliginden gikmasmi saglamak. Bu ug amacin da gergekle§ebilmesi, 
oncelikle Bulgar milliyetgiliginin uzerinde yijkselebilecegi saglam birfelsefi temelin atilmasina bagliydi. 
Dolayisiyla Amerikan misyonerleri, Bulgaristan'la ilgilenmeye ba§ladiklari gunden itibaren Bulgarca 
kitap dergi ve gazete yayimlamaya ve Bulgar dilini konu§abilen misyonerler yeti§tirmeye agirlik 
verdiler. Misyonerler, misyoner okullari yoluyla bolgeye dogrudan girdikleri 1858'e kadar izmir82 ve 
istanbul'da daha gok bu tur faaliyetleri lie Bulgaristan'daki uyani§a katkida bulunmaya gali§tilar.83 
1870 yilinda ilan edilen bir Padi§ah iradesiyle Babiali, Bulgar Kilisesi'nin bagimsizligini benimsedi. Bu 
durum Bulgar milliyetgilerine cesaret verdi, gali§malarini hizlandirdi. Bagimsiz Bulgar Ortodoks 
Kilisesi'ne kar§i Protestanla§tirma gali§malarina agirlik veren ABD'li misyonerler Robert Koleje 
aldiklari Bulgar ogrenci sayisini artirdilar. 1870'de 40 olan Bulgar ogrenci sayisi 1881 yilinda 105'e 
gikmi§tir.84 Robert Koleji ba§kani George Washburn, sozde Bulgar katliammi 1876 tarihinde Londra 
gazetelerine yazdi.85 Bu durum, ingilizleri Turkler aleyhine gevirmi§ti. 

XIX. yuzyilda Balkanlar ve Bati, Turklerden nefret ettirilme noktasindaydi; Avrupa ve ABD 
Balkanlar'la ozel olarak ilgileniyordu; Rusya ise emperyalist duygularia firsat kolluyordu.86 
Amerikalilarin Bulgar ve Ermeni olaylarina baki§i ve XIX yuzyilin son doneminde Avrupa devletleri 
gibi Osmanli Devleti'nin i§lerine mijdahale eder bir tutum igine girmeleri, ikili ili§kilerin soguk bir 
doneme girmesine yol agti. 1901 yilinda ABD Ba§kani olan Theodore Roosvelt, 1898'de "Dunyada 
herkesten once ezmek istedigim iki gijg, ispanya ve TiJrkiye'dir" demi§ti.87 Bu sogukluk I. Dunya 
Sava§i'nin ba§langicina kadarki ili§kilerde egemen oldu.88 

348 



1 Eren, M. Cevat, "Tanzimat", Milli Egitim Bakanligi islam Ansiklopedisi, CXI, ss. 709-765, 
s. 725. Ama 1850 yilinda Protestan Ermeniler ayri bir cemaat olarak Babiali tarafindan taninmi§tir; 
ibid, s. 725. 

2 Tozlu, Necmettin, "Osmanli imparatorlugu'nda Misyoner Okullari", Yeni Turkiye, Osmanli 
Ozel Sayisi, Ankara, 1999, s. 329. 

3 Tozlu, "Osmanli imparatorlugu'nda Misyoner Okullari", s. 329. 

4 Kocaba§oglu, Uygur, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika, 19. yy.da Osmanli 
imparatorlugu'ndaki Amerikan Misyoner Okullari, istanbul, 1989, s. 16-17. 

5 Cyrus Hamlin, Among The Turks, New York, Robert Carter and Brothers Press, 1878, s. 
30. 

6 Tozlu, Necmettin, "Osmanli imparatorlugu'nda Misyoner Okullari", Yeni Turkiye, Osmanli 
Ozel Sayisi, Ank. 1999, s. 330. 

7 Koprulu, Orhan, "Tarihte Turk-Amerikan Munasebetleri", Belleten, C. LI, Agustos, 1987, 
Sayi, 200, s. 936. 

8 ABCFM konusunda detay \g\n bkz. Moore, John Hammond, America Looks At Turkey, 
1876-1909, Yayinlanmami§ Doktora Tezi (Doctorate Dissertation). Virginia University 1961, s. 90-95. 

9 Roger Reed Trask, The Relations of the United States and Turkey 1927-1939, A Thesis in 
History, The Pennsylvania State University, Submitted For The Degree of Doctor of Philosophy, 1959, 
s. 3; Koprulu, "Tarihte Turk Amerikan Munasebetleri", s. 939; detay igin bkz. Vahapoglu, M. Hidayet, 
Osmanli'dan GiJniJmuze Azinlik ve Yabanci Okullari, (Yonetimleri Agismdan), Ankara 1990, Turk 
KultiJrunu Ara§tirma Enstitusu Yayinlari, No. 109, s. 21-25. 

10 Kocaba§oglu, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika, s. 33. 

11 Vahapoglu, M. Hidayet, Osmanli'dan GiJnumuze Azinlik ve Yabanci Okullari, (Yonetimleri 
Agismdan), Ankara 1990, Turk KiJIturuniJ Ara§tirma Enstitusu Yayinlari, No. 109, s. 73. 

12 Tozlu, "Osmanli imparatorlugu'nda Misyoner Okullari", s. 331. 

13 Trask, The Relations of the United States and Turkey, s. 9; James L. Barton, Daybreak in 
Turkey, p. 144. 

14 Tozlu, "Osmanli imparatorlugu'nda Misyoner Okullari", s. 331. 



349 



15 Kocaba§oglu, s. 39; detay igin bkz. Detay igin bkz. Polat, ilknur, Osmanli 
imparatorlugu'nda Yabanci Okullar, Ankara, 1990; a. mif., "Osmanli imparatorlugu'nda Agilan 
Amerikan Okullari Uzerine Bir inceleme", Belleten, Sy. 203, CM, s. 627 vd. 

1 6 Kir§ehirlioglu, AN, TiJrkiye'de Misyoner Faaliyetleri, ist. 1 963, Bedir Yayinevi, s. 85-1 1 1 . 

17 Kocaba§oglu, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika, s. 50-51 . 

18 Kocaba§oglu, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika, s. 52. 

19 Tozlu, "Osmanli imparatorlugu'nda Misyoner Okullari", s. 331. 

20 Turk Misyonlarina Yardim Dernegi igin bkz. Kocaba§oglu, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki 
Amerika, s. 73. 

21 Moore, America Looks At Turkey, 1 876-1 909, s. 27. 

22 Moore, America Looks At Turkey, 1 876-1 909, s. 27. 

23 Harita igin bkz. Moore, America Looks At Turkey, 1876-1909, s. 29. 

24 Hamlin, Among The Turks, s. 362. 

25 Tozlu, "Osmanli imparatorlugunda Misyoner Okullari", s. 330. 

26 Ulman, Haluk, ikinci Dunya Sava§i'nin Ba§indan Truman Doktrinine Kadar Turk-Amerikan 
Diplomatik MiJnasebetleri (1 939-1 947), AUSBF Yayini, Ankara, 1 961 , s. 5. 

27 Unan Fahri, "Osmanlilarda Medrese Egitimi", Yeni Turkiye, Osmanli Sayisi, Ankara, 1999, 
s. 149-160, s. 151; ayrica bkz. Kazici, Ziya, "Osmanli Egitim ve Ogretim Sisteminde Genel 
Medreseler", Yeni Turkiye, Osmanli Sayisi, Ankara, 1999, s. 161-167; Qelebi, ilyas, "Osmanli 
Medreselerinin Kurulu§u, Yukseli§ ve Q6ku§ Nedenleri", Yeni Turkiye, Osmanli Sayisi, Ankara, 1999, 
ss. 168-175; Akkutay, Ulker, "Osmanli Egitim Sisteminde Enderun Mektebi", Yeni Turkiye, Osmanli 
Sayisi, Ankara, 1999, ss. 187-193; Deguilhem, Habil Randi, §am Eyaleti Orneginde Osmanli 
imparatorlugunda Egitimin Laikle§tirilmesi, ss. 231-236. 

28 istanbul'da 1697-1839 yillari arasinda agilan Fransiz okullari igin bkz. Vahapoglu, 
Osmanli'dan GuniJmuze Azinlik ve Yabanci Okullari, (Yonetimleri Agismdan), s. 71-72; Salahi R. 
Sonyel, "Tanzimat and its Effects on the non-muslim Subjects of the Ottoman Empire", Tanzimat'in 
150. YildoniJmu Uluslararasi Sempozyumu, Ankara, 31 Ekim-3 Kasim 1989, AtatiJrk Kultur, Dil ve 
Tarih Yuksek Kurumu Turk Tarih Kurumu Yayinlari, XXVI.Dizi,-Sa.5, Turk Tarih Kurumu Basimevi, 
Ankara, 1994, s. 372. 

29 Moore, America Looks At Turkey, 1 876-1 909, s. 24. 

350 



30 Koprulu, "Tarihte Turk Amerikan Munasebetleri", s. 936. 

31 Hamlin, Among The Turks, s. 61. 

32 Trask, The Relations of the United States and Turkey, s. 9-10. 

33 Hamlin, Among The Turks, s. 287-301 . 

34 Gordon, Leiand James, (Prof, of Economics, Denison University), American Relations with 
Turkey 1830-1930, An Economic Interpretation, Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 1932, 
s. 226. 

35 "Robert College as an Outpost of American Education"; bkz. Gordon, s. 226 vd. 

36 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 225. 

37 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 226. 

38 Kocaba§oglu, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika s. 153. 

39 Kocaba§oglu, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika, 19. yy. da Osmanli 
imparatorlugu'ndaki Amerikan Misyoner Okullan, s. 188-193. 

40 Hamlin, Among The Turks, s. 259. 

41 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 229. Harput'ta SiJryani ve 
Ermenilere ait 6 ibtidai okul ve 1 ru§diye vardi. Ayrica Harput'ta, Amerikan Koleji (1857), Firat Koleji 
(1869) ve Alman Mektebi (1895) olmak ijzere ijg yabanci okul daha vardi; Detay igin bkz. ishak 
Sunguroglu, Harput Yollarinda, C. II, ist. 1959; Kilig, Orhan, "XIX. Yuzyilda Harput'ta Misyoner 
Faaliyetleri", Firat Universitesi Dergisi, 1989, 3 (I), ss. 119-137. 

42 Trask, The Relations of the United States and Turkey, p. 10; Gordon, American Relations 
with Turkey 1830-1930, s. 240; bkz. Rosaline de Gregorie Edwards, Relations Between the United 
States and Turkey, 1893-1897, Unpublished Ph.D. dissertation, Fordham University, 1952. 

43 Hamlin, Among The Turks, s. 259. 

44 Robert Daniel, American Philantrophy in the Near East 1820-1960, Athens, Ohio 
University Press, 1970, s. 94. 

45 Samuel Cox, Diversions of a Diplomat in Turkey, New York 1887, s. 296. 

46 bkz. Kocaba§oglu, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika, s. 8. 

47 Gordon, American Relations with Turkey 1 830-1 930, s. 221 . 

351 



48 Karal, EnverZiya, Osmanli imparatorlugu'nda ilk Nufus Sayimi 1831, Ankara, 1943, s. 93. 

49 Tozlu, "Osmanli imparatorlugu'nda Misyoner Okullari", s. 331. "Ne olursa olsun islahat" 
gibi kayitsiz §artsiz ve pazarlik guciJnu sifira indiren talepler, iJIkelerin hayatinda olumsuz bir i§lev 
gormu§lerdir. GiJnumuzde "Ne olursa olsun Avrupa Birligine girelim" istemleri de bu baglamda 
degerlendirilmelidir. 

50 Kocaba§oglu, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika, s. 46. 

51 Gordon, American Relations with Turkey 1 830-1 930, s. 221 . 

52 Trask, The Relations of the United States and Turkey, s. 9. 

53 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 222. 

54 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 223. 

55 Trask, The Relations of the United States and Turkey, s. 1 0. 

56 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 224; Tozlu, "Osmanli 
imparatorlugu'nda Misyoner Okullari", s. 331. 

57 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 224. 

58 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, p. 224; bkz. Tozlu, "Osmanli 
imparatorlugu'nda Misyoner Okullari", 701 Osmanli Ozel Sayisi, s. 764-776. 

59 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 228. 

60 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 228 ve 233. 

61 Canning, onceleri istanbul'da ingiliz diplomati daha sonra buyukelgi oldu. ingiltere'ye 
yazdigi bir yazida, "Bu imparatorluga yikilma felaketi, kuzeyden veya guneyden gelmeyecektir; 
kalbine dek guruktijr ve bu gijruklugun ba§lica nedeni bizzat yonetimdir." Canning'e gore hata, 
"yoneticiler, yonetimin aksakligini biliyor ama duzeltmek igin gerekli zeka ve cesaret sahibi 
olmadiklarim" iddia ediyordu. Sonyel, R. Salahi, "Tanzimat ve Osmanli imparatorlugu'nun Gayri 
Muslim Uyruklari Uzerindeki Etkileri", Tanzimat'm 150. Yildonumu Uluslararasi Sempozyumu, Ankara, 
31 Ekim-3 Kasim 1989, Ataturk KiJItur, Dil ve Tarih Yuksek Kurumu Turk Tarih Kurumu Yayinlari, 
XXVI.Dizi,-Sa.5, Turk Tarih Kurumu Basimevi, Ankara, 1994, s. 340. 

62 Akyildiz, AN, "Hukumet", "Tanzimat Donemi ve Sonrasi", DiA, C. XVIII, s. 472. 

63 Vahapoglu, Osmanli'dan Gunumuze Azinlik ve Yabanci Okullari, (Yonetimleri Agisindan), 
s. 73. 

352 



64 Hamlin, Among The Turks, p. 365. 

65 Kir§ehirlioglu, Turkiye'de Misyoner Faaliyetleri, s. 143-167 arasi epeyi beige 
bulunmaktadir. 

66 Sonyel, "Tanzimat and its Effects on the non-muslim Subjects of the Ottoman Empire", s. 
373-378. 

67 Moore, America Looks At Turkey, 1 876-1 909, s. 96; Hamlin, Among The Turks, s. 30-31 . 

68 Hamlin, Among The Turks, s. 73. 

69 Trask, The Relations of the United States and Turkey, s. 1 1 . 

70 Detay igin bkz. Gordon, American Relations with Turkey, 1830-1930, s. 24-34. 

71 Roger Reed Trask, The Relations of the United States and Turkey, s. 1, 11; Gordon, 
American Relations with Turkey 1830-1930, s. 16. 

72 Avrupa'nin hasta adami sozu, 1853'te ingiltere'nin St. Petesburg'da bulunan bijyijkelgisi 
lie toplanti yapan Rus Qari tarafindan s6ylenmi§ bir sozdiJr. Qar, "Kollarimiz arasinda hasta bir adam 
var, gok hasta. Size agikga soylemeliyim ki, gereken biJtun tedbirleri almadan once onu guniJn birinde 
kaybetmemiz bijyuk birfelaket olacaktir." Demi§ ve Avrupa'nin hasta adaminin (Osmanli'nin) mirasini 
payla§ma konusunda anla§mi§lardir; Karal, EnverZiya, Osmanli Tarihi, C. V, s. 228. 

73 Dogu Sorunu; bkz. Hamlin, Among The Turks, s. 29. 

74 Trask, The Relations of the United States and Turkey 1927-1939, s. 2; Gordon, American 
Relations with Turkey 1830-1930, s. 3; bkz. Everett D. Wheeler, The Duty of the United States of 
America to American Citizens in Turkey, New York, Chicago, and Toronto, 1896, ss. 20-22. 

75 Ulman, TiJrk-Amerikan Diplomatik MiJnasebetleri, s.5. 

76 Stanford Show, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, C. II, Cambridge 
University, Press, London 1977, s. 256. 

77 Ergun Aybars, TiJrkiye Cumhuriyeti Tarihi, C. I, s. 88. Detay igin bkz. Ugar, Ahmet, 
Amerikan Misyonerlerinin Turkiye'deki Faaliyetleri 1818-1930, Selguk Universitesi Sosyal Bilimler 
Enstitusu Yuksek Lisans Tezi, Kenya, 1988. 

78 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 296 vd. 

79 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 303. 1900-1923 igin bkz. ibid, s. 
305, 308. 1923'e kadar toplam (323.392) ki§i ABD'ye gitmi§tir. Bunun sadece 15.365'i Turk, 78.262'si 

353 



Yunanh, 72.273'u Suriyeli, 53.066'si Ermeni, 35.158'i Sirp ve Bulgar, 16.058'i Yahudi idi. ibid, s. 308. 
Bunun 170.000'i aktif i§giydi. Yine gidenlerin %95'i azinlik, kalani MusliJman idi. 

80 Gordon, American Relations with Turkey 1830-1930, s. 357 ve 358; Ermeni milleti 
liakkinda detay igin bkz. Sonyel, "Tanzimat and its Effects on the Non-Muslim Subjects of the 
Ottoman Empire", s. 374-375. Bu konuda detay igin bkz. Bozkurt, GiJInihal, ABD Vatanda§ligi 
iddiasinda Bulunan Osmanli Vatanda§larina Dair Bazi Amerikan Belgeleri, Prof. Dr. Jale Akipek'e 
Armagan, Konya, 1991, s. 177-189. 

81 XIX, yuzyilda Bulgaristan'in dini, irki, teror ve idare yapisi hakkinda bkz. Turan, Omer, 
The Turkish Minoritiy in Bulgaria (1878-1908), Ankara, 1998, s. 27-45. 

82 Izmir, 1930 oncesinde Smyrna olarak bilinir. 1930 senesinde gikarilan bir kanunia Smyrna 
Izmir, Angora Ankara, Konstantinopolis Istanbul oldu; Trask, The Relations of the United States and 
Turkey1927-1939, s. 2, dn, 2. 

83 ABD'de Harvard Universitesi igerisinde Houghton Kutijphanesi'nde Amerikan Protestan 
Misyonerleri Ar§ivi bulunmaktadir; Erhan, s. 243. 

84 Hamlin, Among The Turks, p. 261; §enturk, HiJdai, Osmanli Devleti'nde Bulgar Meselesi, 
(1850-1875), TiJrkTarih Kurumu, Ankara, 1992, s. 65. 

85 Moore, America Looks At Turkey, 1 876-1 909, s. 45. 

86 Moore, America Looks At Turkey, 1 876-1 909, s. 37. 

87 Kocaba§oglu, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika, s. 23. 

88 Erhan, "Osmanli-ABD lli§kileri", s. 243; Konu lie ilgili daha detayli igin bkz. Ar§iv belgeleri 
Milli Egitim Bakanligi Talim ve Terbiye Dairesi Ar§ivi, 203 No.lu Amerikan Board Okullari Dosyasi ve 
Istanbul Amerikan Kolejieri Dosyasi, no. 341-42; Amerikan Ar§ivi igin bkz. National Archives of the 
United States-A Micro Film Publication; ibid. 



354 



Ba§langi9tan GunumiJze TiJrk-Alman Egitim ili§kileri / D09. Dr. Kemal 
Turan[s.1 97-203] 

Marmara Universitesi Teknik Egitim Fakultesi / Turkiye 

Onceleri siyasi ve ekonomik alanlarda ba§layan TiJrk-Alman ili§kilerinin, zamania gerek sivil 
gerekse askeri egitim alanlarinda geli§tirilmeye gali§ildigi gorulmektedir. 

1. Sivil Alandaki Egitim ili§kilerinin Ba§langig ve Geli§imi 

Turklerle Almanlar arasindaki ilk ili§kiler, M.S. 4. yuzyilda ba§lami§tir. Almanlarin atalari sayilan 
Cermenler lie Hun Turkleri arasindaki ili§kilerden sonra XI. yuzyil Hagli seferlerine kadar bu iki devlet 
arasinda herhangi bir yakinla§ma soz konusu degildir. Ancak III. Hagli Seferi'ne (1190) katilan I. 
Friedrich (1155-1190) sava§arak Konya onlerine kadar gelmeyi ba§armi§tir.1 Almanlar, iki devleti 
kar§i kar§iya getiren bu Hagli sava§larinda TiJrklerin silah ijstunlijgunij g6rmu§ler ve daha sonra ok, 
kilig, zirh gibi o devrin onemli sava§ aletlerinin yapiminda dunyaca iJnlu Turk ustalarini Avrupaya 
g6turmu§lerdi. Hatta onlar bu silahlarla donatilmi§ ordulariyla italyanlara kar§i zaferler de 
kazanmi§lardir.2 Bundan ba§ka Alman imparatoru II. Friedrich devrin Avrupa'ya gore ustun olan 
Turk-islam bilim kurulu§lariyla yakindan ilgilenmi§, Farabi, ibn Ru§t gibi bilginlerin eserlerini ilk defa 
Batili birdile gevirtmi§tir.3 

Gergek kulturel manada Turk-Alman yakinla§masi, Osmanlilarin Rumeli'ye gegi§lerinden sonra 
ba§layarak bugijne kadar devam etmi§tir. Nitekim, "Turk" kavrami da XV. yuzyilda Alman 
edebiyatinda yer almi§tir. 

istanbul'un fethinden sonra Avrupalilarin eserlerinde Turklere de yer verilmeye ve buna 
baglantili olarak "der grosse Turk" imaji yerle§meye ba§lami§tir. Nitekim, Alman Hans RosenpliJt, 
1450'de yazdigi, "das TiJrkische Fastnachtspiel" adii eserinde Turk Devleti'ni, gune§in dogdugu bir 
ijlke olarak kabul ederek o ulkede huzur ve refahin bulunduguna i§aret etmektedir. Ayrica, 
Rosenplut'iJn "Ein Lied von dem Turken" isimli bir ba§ka eserinde de TiJrk-Alman kar§ila§tirilmasi 
yapilarak TiJrkler lehinde olumlu ifadeler kullanilmaktadir.4 

Ote yandan, Turk sanatmin ve bilhassa Anadolu Selguklu Turklerince meydana getirilen sanat 
eserlerinin tanitilmasinda Alman bilim adamlarinm bijyuk etkisi olmu§tur. Nitekim, bu konuda F. Sarre, 
"Die Reisen Klein-Asien und Konia" adii eserlerinde Anadolu'da onemli sanat eserleri yaratan 
TiJrklerin sanattaki ustijnluklerinden soz etmektedir.5 

Ostelik Osmanli Tarihi ve Turk dill lie ilgilenen pek gok Alman bilim adami da vardir. Bunlardan 
yazar ve fikir adami Prof. Dr. Jacop Phlip Falmerayer, TiJrkiye'yi ve Turk dilini yakindan tanimayi 
ba§armi§ ve bu konuda du§uncelerini Bati diJnyasina agiklami§tir. Mesela, 1827'de yazmi§ oldugu 
Trabzon imparatorlugu Tarihi adii eserinde Turk-Bizans ili§kileri uzerinde durarak istanbul'un 

355 



fethinden once pek gok eserin yok edildigine, geride kalanlarin da TiJrkler tarafindan iyi korunduguna 
i§aret etmektedir. 

Yazar, araliklaria, 1836, 1840 ve 1846 yillarinda, Turkiye'ye gelmi§ ve o donemde yapilan Turk 
devrimleri hakkinda MiJnih'te gikan gazetelere yazilar yazmi§tir. Nitekim, "Fragmente aus dem Orient" 
adii eseri, kendisinin Turkiye'de ve §ark'ta gegirdigi guzel gunlerini kapsamaktadir. Hatta kendisine, 
Dogu Bati yakinla§masindaki bilimsel gali§malarinda gosterdigi ijstun gabalarindan dolayi "bir ni§an-i 
mecidi" bile verilmi§tir. Ba§ka bir tariii yazari K. Zinkeisen de, "Osmanisciie Gesciiiciite in Europa" 
isimli eserini 1840 ve 1860 yillarinda yayimlami§tir. 

G. Rosen de, Osmanli reformlarini bir araya getirmeye muvaffak olan ba§ka bir yazardir.6 

Turklerin, XVI. yuzyilin sonlarina dogru eski gucijnu kaybetmelerine ragmen, daha sonraki 
yuzyillarda, XVIII. yuzyil sonlarina dogru, Turk insani, Soliman, der Kaufmann von Symirna, das Grab 
des Muhti gibi pekgok esere konu olmaya ba§lami§tir. Turkler, bu eserlerde genelde ilk baki§ta ha§in 
sert tabiatli olarak tasvir ediliyorsa da, kisa zaman sonra yumu§ayan, durust, merhametii ve duygulu 
insanlar olarak gosterilmektedir. Ancak butun bunlara ragmen, Turklere kar§i olumsuz tavir takinanlar 
da yok degildi. Nitekim, yazar G. Jacob, TiJrkleri kotiJIeyici tavir takinan bazi Alman ve yazarlarina 
kar§i gikmi§ ve hatta kendisi bizzat TiJrkgenin Alman ijniversitelerinde okutulmasi konusunda buyiJk 
gayret sarfetmi§tir.7 

Jacob, "Turkische Bibliothek" adi lie bir seri halinde kitaplar yayimlami§ ve ayrica Turkge 
ogrenenlere de kolaylik olmasi bakimindan "TiJrkisches Hilfsbuch" adii bir de eser yazmi§tir. Yazar 
"Einfluss des Morgenlandes auf das Abendland" isimli bir ba§ka eserinde ise, Dogu-Bati kulturleri 
hakkinda agiklamalarda bulunmaktadir. Ayrica Turk Tiyatro tarihinde onemli bir yeri olan "Karagoz 
Tiyatrosu" ijzerine "Geschichte des Schatten Theaters" adii eserinde de Turk folklorijnun ana 
hatlarina deginmektedir. Diger yandan, Mordmann, "Orientalische Handschriften sammlungen" adi 
altinda gok sayida Turk yazmalarini derlemi§ ve ayrica VIM. yuzyila ait bir mesnevi olan SiJheyl ve 
Nevbari yayimlami§tir.8 

Almanlar Turkiye'deki ekonomik-iktisadi nufuzlarini da kultur yolu lie artirmaya gali§mi§lardir. 
Nitekim parcermenistlerden Devis Trietsch, "Dogu'da Alman dill yayilmali" demektedir. Vine bu 
konuda "Bir Alman-Turk kultur politikasi yeni bir heyecan lie ele alinmali. Alman dilini, Alman bilimini 
ve enerjik uygarligimizm biJtun bijyuk degerlerini Turkiye'ye a§iliyarak TiJrkiye'nin yenile§mesini 
saglamaliyiz. Bunun igin her§eyden once bir Alman Okullar Sistemine ihtiyag vardir." demekle Alman 
kulturijnun Turklere benimsetilmesinin ancak etkili kilacak Alman egitim kurumlariyla mumkijn 
olabilecegine dikkat gekmektedir.9 

Diger yandan, Batili devletlerin Osmanli Devleti lie iyi ili§kiler iginde bulunduklari donemlerde, 
Fransiz, hgiliz, italyanlar gibi Almanlar da Osmanli topraklarinin dogal kaynaklarmi, kultur degerlerini 
ara§tirarak yerlerini tesbitle zamani gelince, bu zenginliklerden faydalanmasini bilmi§lerdi. Kendi 

356 



fikirlerini yaymak ve ileride i§birligi yapabilecekleri elemanlari yeti§tirmek uzere egitim kurumlari 
agmi§lardi. Nitekim XX. yuzyilin ba§inda Osmanli Devleti'nde Hiristiyan azinliklari ile yabancilar 
tarafindan agilan ozel okul sayisi 10 bin, bu okullardaki ogrenci sayisi da 500 bin civanndaydi. 

1882 tarihii devlet salnamesinde ise, ozel okullara ait ilk defa bir kayit yer almaktadir. Bu tarihte, 
"MiJessis veya Cemiyetler tarafindan idare edilen Mektepler" ba§ligi altinda istanbul'da 5 erkek, 4 kiz 
ozel okul vardi. 1889'da ise ozel okul sayisi 17'ye ula§irken, 1903'de Maarif Nezareti'nce yayimlanan 
Salnameye gore bu sayi 25'e gikti.10 

Almanya ile Osmanli Devleti arasinda daha onceki yillarda askeri ve iktisadi alanlarda ba§latilan 
ili§kiler, daha sonralari egitim alaninda da geni§letilmeye ve iki ulkenin (Alman egitimi agirlikli) 
birle§tirilerek daha ziyade Turkiye'nin istifade edebilecegi tarzda olgunla§tirilmaya 5ali§ilmi§tir.1 1 

I. Dunya Sava§i'nda silah arkada§ligi bigiminde siJrdurulen Turk-Alman ili§kileri, boylece bilimsel 
alana da y6netilmi§ oldu. Bu donemde Almanya'ya gonderilen burslu ogrencilerin, birtakim yeniliklerin 
getirilmesinde etkili olduklari goze garpmaktadir. 

Aslinda Almanya ile Osmanli Devleti arasindaki destane ili§kilerin, 1868'de Alman Lisesi'nin 
agilmasi 1889 ve 1898 yillarinda II. Wilhelm'in TiJrkiye'yi ziyaretleri ve yine Kayzer Wilhelm tarafindan 
Istanbul Sultanahmet Meydani'nda bir ge§menin yaptirilmasi gibi siyasi agirlikli olaylarla hiz 
kazandigi g6rulmektedir.12 

Diger yandan iki uike arasinda 20. yuzyilda devam eden yakinla§manin olumlu §ekilde 
surdiJrulmesinde Almanlar tarafindan 1905'te kurulan "Deutsche Vorderasien Komite" adii bir orgutle 
Turk dostu E. Jaech'in gayretiyle olu§an "Der aufsteigende Halbmond" isimli eserin bijyuk payi 
vardir.13 Ayrica, Alman propaganda uzmanlarma gore, Alman kulturunijn kolaylikia a§ilanmasi, 
ozellikle Ankara, Bursa, Konya, Samsun, Sivas, Adana, Antep, Diyarbakir, Mardin, Musul gibi onemli 
vilayetlerde agilacak okullara bagliydi. QiJnku bu vilayetlerin gogu Bagdat hatti yakininda bulunmasi 
agisindan onem ta§iyordu. 

Boylece, daha sonraki yillarda, okul, yetimhane, saglik kurulu§u gibi kurumlarin, ozellikle Bagdat 
Demiryoluna yakin merkezlerde (Mara§, Filistin gibi) sikga agilmaya ba§landigini goruyoruz. Bu tur bir 
faaliyet sonucunda, mesela, 1910 yilinda Bagdat Demiryoluna yakin yerler, okul, hastane, hayir 
kurumlariyla doldurulmu§tu.14 

Netice itibariyle, TiJrkiye'de Alman kiJIturunun yogunla§tirilmasi yolunda bazi Turk Alman 
Cemiyetleri (dernekleri) gaba sarfetmi§lerse de, gerekli-yeterii teknik altyapi ve mall destek 
bulunamadigindan istenilen seviyeye ula§tirilamami§tir. Ancak, bu donemde, 1914'te, Turk Alman 
Dostluk Cemiyeti'nin (Freund-schaftshaus) bizzat istanbul'da kurulmasiyla bir bakima bu alanda ileri 
bir adim atilmi§ oluyordu. Cemiyet'in idare heyetinde Alman ekonomik ve kulturel hayatin taninmi§ 
simalari bir araya gelmi§ti. Aralarinda Dr. E. Jaech'in bulundugu cemiyetin ba§kanligina Deutsche 
Bank'in direktoru Dr. Helfferich getirilmi§ti.15 

357 



Cemiyet'in asil amaci, Alman ve Turk egitimini birbirine yakinla§tirmak, bilhassa Alman 
kultijrunu Turk halkina kazandirmakti. Bu amacin gergekle§mesi, egitim ve saglik kurulu§larina, bu 
kurumlarda gorev alacak ogretmen ve doktorlarin gonderilmesine baglidir. 

Ote yandan, TiJrkiye'de Alman dilinin ogretilmesi ve ogrenilmesinin gerekli oldugunu du§unen ve 
islam alemini iyi taniyan Prof. Martin Hartmann, "Reisebriefen aus Syrien" adii eserinde bu konuya 
onemie i§aret etmektedir. Nitekim, kendisine, §am'da bulundugu sirada, bazi Arap asilli §ahsiyetler 
"Bize Almanca ogretmenleri gonderin!" (Schickt uns Lehrer des Deutschen) demi§lerdi.16 

Almanlar, etkili ileti§im araglarindan biri olan sinemanin da, okur-yazar olmayan seyircilere 
dogrudan tesirii olabilecegini ifade etmektedirler. Boylece, sinema, Alman kentleri, manzaralar, 
yoneticileri, sava§ ve manevra resimleri, Alman tarim tekniginin gosterimi gibi konularda onemli bir 
reklam araci olabilecekti. Onlara gore, boyle bir Turk-Alman yakinla§masinin siJrekli olarak 
geli§tirilmesi igin, mumkun olan tum yardimci gugleri faaliyet alani igine gekme mecburiyeti vardi. 
Nitekim, Friedrich Neumann'in §u ozlij sozijnun onemie uzerinde durulmasi isteniyordu. "Eger 
Almanlar, Osmanli Devleti'ne yardim etmek istiyorlarsa, bu devleti aktivite gugleriyle desteklemek 
zorundadir (Wenn die Deutschen den Osmanenstaat stutzen wollen, so mussen sie arbeitende Kraft 
in ihn hineinwerfen). Bu aktivite gugleri, insanlar, para, asker, ogretmen, mulkiye memurlari, 
demiryollari, bankalar, makinelergibi sermaye ve yatirimlar olarak agiklamak mumkundur.17 

Turkiye'de Alman kultur ili§kilerinin geli§tirilmesinde onemli fonksiyonu yerine getiren okullar ile 
dini kurumlardir. Almanlar 1 870/71 'de siyasi birliklerini kurduktan sonra, istanbul'da sayica onemli 
arti§ kaydettiler. Daha sonra, ozellikle Irak ve Filistin uzerinde daha etkili olmak igin istanbul'dan 
Kudus'e kadar varan yol uzerinde okullar agtilar. Onlar, bilhassa Alman uyruklu ve azmliklarin 
gogunlukta oldugu yerlerde Alman egitimi yapan okullari orgutlemeye gali§iyorlardi. Mesela, okul 
agacaklari bolge ahalisine maddi ve manevi her tijrlu destekle onlari kendi taraflarina gekmeye ve 
boylece lehlerine bir kamuoyu olu§turma konusunda azami gayreti sarfediyorlardi.18 Nitekim, Halep 
vilayetinden Maarif Nezareti'ne gonderilen 1912 tarihii yazidan bu durum agikca anla§ilmaktadir. 
"Nefs-i Mara§ Kasabasindaki Alman has Mektebi mezunlarindan iki kizin bundan 15-20 gun once 
Zeytun Kasabasi'na bagli Frensi Nahiyesi'ne giderek K6§kerni§an'in hanesinde misafiretle 3 giJn 
kaldiklari ve ahalinin ileri gelenleriyle g6ru§erek kaffe-i mesarifi Mara§'taki Almanlar tarafindan tavsiye 
olunmak iJzere bir has Mektebi Ku§arna te§vik ile ahalinden muvaffak olunduguna dair de bir senet 
aldiklari ve sonbaharda bir muallime gondereceklerini vaatle beraber yol tamirati igin Mara§li muessis 
Yedile Frensi Atabek ve Qagilan Karyesine 25 ve Taturlu karyesine daha keza 25 Osmanli Lirasi 
dagitarak meveddet ettikleri Mara§ Mutasarrifligrndan alman tahriratia i§ar olunmu§tur."19 

GoriJIuyor ki, bolgenin ileri gelenleriyle goru§ulerek masraf konusunda her tiJrlu imkanin 
saglanacagi ifadesiyle, ayrica yardim amaciyla (bu bolgenin yol onarimi igindir) bijyuk miktarda para 
verilerek taraftar saglanmi§, halk okul agmaya te§vik edilerek bu konuda ba§arili olunmu§tur. 



358 



Boylece Almanlar, Osmanli imparatorlugu'nun ge§itli bolgelerinde ruhsatli-ruhsatsiz okullar 
agarak kendi kultur politikalarini surdurmu§lerdir. Ancak, TiJrkiye'de Fransa'nin 560, ingiltere'nin 410, 
itayla'nin 67, Rusya'nin 56 okuluna kar§ilik Almanya'nin o donemde sadece 27 okulunun bulunmasi, 
bu devletin diger devletler yaninda okul agma konusunda gerilerde kaldigmi g6stermektedir.20 

Tesbit edebildigimiz kadanyla Almanlarin Osmanli imparatorlugu'nda agmi§ olduklari okullari, 
bulunduklari yer ve tarihieriyle birlikte §6ylece siralayabiliriz: 

Beyrut'taki Okullar: Selanik'teki Okullar: 

1899 yilinda 1 ru§di, 2 idadi 1899 yilinda 1 ru§di 

1901 yilinda 2 ru§di, 2 idadi 1901 yilinda 1 ru§di 

1903 yilinda 1 ru§di, 1 idadi 



Kudus'teki Okullar: izmir'deki Okullar: 
1901 yilinda 3 idadi 1899 yilinda 1 iptidai 
1903 yilinda 3 idadi 1901 yilinda 1 ru§di, 1 idadi 
1903 yilinda 1 ru§di, 1 idadi21 

istanbul'daki Okullar 

Beyoglu Alman Okulu (1868) 

Bogazigi Bebek Alman Okulu 

Yedikule Alman Okulu 

Haydarpa§a Alman Okulu22 

Bu okullardan ba§ka, Almanlar 1882'de istanbul'da bir Kindergarten (Qocuk Bahgesi) denen bir 
de anaokulu agmi§lardi.23 

Ote yandan devrin Maarif Naziri Almet Zuhtij Pa§a'nin hazirlattigi 1894 tarihii raporda, 
TiJrkiye'deki yabanci okularin sayisina ait bilgi verilirken, Almanlarin toplam Osmanli 
imparatorlugu'nda 18 okulu bulundugu belirtilmektedir. 



359 



Ancak, bu rapor hazirlanirken, Harput'taki Alman Koleji ile ba§ka okullarin adi bu belgede 
gegmiyordu.24 

Diger yandan, Almanlar, kendi kulturlerini yaymak ve azmliklari mezheplerine gekmek uzere 
okullardan ba§ka, birtakim dini muesseseleri de kurmu§lardir. Bunlardan bazilarini §6ylece 
siralayabiliriz: 

a) Werte des Tempels 

b) Verein von Heiligen Grabe 

c) Commuzaute Eangelique 

d) Jerusalem Verein 

e) Das Heilige Lande Zionsverein 

f) Deutscher Palaestine Verein25 

Bu te§kilatlardan biri, bir katolik orgutij idi. ikincisi, Alman misyoner gali§malarini surdiJrmek igin 
gazete gikariyordu. UgiJncusu, istanbul'dan Hayfa, Betlohem, Nezaret, Izmir ve Beyrut'a kadar olan 
yerleri faaliyet alani olarak segmi§tir. Dorduncusu, Jerusalem (Kudus) Protestanlik esaslarini savunan 
KudiJs ve Beytulham'da faaliyete gegen bir dernektir. Be§incisi, Alman kolonilerinin dini kurumlarini 
organize ediyordu. Altincisi ise, Hiristiyan alemin oteden beri uzerinde durdugu KudiJs'le 
ilgileniyordu.26 

Ote yandan, II. Abdulhamid yonetimi, Alman imparatoru II. Wilhelm'e, Protestanligin 
koruyuculugunun yaninda Filistin'deki Katoliklerin de hamisi unvanini vermi§ti. Boylece Filistin 
bolgesine her din ve mezhepten Almanlarin yerle§tirilmesine ba§landi. Kisa sure sonra Filistin, vakif, 
hayir kurumlari, okullar, yardim dernekleri, tarim orgijtleri ve kolonileriyle adeta egemen bir Alman 
ijlkesi halinegeldi.27 

Kayzer Wilhelm, 1889 ve 1898 yillarinda iki defa Osmanli imparatorlugu'nu ziyaret etmi§ti. 
imparatorun bu ziyaretleri, gerek politik gerekse sosyal ve dini konularda her iki uike arasindaki 
dostluk ili§kilerinin peki§tirilmesi amacina yonelikti. Nitekim, Kayzer 31 Ekim 1898'de Zeytin 
Dagi'ndaki (Filistin'de) KudiJs'un en bijyuk kilisesini torenle agtiktan sonra 13 Kasim 1898'de oradan 
§am'a gegerek Emevi Camii'ndeki Selahaddin Eyyubi'nin mezarini ziyareti sirasinda kendisini 
kar§ilayanlara: "Burada biJtun zamanlarm en kahraman askeri Sultan Selahaddin'in mezari 
ba§indayim. Majesteleri Sultan AbdiJIhamid'e, misafirperverliginden dolayi te§ekkur borgluyum. Gerek 
Majeste Sultan gerekse Halifesi oldugu dunyanin her tarafindaki 300 milyon MusliJman bilsin ki, 
Alman imparatoru, onlarin en iyi dostudur" diye konu§mu§tur.28 



360 



imparatorun bu sozlerinden anla§ildigina gore, II. Abdulhamid'in dostlugundan istifade ederek 
Yakin Dogu'ya ait planlarinin gergekiefmesi igin MusliJman bolge halkinin dostlugu ve destegini 
kazanmak istiyordu. 

Bu donemde iki uike arasindaki olumlu ili§kilerin, egitim programlari ijzerinde de etkili oldugu 
goruldij. Nitekim, Salt Pa§a, 1886'da maarif uzerine, II. Abdulhamid'e sundugu Lahiya'da, ru§diye 
ogretiminde esasli degi§iklikler yapilmasini onermi§ti. Pa§a, Almanya'da oldugu gibi, ilkokuldan sonra 
yuksek tahsil (ulum-i aliyye) yapmak isteyenlerin Sultanilere, sanayi tahsili arzu edenlerin ru§diyelere, 
her ikisine (ulum ve sanayi mektepleri) girmeyenlerin ise, 6 yillik ulum-i maddiye (Realschule) 
okullarina gonderilmesinin uygun olacagini du§unuyordu. Ayrica, 1869 Nizamnamesi'nin idadi 
programlarindan bazi dersler (mantik, kimya, hikmet-i tabiyye vs.) gikarilarak yerlerine iginde 
Almancanin da bulundugu yeni birtakim, derslerin kondugu g6rulmektedir.29 

1908 inkilabi'ndan sonra okullarda yabanci dil ogretimine onem verilerek, once Fransa biJtun 
okullarda mecburi ders olarak kabul edilirken, hgilizce ya da Almancanin da segmeli ders olarak 
ogretilmesi benimsendi. Ayrica, bu donemde Ticaret Mekteb-i Alisi'nin ogretim programlarinda 
degi§iklikler yapilarak ingilizce ve Almanca dersleri zorunlu dersler arasina girdi.30 

Digeryandan, yabancilarin ozel okul agma giri§imleri, Tanzimat'in Ham He Islahat Fermam'ndan 
sonra hiz kazandi. Mesela, 1863'te Robert Koleji'nin agilmasindan sonra Fransizlar, ingilizler, 
Amerikalilar, Almanlar, italyanlar kendi dilleriyle ogretim yapan okullar agtilar. 1864 yilinda ogretime 
agilan Saint Joseph Fransiz Koleji'nde, 1914'te Almanca segmeli derslerden biri olarak ders 
programina kondu. 1910 yilinda da, Almanca, Pakrodoni Ticaret Okulu programina zorunlu ders 
olarak girdi. 31 

Osmanli doneminde yabanci dil olarak ders programlarina konan Almancanin, Cumhuriyet'in 
ilanindan sonraki yillarda da ticaret, turizm, egitim ve ozellikle mesleki ve teknik egitim alanlarinda 
gittikge onem kazandigi ve hatta gunumuzde teknolojik geli§melerini izleyebilmek igin biJtun derslerin 
Almanca yapildigi Teknik, Anadolu Teknik, Anadolu Mesiek Liselerinin yayginla§tirildigini 
gormekteyiz.32 

ittihat ve Terakki He gelen siyasi geli§meler, yuksek ogretim kurumuna da yansimi§tir. Nitekim, I. 
Dunya Sava§i sirasinda (1914-1918) Alman askeri ili§kileri yaninda egitim kulturel ili§kilere de agirlik 
verilmi§tir. Bu yillarda islahata ba§layan Darulfunun, ogretim kadrosu bakimindan yabanci ogretim 
ijyeleriyle (Alman) takviye edilmi§tir. Boylece, Bukre§'te gorevli bulunan ijnlu egitimci Prof. Dr. F. 
Schmidt Turkiye'ye davet edilmi§tir. 

Ulkemiz egitim sisteminin islahi igin hizmet veren F. Schmidt'in, "Vier Jahre als TiJrkicsher 
Schulreformen" adii makalesi ve Turkiye'deki Almanca ogretmenlerinin gali§malarini kapsayan "Aus 
Deutcsher Bildungsarbeit im Ausland" He hatiralari olarak kaleme aldigi "Ein Schulmanns Leben in 
der Zeitenwende" isimli eserleri onemli zengin kaynaklardandir.33 

361 



F. Schmidt'in ulkemizde yakla§ik 4 yil (1915-1918) kaldigi sure iginde Turk egitim sisteminin 
yeniden yapilanmasiyla ilgili gali§malarda bulunarak bu konuda uygulanmak uzere hazirlami§ oldugu 
egitim raporu ile gene bu donemde iJIkemize davet edilen bir diger Alman egitimci Prof. Dr. C. H. 
Becker'in "Das Turkisclie Bildungs problem" adii Turk egitiminin problemleriyle ilgili ara§tirmasi hem 
te§kilat hem de ogretim programlari bakimindan onem ta§imaktadir.34 

II. Me§rutiyet'ten sonra Turk-Alman egitim ili§kileri, I. Dunya Sava§i oncesi ve sirasinda diJzenli 
§ekilde surdiJrulerek, Alman Universite ve Enstitulerine burslu ogrenciler gonderilmek siJretiyle 
yogunluk kazanmi§tir. Nitekim, 1910'da Cevad Dursunoglu, H. Fikret Kanad, A. Haydar Taner gibi 
§ahislar ihtisas igin Almanya'ya gitmi§lerdir. Bunlardan Dursunoglu, Berlin ve Jena'da Simmel'den 
Sosyoloji, Rein'den Redagoji dersleri almi§ti. Bu egitimcinin daha sonra Turkiye Cumhuriyeti'nin etkili 
egitim politikacilarindan biri oldugu goriJImektedir.SS 

2. Askeri Egitim ili§kileri 

Osmanli Devleti ordunun islahi igin Avrupa'dan 18. yijzyilin ikinci yarisindan itibaren askeri 
uzmanlar getirmeye ba§ladi. Ba§langigta Fransiz uzmanlar tercih ediliyordu. Ancak, Osmanli 
Donanmasi, 1827'de Navarin'de ingiliz, Fransiz ve Rus muttefik donanmasi tarafindan yakilmi§ti.36 
Ustelik 1829 Edirne Antlafmasi'ndan sonra bu devletleri Osmanli Devleti uzerinde nijfuz 
miJcadelesine ba§lami§ti. i§te bu nedenlerden otijru devrin padi§ahi II. Mahmud'un bu devletlere kar§i 
artik hig guveni kalmami§ti. Boylece, padi§ah ordu igin askeri uzmanlari, bu devletler yerine 
Prusya'dan (Almanya) getirmeyi uygun g6rmu§tu. Bu bir bakima zorunluluktu. Qunku Edirne Bari§ 
anla§masi igin Rusya'ya gonderilen Kaptan-i Derya Halil Pa§a, 1830'da istanbul'a dondijgunde 
padi§aha: "Avrupa taklit edilmedigi takdirde, Asya'ya donmekten ba§ka gare yoktur." demi§ti.37 

Sonugta Osmanli HiJkumeti Berlin'den uzman subaylar talebinde bulunmu§ ve bu talep Prusya 
tarafindan kabul edilerek 1828'de Prusyali iki geng subay maiyetinde uzmanlar istanbul'a gelmi§lerdi. 
Aslinda Osmanli ordusunda islahat hareketleri, daha onceki yillarda ba§lami§ti. Boylece Alman 
subaylarin orduda gorevlendirilmesinin tarihi de biraz daha gerileri gitmektedir. Nitekim, III. Selim 
Donemi'nde Prusyali biralbay, 1798'de Osmanli topgu birliklerini denetlemi§ti.38 

Daha sonraki, 1835 yilinda, II. Mahmud'un Prusyali ogretmen subaylarin gonderilmesi 
konusundaki talebi, Prusya Krali III. Wilhelm'e, Prusya elgisi Kont von Konigsmark vasitasiyla 
bildirildi. Padi§ahin bu talebi kabul edildi ve boylece Prusya genelkurmayindan Yzb. Von Moltke ile 1. 
Hassa alayindan tegmen von Berg adii iki subay 1835'te istanbul'a geldi.39 

Moltke, Turkiye'de 4 yil kalarak Turk mills kuvvetlerinin kurulmasi ve topografik haritalarin 
hazirlanmasiyla ugra§ti. Kendisi, ulkemizde kaldigi sure iginde gok sayida asker-sivil kimseye 
mektuplar yazmi§tir. Bunlara genel olarak "Turkiye'deki Hadiseler ve Hakikatler Ozerine Mektuplar" 
ismini verdi. Almanya'da ilk baskisi 1846'da yapilan bu eser, dilimize, "Moltke'nin Turkiye Mektuplan" 
adiyla gevrilmi§tir.40 

362 



1836 yilinda, II. Mahmut, Prusya kralindan ge§itli bran§larda egitim veren 11 subay ile 4 
astsubay gonderilmesi talebinde bulunmasina ragmen sadece 4 istihkam subayi saglanabilmi§ti. 
Ancak, 1837'de Prusya'dan 3 subay daha geldi.41 

Diger yandan, ulkemizde mesleki yuksek ogrenim gormu§ yeti§kin veterinerlere, ilk defa ordu 
iginde ihtiyag duyulmu§tu. Ordudaki yenile§me sureci iginde veterinerligin bilimsel esaslara gore 
egitimine karar verilmi§ ve 1839'da, Osmanli Devleti'nde ilk baytar egitimi, Prusya'dan gelen veteriner 
hekim Godlewski adii bir subayla ba§latilmi§ti.42 Ayrica, 18. yuzyilin ba§larindan itibaren Bati ile 
tibbiye alanmda ili§kilerin ba§ladigi gorulmektedir. Bu yuzyilin, Osmanli Devleti'nin ilimler tarihinde 
onemli yeri vardir. QiJnku Bati dillerinden Latince, Fransizca, Almanca ve diger dillerde ogrenildi. 
Hatta bazi hekimler, makale ve eserleri bu dillerden gevirdiler. Mesela, Sinoplu Omer §ifai tarafindan 
gevrilen paracelle'nin tibbi kimyasi, Suphizade AbdiJIaziz Efendi tarafindan gevrilen hekim 
Boethove'nin Aforizma'si gibi.43 

1839 tarihinde Moltke'nin heyeti Turkiye'den ayrildiktan sonra Prusyali subaylar, Osmanli 
ordusunda gorev almaya devam ettiler. Aralarmda Turkle§erek MusliJman olan Tuggeneral von 
Heuser, Albay von Molinowsky (Emin Bey) Albay Blum, Albay Grunwald, Albay Wendt (Nadir Bey, 
daha sonra pa§a olan), Albay Luhling (Mahir Bey), Albay Schwenzfever (Rami Bey), Albay Strecker 
(Re§it Bey), Albay Cessler gibi subaylar vardi.44 

Daha sonraki yillarda egitim subayi getirmekle ilgili uygulamaya devam edilerek, ozellikle II. 
Abdulhamid Donemi'nde askeri egitim alanmda Almanya ile geni§ kapsamli bir i§birligine gidildi. 
Qunkij bu donemde Osmanli ordusunun reform sorunlari on plana alinmakia beraber, idari te§kilatin 
biJtun dallarinda bir yenile§me hareketi kaginilmaz olmu§tu. Padi§ah, sava§lar, dahili baskilara 
ragmen, izledigi politikasiyla kulturel ve ekonomik faaliyetleri devam ettirmeye gali§iyordu. Onun, 
gagda§ devletlerin sahip olduklari §eylere Osmanli Devleti'ninde sahip olmasi gerektigini du§unerek, 
demiryolu in§aasi, ordunun islahi, egitim, hayvancilik, tarim vs. ge§itli alanlara yonelik faaliyetlere 
giri§tigi gorulmektedir. Padi§ah, diger yandan ordu iginde saglik egitimine gok onem veriyordu. Bu 
amagia Almanya'dan Rieder, Witting ve Dayke gibi tip otoritelerini Turkiye'ye getirtmi§ti. Bu uzmanlar, 
GiJIhane Hastanesi ve Uygulama Okulu'nda gali§arak Turk tibbiyesine buyuk hizmetlerde 
bulunmu§lardi. Boylece, GiJIhane Hastanesi'nde uygulamali egitim alarak yeti§en doktorlar, modern 
tip fakiJItelerinin esaslarini meydana getirdiler. Bu okulda okuyanlarin onemli bir kismi ihtisas igin 
Almanya'ya gonderildi. ihtisaslarini tamamlayarak yurda donen uzmanlardan bazilari §unlardir: 

SiJIeyman Numan (dahiliye), Tevfik Saglam (dahiliye), Asaf Dervis (nisaiye), Kenan Tevfik 
(nisaiye), Ziya Nuri (KBB), Orhan Abdi (cerrah), Hamdi Suat (pataloji), Ra§it Tahsin (psikiyatri), 
Mazhar Osman (psikiyatri), E§ref Ru§en (cildiye).45 

1877-78 Osmanli-Rus Sava§i yenilgisinden sonra Osmanli ordusunun vakit gegirmeden 
yeniden gijglu hale getirilmesi fikri uzerinde duruldu. O devirde dijnyanin en gijglu ordularindan birine 
sahip Almanya'nin askeri egitim sisteminin kabul edilip bu ulkeden egitim subaylarmin Turkiye'ye 

363 



getirilmesi uygun goruldu.46 Bu donemde, Bismarck da, bir zamanlar "Bir pomeromya piyade erinin 
kemigine degmez" diye ifade ettigi "§ark Meselesi" kar§isinda bu fikrinden vazgegmi§ ve hatta deyim 
yerindeyse bolgeye gikarma yapmaya hazir g6runuyordu.47 Bu du§uncesinin degi§mesinin sebebi, 
gijglu bir Osmanli Devleti'ni, Rusya ile kar§i kar§iya getirmek ve iJIkemize askeri iieyetin 
gonderilmesiyle de silaii ticaretini geli§tirmek olmaliydi. 

Ayrica, Alman ordusunu, 1870/71 Alman-Fransiz Sava§i'ndaki ba§arisini da goren II. 
Abdulhamid askeri egitim alaninda, Turk ordusunun yeniden yapilanmasi konusunda tereddutsijz bu 
ijlkeye muracaat etmeye karar verdi. Boylece, 1882'de Albay Kaeiiler ba§kanligindaki bir askeri lieyet 
(iginde Piyade Yzb. Kampiiovener, Topgu Yzb. von Hobe, Drogen alayindan Yzb. Ristow 
bulunuyordu) istanbul'a geldi.48 Albay Kaehler, ulkemizde 1885 yilina kadar kalarak ordu 
reformlariyla ilgili gali§malarda bulunmu§tu. Ancak, 1885'te ani oliJmu uzerine, daha once 1883'te 
egitim subayi olarak TiJrkiye'ye getirilen von der Goltz Alman askeri heyetin ba§ina gegti. 

Von der Goltz, o zaman istanbul'da bulunan Harp Okulu ve Harp Akademisi'nde ogretim uyeligi 
ve yoneticilik yapti. O, askeri egitimde yenile§me faaliyetlerine giri§ti. 1886'da Genel Kurmay ikinci 
ba§kani oldu. Yeni bir reorganize plani uzerinde gali§maya ba§ladi. Askeri okullarin yeniden ele 
alinmasi ve ayrica askere alma kanununun gikarilmasi, ordunun silahlandirilmasi gibi faaliyetlerde 
bulundu.49 

iyi bir te§kilatgi-taktikgi olan Goltz Pa§a, hocaligi sirasinda derslerini daima uygulamali olarak 
veriyordu. Genel kultur dersleri buyuk olgijde azaltilarak yerine askeri amagli birtakim dersler kondu. 
Goltz Pa§a, ulkemizde 12 yil hocalik yaptigi sure iginde TiJrkge ta§ basimi bijyuk bir ders kitabi 
yayimladi. Onun egitim anlayi§inda dayaga yer yoktu. Nitekim, o yeni hizmete ba§ladigi vakit dayak 
cezasinin askeri okullardan kaldirilmasini §art ko§mu§tu. Onun derslerinde, kar§ilikli sevgi-saygi ve 
anlayi§a dayali yapici bir metod uyguladigi gorulmektedir.SO 

Turk-Alman askeri egitim ili§kilerinin geli§tirilmesinde ve Turk subaylarmin yeti§tirilmesinde 
Moltke'den sonra von der Goltz'un buyijk emegi vardir. Nitekim, Qanakkale kumandani Cevad Pa§a: 
"Bu yillarda yeti§mi§ Osmanli subaylarmin hemen hemen hepsinde Goltz Pa§a'nin hocalik hakki 
vardir?" demektedir.51 

Mesiek hayatinin biJyuk bir kismini ulkemizin hizmetinde gegiren ve oldijkten sonra da 
mezarinin Turkiye'de bulunmasini isteyen Goltz Pa§a'nin, Turk askeri egitimine yaptigi katkilarinm, iki 
ijlke arasindaki dostluk ili§kilerinde etkili oldugu g6rulmu§tur. Onun TiJrkiye'deki hayati ve gorevinin 
ornek alinarak, bundan boyle Turk-Alman askeri egitim alanindaki i§birligine i§ik tutabilecegi ve bu 
ili§kilerin daha da geli§tirilerek iki toplumun menfaatine olacagi kanaatindeyiz. 

Goltz Pa§a'dan sonra (1898) Turkiye'de, Mu§ir Kamphovener, Ferik von Grumbekow, von Hofe, 
Ferik Baron von Brockdorf Pa§a, Ferih Hevser Pa§a, SiJvari yzb. Hausschild Bey ve Yzb. Fritzau gibi 
subaylar gorevlerine devam ediyorlardi. Diger yandan 1899'da piyade yzb. von Mesmer-Saldern ve 

364 



Suvari yzb. von Rodgisch'in Turk askeri hizmetine girmesiyle askeri heyete biraz taze kan verilmi§ 
oldu. 

1901 yilina gelindiginde, askeri heyete 3 yeni subay daha katildi. Bunlar, piyade bnb. von 
Ditfurth, topgu bnb. Imhoff ve istihkam bnb. Avier idi. Ancak bu reformcu subaylar, gali§malarin eski 
yontemlerle siJrdurulmek istenmesi sebebiyle ba§arili olamadilar.52 

1913 yilinda sadrazamliga getirilen Mahmut §evket Pa§a, ordunun islahi uzerinde durarak 
Almanya'dan tekrar bir islah heyeti getirmek istiyor ve §6yle diyordu: "Biz artik Alman harp 
usullerinden kendimizi kurtaramayiz... otuz seneyi mutecaviz birzamandan beri ordumuz Alman harp 
usulleriyle terbiye edilmi§. Elhasil bizim ordumuz, Alman talim ve askeri terbiyesinin ruhiyle istinal 
etmi§tir. §imdi bunu tehdil etmekgayrimumkundur."53 

Diger yandan, Osmanli HiJkumeti'nin Almanya'dan yeni bir askeri heyetin gonderilmesiyle ilgili 
talebi kabul etmi§ti. Daha once, 1909'da, askeri heyetin takviyesi igin bnb. ve piyade tabur kumandani 
olarak Otto von Lossow Turk askeri hizmetine girmi§ti. O, Turk Harp Okulu'ndaki ogretmenligi yaninda 
yarbay olarak Turk Genelkurmayi'ndaki gali§malara da katiliyordu. i§te bu subay vasitasiyla, yeni 
askeri heyetin gonderilmesi, Osmanli ordusunda yetki ve gorev verilmesi konusundaki Almanlarin 
bazi istek ve §artlari sadrazama iletildi. Neticede butijn bu §artlar, Osmanli hijkumetince kabul 
edilince, Alman hukumeti tarafindan 1914'te Liman von Sanders ba§kanliginda 42 ki§ilik bir subay 
grubundan olu§an askeri heyet Turkiye'ye g6nderildi.54 Sava§in ba§inda sayilari 42 olan Alman 
askeri heyetin emrindeki subaylarin sayisi 1918 yilinda 800'e ula§ti. Astsubay ve erier de dahil 
edilirse, miktar 6686'yi buluyordu.55 

Bir taraftan ordunun yenilenmesi konusunda Almanya'dan askeri uzmanlar getirilmeye gaba 
gosterilirken, diger yandan da bu ulkeye ihtisas igin askeri ogrenci gonderilmeye gali§iliyordu. Bu 
uygulamaya 1908 Me§rutiyet'in ilanmdan sonra da devam edilmi§ti. Nitekim, 1909-1910 yillari 
arasinda Almanya'ya kurmay subay ogrenimi ve ihtisasi yapma uzere geng Osmanli subaylari 
g6revlendirilmi§tir. Bunlar I. DiJnya Sava§i lie istiklal Sava§i'nda onemli mevkilerde ve 
komutanliklarda bulunan subaylardi.56 

Sonug olarak, ba§langigta iki uike menfaatleri dogrultusunda siyasi ve askeri alanlarda kurulan 
TiJrk-Alman dostluk ili§kileri, zamania egitim alaninda da geli§tirilerek guniJmuze kadar getirilmi§tir. 

Bugun Turk i§gisi ve teknik elemaniyla yakla§ik iki milyon insan aim teri ve emegiyle Alman 
sanayi ve ekonomisine onemli olgijde katkilar yaparken, tasarruflariyla da Turk sosyal ve ekonomik 
hayatina bijyuk destek saglamaktadirlar. Ancak, iki iJIke arasinda surdiJrulen her tijrlu i§birliginin 
kar§ilikli menfaatlerin dengelendigi surece geli§tirilmesi ve devaminin tabii olduguna inaniyoruz. 
Nitekim, yillar boyu Turk Ordusunun reorganize edilmesi ve te§kilatlandirilmasi bakimindan Alman 
egitim-mu§avir subaylarin eline birakilmasi ve bu konuda kendilerine maddi ve manevi her turlij 
destegin saglanmasi, Alman dostluguna gijvenildiginin bir gostergesidir. Ayrica, Turklerin, I. DiJnya 

365 



Sava§i'nda mijttefiki Almanya'nin yenilmesiyle sonuglanan sava§in agir yukuniJ payla§mak zorunda 
kaldigini hatirdan gikarmamak lazimdir. 



1 Steven Runciman, Hagli Seferleri Tarihi, III, gev: F. I§iltan, Ankara, 1987, s. 13-15. 

2 Cemal Kutay, Turk-Alman Tarihi, Kader Bagi, ist., 1986, s. 14-15. 

3 H. Bekir Karliga, islam Du§uncesi Ozerine Ara§tirmalar, Istanbul, 1993, s. 228-229. 

4 M. Ridvan Tatlici, Barbara Fischmuth-max von der Grunde, Turkiye ve Turk imaji, 
(basilmami§ Y. Lisans Tezi) AtatiJrk Univ. Sosyal Bilimler Ens., Erzurum, 1989, s. 2-3. 

5 F. Kerim Gokay, TiJrk-Alman KiJItur MiJnasebetlerine Kisa Bir Baki§, Istanbul, 1 955, s. 1 1 . 

6 Gokay, a.g.e., s. 10. 

7 Tatlici, a.g.e., s. 3-4. 

8 Gokay, a.g.e., s. 8-11. 

9 SiJIeyman Kocaba§, Tarihte Turkler ve Almanlar, Istanbul, 1 988, s. 1 1 9-1 20. 

10 Cemil Kocak, "Tanzimat'tan Sonra Ozel ve Yabanci Okullar", Tanzimat'tan Cumhuriyet'e 
Turkiye Ansiklopedisi, 2, 1st., 1985, s. 491. 

1 1 Kemal Turan, Turk-Alman lli§kilerinin Tarihi Geli§imi, Istanbul, 2000, s. 56. 

12 Horst Widmann, "Paedagogische Beitraege zur Geschichte Deutsch-TiJrkischen 
Beziehungen im 20. Jahrhundert", Deutsch-Turkische Gesellschaft, ev. Bonn, Dezember 1993, Heft, 
116,8.5. 

13 E. Jaeckh, Der aufsteigende Halbmond, Berlin, 1915, s. 9. 

14. liber Ortayli, II. AbdiJIhamit Donemi'nde Osmanli Imparatorlugu'nda Alman Nufuzu, 
Ankara, 1981, s. 50-51. 

15 C. Anton Schaefer, Deutsch-Turkische Freundschaft, Stuttgart-Berlin, 1914, s. 39. 

16 Schaefer, a.g.e., s. 39-40. 

1 7 Schaefer, a.g.e., s. 40-41 . 



366 



18 Davut Zararsiz, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e kadar istanbul'daki Gayrimuslim Okullar 
(basilmami§ Y. Lisans Tezi), M. 0. Sosyal Bilimler Ens. Istanbul, 1995, s. 29; ilhan Tekeli-Selim ilkin, 
Sava§ Sonrasi Ortaminda TiJrkiye iktisadi Kalkinma Plani, Ankara, 1974, s. 21. 

19 ilknur Polat Haydaroglu, Osmanli imparatorlugu'nda Yabanci Okullar, Ankara, 1990, s. 39. 

20 Schaefer, a.g.e., s. 39. 

21 Ortayli, a.g.e., s. 50; Haydaroglu, a.g.e., s. 106. 

22 Necdet Seving, Ajan Okullari, Istanbul, 1975, s. 83. 

23 MEB, Ozel Okullar Rehberi, Istanbul, 1 964, s. 1 36-1 37. 

24 Omer Demircan, Dunden BugiJne Turkiye'de Yabanci Dil, Istanbul, 1988, s. 55. 

25 Seving, a.g.e., s. 82; Zararsiz, a.g.e., s. 29-30. 

26 Haydaroglu, a.g.e., s. 160; Seving, a.g.e., s. 82-83. 

27 Ortayli, a.g.e., s. 107. 

28 Ortayh, a.g.e., s. 53-54. 

29 Bayram Kodaman, AbdiJIhamit Devri Egitim Sistemi, Istanbul, 1980, s. 171, 186. 

30 Mustafa Ergun, II. Me§rutiyet Devri'nde Egitim Hareketleri (1908-1914), Ankara, 1996, s. 
289; Kemal Turan, Mesleki Teknik Egitimin Geli§mesi ve Ru§tu Uzel, Istanbul, 1992, s. 37. 

31 Haydaroglu, a.g.e., s. 167. 

32 Turan, Turk-Alman Egitim lli§kileri, s. 79. 

33 Widmann, a.g.e., s. 5; Yahya AkyiJz, Turk Egitim Tarihi, Ank., 1985, s. 250b. 

34 Bk. geni§ bilgi igin, Kemal Turan, Turk-Alman Egitim lli§kileri, s. 84-128. 

35 Widmann, a.g.e., s. 5. 

36 Sadreddin Celal Antel, "Tanzimat Maarifi", Tanzimat, I, Istanbul, 1940, s. 444. 

37 Nuri Onlij, Islam Tarihi, III, Istanbul, 1994, s. 39-40. 

38 Rifat Onsoy, TiJrk-Alman Iktisadi Munasebetleri (1871-1914), Istanbul, 1982, s. 93.; 
Ortayli, a.g.e., s. 58. 

367 



39 J. Wallech, Bir Askeri Yardimin Anatomisi, Turkiye'de Prusya-Alman Askeri Heyetleri, gev: 
F. Qeliker, Ankara, 1997, s. 9-10; Kocaba§, a.g.e., s. 51; Onsoy, a.g.e., s. 93. 

40 Kutay, a.g.e., s. 26-27. 

41 Wallech, a.g.e., s. 10-11. 

42 Faik Re§it Unat, Turkiye Egitim Sisteminin Geli§mesine Tarihi Bir Baki§, Ankara, 1964, s. 
68. 

43 A. SiJheyl Unver, "Osmanli Tababeti ve Tanzimat Hakkinda Yen! Notlar; Tanzimat I, 
Istanbul, 1940,3.933-934. 

44 Wallech, a.g.e., s. 22; Ortayli, a.g.e., s. 58; Onsay, a.g.e., s. 94. 

45 Gokay, a.g.e., s. 7. 

46 Goltz-W. Forster, Denkwurdigkeiten, Berlin, 1929, s. 106. 

47 Erol Ugur, "Von der Goltz Pa§a'nin 1883-1895 Yillari Arasinda Turkiye'deki Hizmetleri", 
20. Yuzyil Ba§ina Kadar Turk Askeri Egitiminin Tarihi Geli§imi, Istanbul, 1983, s. 19. 

48 Kocaba§, a.g.e., s. 55; Wallech, a.g.e., s. 33-34. 

49 Goltz, Das Volk in Waffen, 1883, s. XIII. 

50 Goltz-Forster, Denkwurdigkeiten, s. 113-114. 

51 J. Pamionkowsky, Der zusammen Bruch des Ottamanischen Reiches, Leipzig, Wien, 
1928, s. 171, 192; Kutay, a.g.e., s. 29. 

52 Wallech, a.g.e., s. 76. 

53 Kocaba§, a.g.e., s. 139. 

54 Kocaba§, a.g.e., s. 141. 

55 Veil Yilmaz, I. Dunya Harbi'nde TiJrk-Alman Ittifaki ve Askeri Yardimlar, Istanbul, 1993, s. 
224. 

56 Kutay, a.g.e., s. 56. 



368 



Yenile§me Donemi Osmanli Ekonomisi / Prof. Dr. Ahmet Tabakoglu 
[s.207-240] 

Marmara Universitesi iktisadi ve idari Bilimler Fakultesi / Turkiye 

Giri§ 

smanli sistemini, oncelikle belgelerden hareketle belli bir biJtunluk igersinde ele almak zarureti 
vardir. Zira sistem kendisini belli bir anda ba§latmadigi gibi gunijmuz TiJrkiyesini agiklamak igin de bu 
sistemi butunuyle bilmek gerekmektedir. 

Turklerin Anadolu'ya gelmeye ba§ladiklari XI. yijzyil lie Cumhuriyet Donemi'ne tekabiJI eden XX. 
yiJzyil arasindaki tarih sureci igersindeki yakla§ik bin yil boyunca olu§an sistem iki doneme ayrilabilir. 
Birinci donem klasik donem (nizam-i kadTm), ikinci donem de yenile§me donemidir (nizam-i cedTd). 
Yenile§me ihtiyaci klasik sistemin ozelliklerinin zayiflamasiyla ortaya gikmi§tir. 

Osmanli klasik sistemi XI. yijzyildan itibaren yogunla§an birikimlerle olgunla§ma Donemi'nde 
zirveye ula§mi§tir. Turkiyenin Batililila§ma kar§isindaki duru§unu butun yenile§me donemi boyunca 
hatta gijnumuzde bile klasik sistem igersinde olu§an unsurlar belirlemektedir. 

1718-1730 arasindaki Lale Devri'ni yenile§menin sosyal hazirligi olarak goriJIebilir. Yenile§me 
ozlemleri, yeni diJzen (nizam-i cedTd) giri§imleri, halkin tuketim kaliplarindaki degi§me bu donemde 
dikkat gekici hal almi§tir. 

XVIII. yuzyilin ilk yarisinda iktisadT bijyume goriJIurken yijzyilm ortalarindan itibaren kalici 
bunalimlar ba§lami§tir. 1739-1769 uzun bari§ Donemi'nden sonra girilen Rus sava§i yenilgiyle ve 
1774 Kuguk Kaynarca Antla§masi'yla sonuglanmi§tir. Ulkenin kugiJImeye ba§lamasi yenile§me ve 
Batilila§ma'nin temel sebebidir. 

III. Selim XVIII. yuzyilin sonlarinda Nizam-i cedTd (yeni diJzen) Donemi'nin oncelikle askerT 
yonuniJ ba§latmi§, donem giderek idari boyut kazanmi§, Tanzimat da bu yolda ideolojik, hukukT ve 
siyasT bir kilometre ta§i olu§turmu§tur. Bu yijzden yiJzyil sonlarinda yenile§me ve batilila§ma donemi 
atif gergevesini kapitalizmin olu§turdugu, bu sistemin model alindigi bir donem olmu§tur. 

Yenile§me, 1790 yilindan Osmanli siyasT varliginin sona erdigi 1923 yilina kadar devam eder. 
Bu donem dar aniamiyla Nizam-i cedTd (1790-1826), II. Mahmut (1826-1839), Tanzimat (1839-1876) 
ve II. AbdiJIhamid (1876-1908) Donemlerine ayrilabilir. Yani yakla§ik olarak XIX ve XX. yuzyillari 
kapsar. 

Ote yandan sinaT kapitalizmin ba§langicini te§kil eden XIX. yuzyil ba§lari, Osmanli Devleti'nin 
modern kapitalizm kar§isinda enerjisini kaybettigi ve onun etki alanina girdigi donemdir. Batilila§ma 
tarihi, bir aniamda bu etkinin yogunla§masinin tarihidir. XX. yuzyil ise 1908'den sonra askeri 

369 



biJrokrasinin Batilila§tirma dogrultusundaki yonlendirmesi altinda surmu§tur. Askeri burokrasinin II. 
Me§rutiyet ve Cumhuriyet donemleri igersinde ele alinabilir. ilk donemde siyasT hakimiyet on planda 
iken XX. yijzyil sonlarindan itibaren ozellikle iktisadT hakimiyet dikkat gekmeye ba§lami§tir. 

I. Sosyal Yapi 

Sosyal yapi iktisadT yapinin temelidir. Nijfusun miktar ve vasfi da sosyal yapinin esasidir. Genel 
bir ifade lie Osmanli Devleti yetersiz bir nufus kitlesine sahip idi. Bunun sebebi oncelikle Osmanli 
hayat tarzi lie ilgilidir. Kurulu§ donemlerindeki bugunku Turkiye topraklarindaki 10 milyonun gok 
altindaki nijfus XVI. yiJzyilda 20 mi